Gwynfyd -natur yr hydref

Erthygl arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a chrwydro'r fro.
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 1997, yr olaf yn y gyfres.

Fel fi dwi'n siwr fod llawer wedi mwynhau cacen blât fwyar duon bellach, a dwi wedi bod yn ddigon lwcus i dderbyn pot o jam eirin duon bach blasus iawn eto eleni, yn ogystal â madarch gwyllt o Gwm Prysor.

Gall hyn ond golygu un peth wrth gwrs, - ydi, mae'r haf drosodd!

Mae'r dail eisioes wedi dechrau cochi ar goed castanwydd y meirch Bronturnor (Maentwrog) a chyn hir mi fydd y coed i gyd yn crino hefyd. Siomedig y bu hi am löynod byw acw yr haf yma, ac oni bai am yr ychydig ddyddiau cynnes a gafwyd ym mis Medi, mi fyddai wedi bod yn ddigalon iawn.

Ar ddydd Sul, y 7fed o Fedi cododd yr haul i ddenu ieir bach yr haf allan o'r diwedd ac 'roedd degau yn torheulo ar gerrig wal y tŷ ac yn bwydo ar flodau piws y buddleia. Roedd dau was neidr gwahanol, y picellwr cyffredin a'r gwesyn glas hefyd yn hedfan yn ôl-a-'mlaen yn awdurdodol a gorffwys o bryd i'w gilydd ar y twmpath coed tân.

Ar dalcen y stryd mae pwt o ardd ac ar bob pen iddo y p'nawn bwnnw oedd robin goch, y ddau am y gorau yn canu i'r byd a'r betws. Waeth be ddywedith neb am rinweddau adar yr haf, mae'r hen robin efo ni drwy'r gaeaf, yn aml yn canu yn yr hwyr a ben bore. Hefyd yn yr ardd, yn ddyddiol mae'r fwyalchen, sy’n manteisio ar ffrwythau'r perthi. Yma mae'r ddraenen wen, ysgawen a cotoneaster yn drwm o aeron yn ogystal â'r eirin duon a'r mwyar, i gyd o fewn llatheni i'w gilydd.

Ac mae'r titws bellach wedi dechrau dod yn rheolaidd i weld os oes cnau neu friwsion wedi eu rhoi a11an iddyn nhw. Mae'r eiddew yn blodeuo ar byn o bryd hefyd ac yn ffynhonnell bwysig o fwyd i gannoedd o wenyn, cacwn a phryfetach eraill. Yn eu tro, mi fydd y blodau rhyfedd yma yn troi yn aeron du a fydd yn fwyd nes ymlaen i sawl aderyn.

Rhywbeth arall dynnodd fy sylw oedd y lindys a welir yn y llun.

Lindys gwalchwyfyn yr helyglys ydyw, creadur digon dychrynllyd, tua 3 modfedd o hyd ac arno 2 bar o lygaid ffug sy' n chwyddo pan mae dan fygythiad er mwyn dychryn darpar fwytwyr!

Mae ar y lindys hefyd bigyn miniog ar ei ben ôl sydd yn nodweddiadol o'r teulu yma.

Croesi llwybr oedd y lindys oddi wrth yr helyglys y bu’n fwyta, mwy na thebyg er mwyn paratoi am ei drawsnewidiad i chwiler. Mae'r gwyfyn hyfryd pinc a gwyrdd yma i'w weld yn yr haf yn bwydo ar flodau gwyddfid tra ar yr adain. [Llun mewn erthygl o fis Awst]

---------------------------------------------
 Lluniau PW.
Awdur cyfres Gwynfyd oedd Paul Williams. Dilynwch y gyfres gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Gwynfyd -gwyfynod

Erthygl arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a chrwydro'r fro.

gwalchwyfyn yr helyglys (elephant hawkmoth) -llun PW

Gwyfynod, hwnna 'sgin i. Moths.

Ychydig iawn a wyddwn, yn gyffredinol am y rhain. Ydi, mae lindys rhai yn bwyta dillad! Ac eraill yn taro yn erbyn y ffenast gyda'r nos, ond faint ohonom wyddai bod dwy fil a hanner o wahanol wyfynod i'w cael trwy Ynys Prydain?

Y rhai amlycaf i'w gweld ydi'r ychydig hynny sy'n hedfan yn ystod y dydd; y rhain hefyd yw rhai o'r gwyfynod mwyaf trawiadol, fel gwyfyn y creulys sydd yn ddu a coch. Mae lindys hwn yn amlwg ar ddail a blodau'r creulys yng Ngorffennaf ac Awst, a'i liwiau melyn a du yn rhybuddio adar rhag eu bwyta.

gem gloyw (burnished brass moth) -llun PW

Un arall yw'r ymerawdwr, gwyfyn mawr hynod, gyda phedwar llygad ffug, un ar bob adain, i ddychryn adar. Mae'r gwryw yn hedfan ar wib dros weundir a rhos, yn synhwyro gwyfyn benywaidd o bell gyda'i deimlyddion (antennae) arbennig. Llwyddais am y tro cyntaf i ganfod un oedd yn llonydd am ddigon hir i'w astudio a thynnu ei lun, ger Llyn Conwy ganol Mehefin, roedd y lliwiau a'r patrymau arno yn wych.


