Yr Hawl i Gartref

Ym mis Tachwedd, ymwelodd trelar ‘Deddf Eiddo’ Cymdeithas yr Iaith â’r fro, gan basio drwy storm fawr ar Fwlch y Gorddinan ar ei ffordd yma. Roedd y trelar yn teithio drwy Gymru i gynhadledd Deddf Eiddo’r Gymdeithas yng Nghaerdydd gan ymweld â chymunedau gwahanol ar hyd y ffordd. 

 

Galwyd yng nghaffi Antur Stiniog, lle clywed am ddatblygiad tai dan arweiniad y gymuned gyda Ceri a Gwenlli o Gwmni Bro. Aed wedyn i’r Pengwern, lle cafwyd cyflwyniad difyr gan Sel Williams am y fenter gymunedol hynod lwyddiannus hon, ac am swyddogaeth anhepgor mentrau cymunedol yn y frwydr i gadw’n cymunedau, a’r Gymraeg, rhag edwino ymhellach. Eglurwyd fod mentrau cymunedol yn gweithredu fel rhyw fath o ffordd ganol rhwng cyfalafiaeth reibus ar un llaw, ac ideoleg fwy sosialaidd o ganoli pethau yn nwylo’r wladwriaeth ar y llall. Mae hefyd yn fwy triw i’r traddodiad a’r ysbryd Cymreig o gydweithio cymunedol, ac yn ateb unigryw Cymreig felly i lawer o broblemau cymdeithas.

Cynhaliwyd y gynhadledd i wyntyllu syniadau ynghylch sut i fynd i’r afael â’r problemau tai niferus sy’n tanseilio hyfywedd cymunedau Cymru. Ymysg y problemau hyn mae ail dai lluosog, tai gwag, diffyg tai cymdeithasol, prinder tai fforddiadwy, tai yn cael eu prynu gan ddieithriad a’u troi yn llety gwyliau er mwyn hel arian, a datblygiadau anferthol a di-angen o dai newydd wedi eu gyrru gan y gred gyfeiliornus fod yn rhaid codi mwy a mwy o dai, waeth beth fo’r angen lleol, i hybu’r economi. Ac ar yr un pryd (ac efallai oherwydd hyn i gyd) mae digartrefedd ar gynnydd. 

Un o’r siaradwyr yn y gynhadledd dai oedd ein Haelod o’r Senedd, Mabon ap Gwynfor. Meddai yntau am y sefyllfa dai: 

“Os oedd yn argyfwng ddwy flynedd yn ôl, mae’n gatastroffi erbyn hyn.” 

Soniodd hefyd am ymweliad o’i eiddo â Fiena, ble buwyd yn datblygu tai cymdeithasol ers 1923. Mae llawer o’r tai cymdeithasol hyn yn gymunedau bychain yn eu hawl eu hunain, gyda thramiau yn pasio’n gyson, ac yn cynnwys mannau gofal iechyd a llefydd gofal plant. Mae Mabon o’r farn y dylai Cymru fod yn gweithredu o fewn  fframwaith tai digonol y Cenhedloedd Unedig, a bod angen pasio deddf sy’n ei gwneud hi’n rheidrwydd darparu tai addas. Soniodd siaradwr arall am y sefyllfa yn Nenmarc, lle mae tai wedi eu codi yn benodol ar gyfer pobl ifanc. 

Meddai Mabon eto:

“Dydy’r farchnad rydd ddim yn gweithio yn ein cymunedau ni a dydy’r farchnad rydd ddim yn gweithio dros Gymru. Dyna pam bod angen ymyrraeth.”

Mae Mabon yn un o’r rhai sy’n galw am Ddeddf Eiddo fel y bu Cymdeithas yr Iaith yn galw amdani ers degawdau, ac am ddileu deddfwriaeth Cynllunio Gwlad a Thref a luniwyd gan San Steffan, sy’n trin tai mewn cyd-destun economaidd yn hytrach nag fel angen cymdeithasol i ddarparu cartref.
Gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn rhoi sylw i rai o argymhellion y gynhadledd! 

Gwych yw cyhoeddi y bydd Rali Fawr Nid yw Cymru ar Werth yn dod yma i Stiniog ar Fai y 4ydd ar Ŵyl Ryngwladol y Gweithwyr:

“Dyma'r cyfle ola am flynyddoedd i sicrhau deddfwriaeth! Dyma hefyd flwyddyn cyhoeddi Adroddiad Comisiwn Cymunedau Cymraeg. Pwyswch am gynnwys cynigion Deddf Eiddo i reoli'r farchnad dai a rhoi grym i'n cymunedau.”

- - - - - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2024

Erthyglau am sefyllfa dai Bro Ffestiniog 

 

Annibyniaeth!

Roedd llawer o bobol Bro Ffestiniog yn y drydedd rali annibyniaeth ym Merthyr Tudful ar ddydd Sadwrn cyntaf Medi; mae rhywbeth cyffrous ar droed gyfeillion! Dyma addasiad o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn haf 2019.

Llongyfarchiadau i gynghorwyr blaengar Cyngor Tref Ffestiniog ar eu datganiad yng nghyfarfod Mehefin 2019 yn cefnogi annibyniaeth i Gymru. Roedd yr is-gadeirydd Erwyn Jones wedi cynnig fel hyn:

“Yn sgîl y rali diweddar yn ein prif-ddinas, gyda miloedd yn gorymdeithio dros annibyniaeth i’n gwlad, a’r orymdaith sydd wedi ei threfnu yng Nghaernarfon yng Ngorffennaf; Galwaf ar Gyngor Tref Ffestiniog i gefnogi’r ymgyrch a’r nôd dros Annibyniaeth i Gymru!”

