Y Car Gwyllt

Darn gan Tecwyn V Jones, o rifyn Hydref 2024

O weld inclên Chwarel Garreg Ddu fel y mae heddiw ar dudalen flaen y rhifyn hwn, fasa rhywun erioed yn meddwl fod yr inclên yma wedi cynnal math o drafnidiaeth nas gwelwyd yn unman arall sef y car gwyllt ac y byddai gŵyl flynyddol yn Stiniog yn cael ei henwi ar ei ôl, mor effeithiol a gwych oedd y cerbyd bach hwn.

Llun Erwyn J

Dyfeisiwyd y car gwyllt tua 1870 gan Edward Ellis, gof y chwarel (llun). 

Yn ddiweddarach fe'u gwnaed gan Edward Jones, gof annibynnol oedd yn byw ar Ffordd Manod, oedd yn codi 5 swllt yr un amdanynt. Roedd gan bob chwarelwr ei gar ei hun ac felly cyffredin oedd i chwarelwyr brynu car gwyllt newydd gyda’u Tâl Mawr.

Tynnwyd cebl ar hyd yr incleiniau ac roedd cyfres o roleri cebl i lawr canol pob trac. Roedd y ceir yn osgoi'r rhain trwy redeg rhwng y ddau drac, gan ddefnyddio eu rheiliau mewnol yn unig. Yn hytrach na'r lled dwy droedfedd bron yn gyffredinol o reilffyrdd llechi Cymru, roedd y gofod hwn tua thair troedfedd.

Planc pren, tua dwy droedfedd o hyd oedd y car gwyllt ac olwynion yn cael eu rheoli gan frêc llaw syml a hawdd i’w drin. Er gwaethaf symlrwydd y syniad, roedd y ceir yn weddol soffistigedig yn eu gwneuthuriad. Gwnaed y rhan fwyaf gan yr efail, ond gwnaed yr olwyn cast gan ffowndri ym Mhorthmadog. 

Y Car Gwyllt -ar wal Tŷ Coffi Antur Stiniog

Roedd modd datod a thynnu handlen y brêc. Pan nad oedd yn cael ei ddefnyddio cafodd ei gario ym mhoced y chwarelwr, ffurf gyntefig o fesur gwrth-ladrad hwyrach?! Roedd car gwyllt heb frêc yn beryglus iawn petai rhywun yn ei ddefnyddio. Felly, am resymau diogelwch, rheolwyd y defnydd o’r car gwyllt a phenodwyd dynion cyfrifol, oeddynt fel rheol yn dal swyddi yn y chwarel, fel capteiniaid i arwain y daith i lawr yr inclên ar gyflymder diogel. Ar adegau byddai rhes o hyd at ddau gant o geir yn dod i lawr yr inclên tu ôl i’w gilydd!

Yn y chwareli mwy roedd chwarelwyr yn medru byw mewn barics ar y safle yn ystod yr wythnos ac roedd y gweddill yn byw yn yr ardaloedd islaw’r chwarel ac yn teithio i fyny bob dydd a rhain oedd perchnogion y ceir gwyllt. Roedd raid esgyn yr incleiniau bob bore, a chaent, fel arfer, eu tynnu i fyny mewn wagenni gwag (eu criwlio). Heb gar gwyllt roedd cerdded i lawr yn daith gerdded hir, er ei bod ar i waered. 

Chwarelwyr y Graig Ddu, y rhan fwyaf yn byw ym Manod ddaeth o hyd i ffordd o gyflymu eu taith gartref. Yn hytrach na cherdded yn ôl i lawr yr incleiniau, byddant yn defnyddio eu car gwyllt!

Ar ôl cyrraedd troed yr inclein olaf, byddai'r ceir yn cael eu gadael mewn lle arbennig a byddant yn cael eu codi yn ôl i fyny'r incleiniau yn ystod y diwrnod gwaith nesaf ynghyd a’u perchnogion.

Parhaodd y car gwyllt yn gyfyngedig i chwarel Graig Ddu. Roedd hyn oherwydd cynllun y ddau brif inclên: roeddynt yn ddigon hir i wneud yr arbed amser yn werth chweil, ond hefyd yn ddigon hawdd i gadw cyflymder dan reolaeth.. 

Daeth y dull gwahanol hwn o deithio yn fater o ddiddordeb y tu allan i'r chwareli ac yn 1935 roedd yn rhan o ffilm Newsreel Pathé News a elwid yn Railway Curiosities. 

 

Parhaodd chwarel y Graig Ddu i weithredu hyd ddiwedd y 1930au a dechrau'r Ail Ryfel Byd. Ail-agorodd yn fyr yn ystod y rhyfel, i gyflenwi llechi toi ar gyfer atgyweirio tai a chwalwyd yn y blitz.
- - - - - -

Erthyglau eraill sy'n crybwyll Y Car Gwyllt

Erthyglau Gŵyl Car Gwyllt

Stolpia -enwau a chyflog

Dyma ran olaf fy atgofion am Chwarel Llechwedd yn yr 1960au gan obeithio y bydd o ddiddordeb i un neu ddau ohonoch. Fel y crybwyllais, deuthum i adnabod amryw o leoedd yno wrth eu henwau gwreiddiol. Yn ddiamau, y mae y mwyafrif o’r lleoedd hyn bellach yn hollol ddieithr i’r to presennol. 