Mae gweithwyr gerddi Plas Tan y Bwlch yn cynnal arolwg wythnosol o wyfynod, fel rhan o adroddiad blynyddol ar fywyd gwyllt y plas, a cefais wahoddiad yno i fysnesu a chynorthwyo yn ddiweddar. Defnyddient drap golau uwch-fioled sy'n denu gwyfynod heb eu niweidio, ac ers 1994 cafwyd tua 210 rhywogaeth yno, rhai yn brydferth ond nifer fawr yn dorcalonus o ddi-liw a thebyg i'w gilydd!

gwyfyn bwâu llwydfelyn (buff arches moth) -llun PW

Y bore hwnnw, cafwydd saith rhywogaeth ar hugain, gydag enwau hyfryd fel y fflamysgwydd ac adain bylchog y gollen.

Y diwrnod cyn hynny bu'm am dro ar y llwybr cwrteisi newydd ar lein rheilffordd Cwm Prysor, a rhaid canmol gweithwyr y Parc a'r ffermwyr am ddod i gytundeb a darparu llwybr gwerth chweil. Er bod yr haul yn amlach dan gwmwl y p'nawn hwnnw, eto'i gyd cafwyd tro hyfryd yng nghwmni glöynod byw, gan gynnwys yr iar fach dramor, y bu mewnlifiad mawr ohonynt o'r cyfandir eto eleni; a hefyd, ia, -gwyfynod!

gwyfyn gwyn cleisiog (clouded silver) -llun PW

Yr oedd degau o wahanol flodau yn eu hanterth, yn arbennig y mannau gwlyb a'r llefydd hynny o gyrraedd y defaid. Ar ben Bont Llafar (os dyna ei henw) er enghraifft, pont o bensaerniaeth arbennig, 'roedd giat a chamfa bob ochr, a rhyngddynt, carped o flodau melyn pys y ceirw sy'n fwyd i lindys sawl glöyn a gwyfyn, a meillion coch a gwyn yn wledd i'r llygaid.

'Roedd yr adar mân yn canu o boptu'r lein, a'r gylfinirod fel petaent yn ein dilyn. Rhaid oedd troi 'nol cyn cyrraedd hanner ffordd, ond dyma lwybr sy'n ased i'r fro, a byddai rhywun yn gobeithio y gellid ei ehangu i'r ddau gyfeiriad yn y dyfodol.

-----------------------------------------------------------
Ymddangosodd yr erthygl yn rhifyn Gorffennaf 1996, ond mae'r lluniau uchod i gyd yn fwy diweddar, pob un wedi'i ddenu at olau uwch-fioled yng ngardd y golygydd yn Stiniog.
-----------------------------------------------------------

Awdur cyfres Gwynfyd oedd Paul Williams. Dilynwch y gyfres gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Gwynfyd -cywion a gwyfynnod

Erthygl arall o'r gyfres am fywyd gwyllt a chrwydro'r fro; y tro hwn o rifyn Gorffennaf 1997.

Mae’n anodd credu weithiau bod rhai o’n adar prydferthaf ni wedi dechrau eu bywyd fel cywion di-sylw a hyll.  Mae nifer o gywion bellach yn amlwg o’n cwmpas ar ôl gadael y nyth, ond llawer ohonynt yn dibynnu ar eu rhieni o hyd am fwyd ac arweiniad.

Yn Fron Fawr, a phob stryd arall, roedd cywion adar to yn ymddangos ar wifrau ger eu tyllau drwy fis Mehefin, ac yno eisteddent fe peli brown, swnllyd o blu mân, yn aros pryd.

Ar un o byllau’r Ddwyryd, ger Maentwrog mae gwennoliaid a gwennoliaid-y-glennydd yn plethu ymysg eu gilydd ac yn methu’n glir ag efelychu dull cain yr oedolion o yfed o’r afon tra’n hedfan.  Mae ambell un yn methu’n llwyr ac yn glanio ar y dŵr, cyn codi ar frys; ac eraill yn ymddangos yn chwithig eu hymdrechion.  Buan iawn wrth gwrs y byddant yn gwisgo plu hyfryd yr oedolion ac yn llwyddo i yfed yn osgeiddig.

Cywion titw mawr. Llun- PW

Gerllaw, ger un o ffermydd y dyffryn, gwelais resiad o gywion gwennol y bondo yn eistedd yn drefnus ar weiran lefn ffens derfyn.  ‘Roedd pob un yn ddistaw iawn nes cyrrhaeddodd un o’r rhieni gyda llond pig o bryfetach, a dyma ddechrau côr o gardota aflafar.

Cywion eraill a fu’n amlwg yn ystod y mis fu’r titws amrywiol ddaeth i’r ardd i fysnesu, efallai yn dilyn hen adar sy’n gwybod bod cnau a hadau yno dros y gaeaf.

Gwyfynnod bwrned. Llun- PW

Golygfa y mis i mi heb os, oedd cerdded trwy dwyni tywod Harlech ymysg cannoedd o
wyfynod bwrned oedd newydd ddod o’u piwpa.

‘Roedd y pryfaid rhyfeddol du a coch yma yn bwydo a chlwydo ar amrywiaeth eang o blanhigion.
Gwelais chwech ohonynt ar un tegeirian bera, a phump ar un clefryn, ynghŷd â degau yn codi gyda phob cam gennyf drwy’r tyfiant.

Efo blodau unigryw yr ardal, cyfranodd hyn at fore gwerth chweil o waith yn ein cynefin rhyfeddol yma yng Ngwynedd.

-------------------------------

Awdur cyfres Gwynfyd oedd Paul Williams. Dilynwch y gyfres gyda'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.