Showing posts with label archif. Show all posts
Showing posts with label archif. Show all posts

17.4.23

Carreg filltir arall

Ers i'r wefan yma gael ei chreu gan un o wirfoddolwyr Llafar Bro un mlynedd ar ddeg yn ôl, mae bellach wedi cyrraedd 1000 o erthyglau! A mwy yn cael eu hychwanegu bob wythnos.

Mae'n rhoi cyfle i rannu ysgrifau am Fro Ffestiniog i gynulleidfa ehangach, ym mhedwar ban y byd, a hynny am ddim.


Cofiwch, mae'n bosib cael pob copi o Llafar Bro ar ffurf dogfen pdf trwy e-bost bellach; rhifynnau cyfan am flwyddyn gron, i unrhyw le yn y byd, am £11 yn unig*! Bargen yn wir. Mae hefyd ar gael fel tanysgrifiad papur hefyd wrth gwrs.

Detholiad o'r erthyglau nodwedd yn unig sy'n mynd ar y wefan, er diddordeb ehangach ac fel archif ar gyfer ymchwilwyr. Bydd deunydd perthnasol o rifyn mis Ebrill er enghraifft, yn ymddangos ar ôl cyhoeddi rhifyn Mai. Wedi'r cwbl mae'n rhaid i ni werthu copiau o Llafar Bro er mwyn sicrhau y bydd yn bodoli o gwbl yn y dyfodol! Rhaid prynu'r papur, neu ymweld â'r llyfrgell er mwyn darllen bob dim o glawr i glawr, ond rydym yn falch o gyhoeddi casgliad o'r deunydd ar y we pan nad yw'r rhifyn hwnnw ar werth mwyach. Mae'r oedi yma'n golygu nad yw pob erthygl yn cael ei hatgynhyrchu gan eu bod yn dymhorol, neu ond yn berthnasol i'r mis flaenorol, ond mae dal cyfoeth o ddeunydd i'w rannu efo chi trwy'r flwyddyn.

Gobeithio eich bod yn gweld gwerth yng ngwefan Llafar Bro yn ogystal â'r rhifynnau papur misol. Gyrrwch air os oes gennych unrhyw syniadau am gynnwys newydd neu ar sut i wella'r safle.

Paul

- - - - - - 

Deg Uchaf Gwefan Llafar Bro, Ebrill 2021

Pa erthyglau sydd fwyaf poblogaidd ar y wefan? Cliciwch y ddolen uchod am y manylion i gyd!

 

*Tanysgrifiwch yn fan hyn



6.11.22

Stolpia -Gof a cheffyl a thrampio

Detholiad arall o archif y gyfres gan Steffan ab Owain

Hyn a’r llall am ofaint
Dau air sy’n raddol ddiflannu o eirfa bob dydd trigolion yr ardaloedd hyn yw ‘gof’ ac ‘efail’.
Ar un adeg byddai gefeiliau gof yn bethau cyffredin o un pen o dalgylch Llafar Bro i’r llall. Byddai nifer dda ohonynt i’w cael yn y gwahanol chwareli, y rhai llechi ac ithfaen, yn ogystal ag mewn ambell fwynfa. Wrth gwrs, adnabyddid llawer o’r gefeiliau wrth enw y gof a weithiai ynddynt, megis ‘Efail Owen Jôs Go’, ‘Efail Robin Go’, a.y.b.

Engan -Llun trwy Gomin Wikimedia CC BY-SA 2.5

Ymhlith y gofaint hynny a ddyfeisiodd bethau cawn Dafydd Jones a fu’n of yn Chwarel Diffwys. Un tro daeth Mr Casson y perchennog ato a gofynnodd iddo a fedrai ddyfeisio rhyw gynllun i naddu’r llechi yn lle y ‘gyllell fach’. Aeth yntau ati rhagblaen, ac o fewn ychydig roedd wedi cynllunio peiriant naddu yn cael ei weithio efo’r troed, h.y. ‘injian dradl’. Tybed faint o ddefnydd a wnaed o’r peiriant naddu hwn?

