Stolpia -Mawnogydd

Pennod arall o gyfres boblogaidd Steffan ab Owain, yn parhau ei drafodaeth ar flodau'r grug.

Faint a wyddoch chi am y planhigyn grug a mawnogydd?    
Ar ôl imi ysgrifennu fy mhwt diwethaf* cofiais am un neu ddau o bethau eraill a fyddai'r hen bobl yn ei wneud gyda grug y mynydd yn y blynyddoedd a fu. Fel y gwyddoch, y mae'r planhigyn hwn yn tueddu i fod yn wydn iawn yn y gwyllt ac mae ei frigau cryfaf yn wrthneidiol dros ben, h.y. efo sbring go dda ynddynt.

Beth bynnag, rywdro cyn cof, dechreuodd dyn osod grug a phlanhigion tebyg fel gwely i gynnal defnydd trymach er mwyn iddo gael tramwyo tros wlybtiroedd, corsydd a mawnogydd yn ddiogel.

Migwyn: mwsoglau'r gors. Llun- Paul W

Yn wir, dywedir y bu'n rhaid cludo cannoedd o fwndeli o rug a'u gosod fel carpedi ar hen gors Glan y Pwll lle saif yr hen orsaf, y clwb rygbi, yr orsaf dân a safle'r gwerthwyr glo heddiw, cyn y tipiwyd tunelli lawer o rwbel ein chwareli ar eu pennau a chreu sylfaen gadarn i'r adeiladau a chreu iard Stesion London.

Ceir cyfeiriad at Thomas Telford hefyd yn gorfod taclo mawnog ddofn pan oedd yn gwneud darn o ffordd fawr yr A5 ger Cerrig y Drudion. Dyma ychydig o'r hanes rwan o ysgrif 'Ffyrdd Cymru 1816-1826 gan Asiedydd o Walia yn Cymro (O.M.E.)' am y flwyddyn 1914:

Dywed yr awdur y bu'n rhaid .... croesi corsydd sigledig Pant Dedwydd gyda'r ffordd a gorchwyl anodd odiaeth oedd, gan fod yno lathenni lawer o fawndir a hwnnw'n hollol wastad. Nid oedd o un diben cario cerrig nag unrhyw fetel caled iddo oherwydd fe'u llyncid, a'r dull gymerodd of oedd cario poethwal - cidys o boeth wiail (h.y. ffagodau o eithin wedi eu llosgi) o'r mynydd a'u rhwymo'n dynn, a'u gosod ar draws y gors yn ôl fel oedd gwely'r ffordd i fod a chan godi chwe modfedd at y canol, a gostwng at yr ochrau, yna eu cuddio â cherrig fflat tenau, ac ar y rheiny, palmant o gerrig cryfion a phridd chwe modfedd o drwch a'u gosod a chlo y wal, ac yna, plyg o raean ar y cwbl, ac fe drodd y cynllun yn llwyddiant mawr.

Teisi Grug
Yn y gorffennol soniais ychydig am hel grug a'i ddefnyddio ar gyfer cynnau tân, on'd o? Wel, dyma bwt bach diddorol yn sôn am yr un math o beth allan o un o ysgrifau bardd o sir Ddinbych a ymsefydlodd yn Stiniog ma, sef Evan Williams -Glyn Myfyr, Sgwâr y Parc.

Yn ei atgofion 'Y bwthyn lle teuliais fy mebyd' yn Cymru 1918 adrodda'r canlynol am ei hen gartref, Penisa'r Pentref ym mhlwyf Llanfihangel Glyn Myfyr: "Dywed ei furiau anghelfydd, ei do o frwyn a gwellt a manrug y mynydd, symlrwydd ei ffurf, ei fod yn gynnyrch awen yr hen Gymry oesau'n ôl..."

Grug. Llun- Paul W

Mewn rhan arall ceir y cyfeiriad hwn ganddo: "Yng nghongl yr ardd, ar fin y ffordd, yn ôl arfer ddarbodus yr hen bobl, byddai tas o rug y mynydd wedi ei chludo cyn yr hydref i fod yn gyfleus i fy mam gynnau tân a modd i fy nhad brofi llymaid cynnes cyn cychwyn allan at ddyletswyddau cyffredin bywyd; ac yn ychwanegol at fod yn ddefnyddiol i'r pwrpas hwnnw byddai hon yn torri min gwyntoedd y gaeaf cyn rhuthro ohonynt ar furiau yr hen gastell ddiaddurn."

 Rwyf am gloi rwan gyda hen ddoethineb amaethyddol sy'n werth ei gofio, sef yr un am dyfiant ac ansawdd y tir o'n hamgylch, .... ond gyda nodyn ychwanegol .... cofier, y mae defnydd i bob planhigyn a chreadur byw:

Aur o dan y rhedyn
Arian o dan yr eithin
Newyn o dan y grug.
-------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2003.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.
(Rhaid i chi ddewis 'web view' i weld y rhain os yn darllen ar ffôn) 

Lluniau- Paul W

*Rhan gyntaf trafodaeth Steffan -Grug

Stiniog a’r Rhyfel Mawr -'bwledi yn clecian uwch ein pennau..'

Parhau â chyfres Vivian Parry Williams, yn nodi canrif ers y rhyfel byd cyntaf.