Y mae’n rhaid crybwyll hefyd y deuthum i adnabod amryw o weithwyr dawnus a gwybodus yno, megis fy mos, Emrys Williams, Robin George Griffiths, y gof, Glyn Griffiths, Reuben Williams, Robin Williams, (Cocoa), fforddoliwr, Bleddyn ac Arthur Williams (Conglog), Dafydd Roberts, Gwalia, Gwilym J. (Bells), a sawl un arall.

Gydag Emrys y dysgais am yr enwau lleoedd yno. Dyma rai eraill a ddaw i’m cof: 

Ffridd Blaen Llechwedd y tu uchaf i’r chwarel; 

Caban Garreg Wen (Llawr 7); 

Dyfn Jac Bach (Llawr A); 

Ponc Ganol, Barics Bach, Lefel Fawr, Lefel Tai’r Frest. 

Llwnc y Ddaear, sef y man lle mae’r Afon Barlwyd yn llifo i geg y lefel hir sy’n dod allan uwchlaw Ceunant Llechwedd. 

Ymhlith yr enwau Seisnig eraill yno ceid ‘Woolworth’, am un o agorydd y Sinc Fawr, a ‘Dartmoor’ oedd yr enw ar un o rannau pellaf y gwaith ar y mynydd.

Swyddfa’r chwarel (blaen), a’r Felin Isaf a thai Llechwedd yn y cefndir

Gŵr diddorol oedd Glyn Griffiths, Tŷ Capel Ebeneser (W) a weithiai yn y pwerdŷ. Roedd yn arbenigwr ar drychfilod, a byddai’n cael wyau gwyfynod o leoedd mor bell a Burma, ac roedd ganddo ‘wyfyn Atlas’, sef un a fesurai tua 9 modfedd o flaen un adain i’r llall. Byddai gan Reuben straeon diddorol am bysgota yn Llyn Dyrnogydd a llynnoedd eraill yr ardal. Bum yn gwrando ar Bleddyn sawl tro yn adrodd hanesion difyr am ei amser yn byw yng Nghwmorthin.

Cofiaf glywed hanes gwroldeb un hen fachgen a oedd yn ffitar yn y chwarel lawer blwyddyn yn ôl a phan ddigwyddodd i un o’r pympiau a oedd ar waith i lawr yn Sinc Mynydd ballu a stopio pwmpio. O ganlyniad, ymgasglodd y dŵr oddi amgylch nes yr oedd oddeutu 12 troedfedd o ddyfnder yn y diwedd. Daethpwyd i’r casgliad mai carreg a oedd wedi syrthio ar ran o’r pwmp, ac wedi taro lifer y falf a’i throi i ffwrdd. Ceisiodd y dynion fachu’r beipen a thynnu’r pwmp i fyny, ond methiant llwyr a fu hynny gan fod cryn bwysau arno. Penderfynodd yr hen ffitar, a oedd wedi bod yn forwr ar un adeg o’i fywyd nad oedd dim byd amdani hi ond tynnu ei ddillad uchaf oddi amdano a neidio i mewn i’r dŵr iasoer yn ei drôns hir, ac i lawr at y pwmp a cheisio ei gael i weithio. O fewn munud neu ddau, roedd i fyny o’r dŵr, ac wedi llwyddo i gael y pwmp i weithio. Bu’n dipyn o arwr gan y criw ar ôl ei wrhydri y diwrnod hwnnw. Byddai’n ddiddorol cael clywed pwy oedd y ffitar dewr hwn?

TÂL

Roedd y drefn o dalu yn 1969 braidd yn hen ffasiwn. Byddid yn cael syb (sef blaen dâl) am y tri Dydd Gwener cyntaf yn y mis, ac yna y Tâl Mawr ar Ddydd Gwener olaf y mis. Nid ei fod yn dâl mawr imi fel ffitar, chwaith! Ar y diwrnod talu roedd yn rhaid inni aros wrth un o ffenestri’r swyddfa tan yr agorid hi am 4:00 y prynhawn i dderbyn ein cyflog. Yna, gelwid eich enw ac estynnid blwch pren i’ch llaw gyda’r arian cyflog yn rhydd ynddo. 

Fy nghyflog yr adeg honno oedd £9-15s o syb, a rhyw £11. 10s o dâl. Gyda llaw, cofier bod papurau chweugain, sef 10 swllt, a phapurau punt a phum punt hefyd yn y blwch, ac os byddai’n chwythu, neu’n bwrw glaw yn arw, roedd yn rhaid bod yn ofalus rhag i’r arian papur fynd efo’r gwynt i ebargofiant. Dyna beth oedd chwysu am eich cyflog!

Mewn blwch fel hwn y telid fy nghyflog yn 1969

D.S.  Bydd colofn Stolpia yn cael saib am y misoedd nesaf. Gwn bod rhai ohonoch wedi cael blas ar yr atgofion a diolchaf yn fawr i chi am eich diddordeb.

- - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 2022