Gŵr arall a gofir am ei ddyfais chwarelyddol yw Edward Ellis a fu’n of am flynyddoedd yn Chwarel y Graig Ddu. Ef a ddyfeisiodd y ‘car gwyllt’ enwog a ddefnyddid gan y chwarelwyr i ddod i lawr yr incleniau o’u gwaith – a hynny mewn dim o amser! Credaf mai oddeutu 1867 y dyfeisiwyd y car gwyllt a bu mewn defnydd hyd nes y cauwyd y chwarel yn yr 1940au.

Yng ngholofn ‘Y Fainc Sglodion’ gan J.W. Jones a ymddangosodd yn Y Cymro, Awst 11, 1944 cawn hanes gof-ddyfeisydd arall o’r cylch.

Rai blynyddoedd yn ôl gwelsom fegin fach o waith Edward Roberts y gof. Yr oedd handl ac olwyn fechan yn ei hochr. Wrth droi yr handlen chwythid y tân heb chwysu dim.

Ceffylau’r Chwarel
Fel y gallech feddwl, mae’r chwarelwyr sy’n cofio ceffylau yn gweithio yn ein chwareli yn mynd yn brinnach bob dydd. Ar un adeg, byddai gweld ceffylau gwaith mawr cryf yn mynd a dod o’n chwareli, yn enwedig ein chwareli mwyaf, yn beth pur gyffredin. Cyflogid dynion a llanciau ifanc i wneud y gwaith a elwid yn y chwarel ‘canlyn ceffyl’, sef gofalu a gweithio gyda’r ceffylau a fyddai’n tynnu y wageni ar sledi, a.y.b.

O beth gofiaf, ychydig iawn wyf wedi ei weld ar ddu a gwyn parthed hanes yr hen geffylau chwarel. Sut bynnag, dyma stori amdanynt i chi:
Canlyn ceffyl yn y chwarel oedd gwaith Bob, a deallai y ddau ei gilydd i’r dim. Wrth ddyfod o’r twll un bore, ychydig cyn amser cinio, trodd y prif oruchwyliwr i’r stabal at Bob, a gofynnodd iddo, “Sut fwyd wyt ti’n roi i’r ceffyl yma Bob?” Atebodd yntau, “Tebyg i fwyd labrwr, Syr!”

Pan oedd Gwilym Ystradau, bardd o Danygrisiau yn gweithio yn Chwarel Holland, syrthiodd un o geffylau’r chwarel dros un o’r tomenydd. Ymhen ychydig wedyn lluniodd yr englyn hwn:

Dyma hen len y domen laith -anafwyd
     Anifail tra pherffaith;
Hurtiodd gan glwy ac artaith,
Pan syrthiodd, ni chododd chwaith.

Trampio
Ar un adeg, ac nid cymaint a hynny o flynyddoedd yn ôl, byddai llawer o grwydriaid i’w gweld hyd y wlad. Daeth amryw ohonynt yn wynebau adnabyddus mewn sawl ardal. Pan oeddwn i’n fachgen roedd llawer o son am yr hen Johnny Pegs a Twm Gwlan. Treuliodd Johnny rhan dda o’i oes yn crwydro o le i le yn yr ardal hon. Yng nghyffiniau Tanygrisiau y gwelid Twm Gwlan yn crwydro gan amlaf.

Galwai llawer iawn o grwydriaid yn y Blaenau yn y dyddiau a fu, un neu ddau ohonynt yn enedigol o’r dre. Yn ddiweddar deuthum ar draws hanes un a ymsefydlodd yn ein hardal am ysbaid. Gwelais ei hanes mewn erthygl o’r enw ‘Gwŷr y Ffordd Fawr’ gan J.W. Jones (Fainc ‘Sglodion). Dyma fo:

Pan yn mynd i Ffair Glangaeaf i Lan Ffestiniog rai blynyddoedd yn ôl trewais ar hen grwydryn diddan. Priododd Mrs Carol, o Ffestiniog, a bu’n cartrefu yn y Manod am ysbaid.

Gŵr o gorff cadarn ydoedd, melyn ei wallt; ond yr addurn mwyaf a berthynai iddo oedd ei locsyn coch. Yr oedd wedi cyfansoddi ‘Cerdd i’r Rhyfel Mawr’ ac i‘r ffair yr ai i’w gwerthu.
‘Menai o’r Manod’ oedd ei ffugenw, a deallai y gelfyddyd o farddoni. Clywais ef yn adrodd ugeiniau o englynion ar ei gof. Ciliodd yr hen grwydryn o’r ardal hon yn sydyn, ac  ni chywais yr un gair amdano wedyn.