Chwefror 1916
Roedd nifer o lythyrau'r milwyr yn dal i gael eu cyhoeddi gan Y Rhedegydd, ynghyd â lluniau a cherddi lu. Daeth cerdd faith arall gan Glyn Myfyr ddiwedd Ionawr dan y testun 'Cyfarch y Plant Sy'n 'Mhell'. Defnyddiai'r Myfyr lawer o enwau lleoedd yn y gerdd 14 pennill, fel petai i godi mwy o hiraeth ar y milwyr o'r fro oedd yn gwasanaethu gyda'r fyddin Brydeinig.

Ar 5 Chwefror 1916 daeth y newyddion trist am filwr ifanc o Gellilydan, Evan Davies, Llwyn Eifion, yn cael ei ladd yn y brwydro, y cyntaf o'r pentref hwnnw i farw ar faes y gad.

Yr wythnos ddilynol derbyniodd y papur lythyr gan y Preifat Alun Mabon Jones o 'rywle yn Ffrainc', oedd y darlunio sefyllfa'r milwyr yn y ffosydd ar y pryd. Cynhwysir y cyfan eto yn ieithwedd y cyfnod, fel pob dyfyniad yn y gyfres o erthyglau:

...Chwith gorfod troi yn ôl o'r Trenches ambell noson, a bwlch yn y rheng, a chymrawd wedi rhoi ei fywyd yn aberth dros ei wlad. Er hyn oll, rhaid ymwroli ac ail-afael yn y dryll a'r bidog, a bod ar y mur yn gwylio, gan gofio yn aml am y rhai sydd gartref yn gweddïo ar ein rhan. Ni chaniateir i ni ddweyd ond ychydig o'r hanes. Dyddorol iawn fyddai gennyf roi hanes y daith o'r dechreu hyd yma, ond mae dwylaw trwm a llygad craff y 'Censor' yn chwilio ac yn chwalu ein llythyrau, ac yn ein cau i derfynau cyfyng iawn...Da gennyf am ymdrechion diflino Pwyllgor y Red Cross yn Ffestiniog. Maent yn gwneyd mwy o wasanaeth nag a dybient drwy anfon anrhegion i gysuro ein milwyr. Ni wyddoch chwi yna faint mae caredigrwydd cyfeillion yn ei effeithio arnom ni yma. Nid oes dim yn sirioli yspryd y bechgyn, ar ôl cael eu rhyddhau o'r Trenches, ar ôl bod yno am ddyddiau, na gweled y Mail yn ein disgwyl oddiyno. Ac O! y rhedeg a'r holi fydd, gan edrych am barsel neu lythyr. Y drwg yn aml ydyw y bydd y parsel yn rhy fawr, a'n hamser ninau yn fyr cyn gorfod troi yn ôl am y Trenches...

Disgrifiadol iawn oedd llythyr tebyg a anfonwyd gan y Sapper R. Humphreys, ac a gyhoeddwyd ym mhapur Cymraeg wythnosol yr Unol Dalaethau, Y Drych. Dan bennawd 'Gyda'r Sappers yn Ffrainc. Llythyr dyddorol gan un o'r Mwynwyr', nid oedd hwn am ddatgelu enw'r lle yr oedd ynddo, ond '...y mae yn ddigon hysbys i chwi; ni chaf ei enwi, ond gwnewch o allan.'

Rhoddodd ddarlun o'r gwaith paratoi oedd yn ei wneud, megis torri dugouts a llenwi bagiau â thywod, i wneud tŷ ohonynt, tŷ gyda digon o le i 36 gysgu ynddo. Yna disgrifir y fangre yr oeddynt ynddo, gan gyffelybu’r lle â'r 'Hen Wlad oddeutu Ffestiniog'.

Roedd yn gweld Tŷ Nant y Beddau yn ei ddarlun, a'r dirwedd oddiyno yn debyg iawn i'r mawndir dros y Migneint i gyfeiriad Llechwedd Ddeiliog. Wedi breuddwydio am ychydig am ei hen gynefin gartref, daw realiti'r sefyllfa ato'n sydyn, wrth ddisgrifio bywyd yn y ffosydd.

'Dyma ddechreu gofidiau; dŵr a chlai at hanner ein gliniau, ac felly y byddwn am tua milldir a hanner, wrth gael un troed yn rhydd y mae y llall yn glynu yn y clai a'r bwledi yn clecian uwch ein pennau...'

Anfonodd y Preifat David Morris lythyr, a cherdd o werthfawrogiad i Jennie Hughes, Ysgrifennydd Cymdeithas y Groes Goch yn Nhrawsfynydd, i ddiolch am garedigrwydd yr aelodau tuag at y milwyr.

I ferched glew Trawsfynydd
Rhof ddiolchgarwch llwyr
Am gofio am ein meibion
Sy'n ymladd fore a hwyr;
Ni raid i'n ddioddef anwyd
O'n traed na'n cefnau mwy
Tra bo calonnau cynnes
Yn curo yn y plwy'.

Parhewch i ddal eich 'baner'
I fyny tua'r nen,
Os coch y 'nawr, daw amser
'R'aiff yn eich dwylaw'n wen,
Mae'ch aberth ar yr allor
Yn siŵr o droi ryw awr
Yn 'fuddugoliaeth' fythol
Yn hanes Prydain Fawr.

---------------------------------------------------
 
Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2016.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.