Clywais rhai’n dweud bod dau le yn y cylch yn boblogaidd i aros ynddynt gan ‘bobl y ffordd fawr’, y cyntaf oedd ‘Newcastle Rags’, sef tŷ yn Heol Glynllifon ar gyfer cardotwyr. Y llall oedd ‘Tŷ Pawb’, sef hen dafarn Y Crimea, h.y. ar ôl iddi fynd a’i phen iddi.

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yr uchod yn rhifyn Medi 2022


4.9.22

Does Unman yn Debyg i Gartref

Wnes i ddim rhoi llawer o goel wrth glywed pobl yn dweud ers talwm fod amser yn mynd yn gynt wrth i rywun fynd yn hŷn. Dwi’n gwbl grediniol erbyn hyn mae gwir y gair: nid ofergoel nac ystrydeb ydi’o! Mae amser YN hedfan.

Ond mae’n braf cael bod yn ôl yn y gadair olygyddol a chael cyfle unwaith eto i werthfawrogi’r cyfoeth o weithgareddau cymunedol sy’n digwydd yn ein bro, a chydweithio efo llu o awduron a cholofnwyr a gohebwyr cymwynasgar a dawnus.

Fel bob blwyddyn, pan ddaw fy nhro i fel golygydd eto, aeth yn brysur arna’i braidd dros benwythnos cyntaf y mis, rhwng ymuno â rali annibyniaeth Wrecsam, mwynhau Gŵyl Car Gwyllt, a darllen a golygu’r wledd o ddeunydd ddaeth i law ar gyfer y rhifyn hwn. Gobeithio’n wir y cewch flas ar y darllen.

Er gwaethaf y ras yn erbyn y cloc, dwi wedi mwynhau ymuno efo’r cloddio yn Llys Dorfil yn ddiweddar, ac mi welwch yng ngholofn Blaenau fod dau gyfle i bawb ymweld â’r safle i weld a chlywed am y gwaith hynod ddifyr mae’r Gymdeithas Archeolegol yn wneud yno.

 

Rhywbeth arall sydd wedi bod wrth fy modd yn ddiweddar ydi ymweld â Llyfrgell y Blaenau i bori trwy’r casgliad cyflawn o rifynnau Llafar Bro sydd ar y silff yno, wedi eu rhwymo’n drefnus fesul blwyddyn. Piciwch i mewn i’w gweld; dyna le i golli oriau!

Fel tad i dair o ferched, mae’n naturiol fod sefyllfa’r farchnad dai yn achosi pryder. Sut goblyn fedr pobl ifanc ein hardal brynu eu cartrefi eu hunain, yn eu cymuned, a’r prisiau wedi codi tu hwnt i bob rheswm, a phobl o’r tu allan yn eu prynu dros y ffôn cyn i neb arall gael cyfle i’w gweld weithiau? 

Mae’r manylion am niferoedd Airbnb yn lleol yn ddigon i ddychryn rhywun. Braf felly oedd clywed y newyddion fod Llywodraeth Cymru -o’r diwedd- yn cyflwyno mesurau ymarferol i ganiatâu i gynhorau sir reoli’r niferoedd o ail gartrefi a thai gwyliau mewn cymuned. Maen nhw hefyd yn mynd i gyflwyno trefn i drwyddedu pob llety Airbnb a’u tebyg, yn ogystal ac ystyried ailgyflwyno’r egwyddor fod cynghorau yn medru cynnig morgeisi i brynwyr cyntaf. Ychydig ddyddiau cyn hynny, datgelodd Cyngor Gwynedd eu bwriad i brynu tai gweigion trwy’r sir er mwyn eu hadnewyddu a’u gosod am rent teg i bobl leol. Newyddion ardderchog, bob un...  

Rhy ychydig; rhy hwyr o bosib? 

Yn reit siwr, fydd yna ddim newyddion da yng nghanlyniadau cyfrifiad 2021 am siaradwyr Cymraeg. Er hyn, gallwch fentro y bydd ambell gyngor mwy ceidwadol yn anwybyddu’r pwerau newydd yn llwyr. 

Does dim byd yn newydd ar yr hen ddaear ‘ma, nagoes. Wrth bori yn archif Llafar Bro, mi welais nifer o enghreifftiau o bryderon am y dai lleol yn y gorffennol hefyd, er enghraifft y frwydr yn erbyn y bwriad i brynu llawer o dai yn Heol Jones, Y Blaenau gan awdurdod o ochrau Lerpwl ym 1977. Ac roedd prif erthygl rhifyn 5 yn Chwefror 1976 yn adrodd bod “dros 50 o dai haf gan bobl ddiarth yma yn Nhanygrisiau”, a’r “mwyafrif o dai Dolrhedyn yn dai haf”. 

Meddyliwch: petai’r awdurdodau wedi talu sylw a gweithredu bryd hynny, efallai y byddai’r sefyllfa ddim mor enbyd heddiw, bron hanner canrif wedyn!
Gallwn ond gobeithio y daw haul ar fryn yn y mater yma’n fuan iawn.

Cyn i mi fynd i stêm, calla dawo mae’n siwr. Wedi’r cwbl, rwan fy mod yn cau pen y mwdwl ar waith Llafar Bro am rwan, mae gen’ i ffa i’w blingo a chwyn i’w codi yn yr ardd; mefus i’w troi’n jam; mae’r Moelwynion yn galw; y ffenestri angen eu golchi; a thwmpath o lyfrau’n dal i aros i mi eu darllen... stopiwch y cloc am ychydig wir!

Yn y cyfamser, daliwch i gredu gyfeillion.                         PW.

- - - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol fel colofn olygyddol yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2022


17.12.21

900 o resymau...

Dyma'r 900fed erthygl ar ein gwefan!

Ers Mai 2012, mi fuo ni'n trosglwyddo rhai o erthyglau diweddar y papur, ac erthyglau hŷn o'r archif, ar y wefan blogspot yma. Os ydych yn gyfarwydd â'r wefan, gobeithio eich bod wedi mwynhau'r amrywiaeth. Os ydych yn newydd, ewch ati i bori!

Ar gyfrifiadur mae'r wefan yn gweithio orau gan fod posib pori a chwilio mewn tair gwahanol ffordd: yn ôl dyddiad; yn ôl geiriau allweddol yn y 'Cwmwl Geiriau'; neu trwy deipio geiriau eich hun er mwyn chwilio trwy'r cwbl!  

Ar ffôn, gallwch weld y dewisiadau yma trwy glicio 'View web version' wrth droed yr erthygl, wedyn chwyddo'r testun fel liciwch chi efo bys a bawd.

Fel bob dim arall ynglŷn â Llafar Bro, gwaith gwirfoddol sy'n gyfrifol am y wefan. Gall bawb helpu eich papur bro trwy barhau i brynu copi papur bob mis, er mwyn cael yr erthyglau dros fis yn gynt, a'r holl newyddion, hanesion a chyfarchion sydd ddim yn cael eu gosod ar y we.

Mae 900 yn rif perthnasol am reswm arall hefyd. Dyna faint o gopiau papur yr ydym yn argraffu bellach. Wyddoch chi bod yn nes at fil a hanner o gopiau yn gwerthu ar un adeg? Byddai'n braf medru gwerthu mwy eto, felly cofiwch brynu eich copi eich hun yn hytrach na derbyn copi ar ôl eich modryb! Gallwch gefnogi menter Cymraeg yn y gymuned: dim ond punt y mis. Diolch yn fawr am eich cefnogaeth.

Wyddoch chi fod tanysgrifiad digidol ar gael bellach? A'i fod yn rhatach nag oedd yn wreiddiol!

Gallwch dderbyn copi pdf o'r rhifyn gyfa' trwy ebost ar y noson gyhoeddi bob mis, a hynny am ddim ond £11 y flwyddyn.

Be amdani? Wnaiff £11 ddim torri'r banc i'r rhan fwyaf ohonom, ond mae'n gwneud byd o wahaniaeth i ddyfodol ein papur bro!

Ewch i'n tudalen danysgrifio am fanylion.

Diolch bawb.

- - - - -

Y 10 erthygl mwyaf poblogaidd yn y gwanwyn.