Fe gefnogwyd yn unfrydol! Ffestiniog oedd y trydydd cyngor tref i ddatgan cefnogaeth -ar ôl Machynlleth a Phorthmadog-  mewn rhes hir o drefi, cymunedau a sir Gwynedd a wnaeth hynny wedyn. Mae’n gwneud rhywun yn falch o fyw yma tydi.

Mae posib bod y cyngor lleol wedi bod yn gefnogol i hunanlywodraeth yn y gorffennol hefyd: Fedrwn ni gymryd yn ganiataol fod Cyngor Dinesig Ffestiniog yn gefnogol ym 1950? Fe welwch yn y llun yma* o Rali Senedd i Gymru ym 1950, fod baner ar draws Stryd Fawr y Blaenau, o adeilad y cyngor yn dweud:

“SENEDD I GYMRU O FEWN 5 MLYNEDD”.

* Ymddangosodd y llun yn y gyfrol ‘Bro a Bywyd Gwynfor Evans’ (Gol. Peter H Griffiths) Cyhoeddiadau Barddas 2008.

Mi gymrodd dipyn mwy na 5 mlynedd i gael rhyw fesur o ddatganoli, ond mae’r galw am reoli ein tynged ein hunain yn cryfhau yn arw rwan. Os ydych yn cofio amgylchiadau rali 1950, neu wedi clywed yr hanes gan eich teulu, gyrrwch air!

Roedd dros wyth mil o bobol yn cefnogi’r alwad am annibyniaeth i Gymru mewn rali genedlaethol arall yng Nghaernarfon yng Ngorffennaf, a 5200 yn y diweddaraf ym Merthyr.

Bu criw bach o wirfoddolwyr yn dosbarthu taflenni yn y Blaenau, Llan a Thrawsfynydd dros yr haf. Os na chawsoch chi daflen, galwch i Siop Antur Stiniog i nôl copi, neu ewch i dudalen Gweplyfr/Facebook ‘Yes Cymru Bro Ffestiniog’.

Dyma luniau rhai o bobol Bro Stiniog fu yn y rali gyntaf yng Nghaerdydd ym mis Mai.

Ymlaen!

RALI a RHEW- blwyddyn gyffrous Brei

DIWEDD DA I'R TYMOR RALÏO
Derbyniodd Brian Roberts, (Brei Bach), Blaenau Ffestiniog, dlws ‘Gyrrwr y Flwyddyn’ wedi tymor llwyddiannus yn cystadlu yn y ‘Classic VW Cup’, y llynedd.  Aeth Brei draw i Westy’r Hilton yn Watford ar Ragfyr y 3ydd i dderbyn y gwpan ar y Noson Wobrwyo, diwedd tymor.

Dechrau digon cymysglyd a gafodd wrth iddo fethu’r ras gyntaf ac felly wastad yn trio dal i fyny.  Er hyn, llwyddodd i wneud argraff yn gyson. Gorffennodd yn 10fed yn Brands Hatch ar ôl gorfod cychwyn yng nghefn y grid.  Methodd rhagbrofion weithiau am resymau technegol gyda’r car, ond dal i lwyddo i gael ei enwi fel ‘Gyrrwr Gorau’r Dydd’.

Y gallu i gael canlyniadau da, wrth orffen yn gyson yn y chwech uchaf, a alluogodd Brei i guro’r gwpan.  Y gobaith am y gorffennol iddo yw cystadlu eto yn y gystadleuaeth hon a hefyd ym Mhencampwriaeth Cymru.  Gobeithia’i hefyd rasio mewn un neu ddau o rasus ‘endurance’ o 3 neu 6 awr fel rhan o dîm. 

Mae’r car ym Mryste ar hyn o bryd yn cael ei drwsio yn dilyn damwain yn Caldwell Park ond disgwylir iddo fod yn barod erbyn y tymor newydd.  Cofiwch brynu Llafar Bro i gael y canlyniadau!
 
Cyn hynny, mae amser cyffrous iawn o flaen Brei wedi iddo dderbyn gwahoddiad i fynd i Norwy i gystadlu fel gyrrwr bobsled tîm Prydain yn y 2019 IBSF Para Bobsleigh World Cup. 

BREI'N EI BOBSLED
Llwyddod Brei ymuno â thîm para-bobsled Prydain ym mhencampwriaeth Cwpan y Byd eleni, cystadlu mewn dwy ras.  Er nad oedd erioed wedi eistedd mewn bobsled o’r blaen, mae’n llwyddo i wneud argraff ar y llwyfan fwyaf.

Rydym oll yn yr ardal yn ymwybodol fod Brei wedi colli defnydd ei goesau ers blynyddoedd bellach yn dilyn damwain beic modur dychrynllyd ond gan ei fod rŵan yn rasio ceir, mae ei gorff wedi hen arfer gyda’r straen mae bobsled yn ei greu ar y corff.

Brei a'r Ddraig Goch ar ei helmed. (Hawlfraint llun IBSF)

Ar gwrs Olympaidd Lillehammer yn Norwy oedd ei ras gyntaf ble gorffennodd yn safle 14 ar y Sadwrn a 13 ar y Sul. Mae’r cystadlu’n parhau am ddau ddiwrnod gyda dau dro arni pob dydd.  Cyfuniad yr amseroedd sy’n penderfynu eich safle ar ddiwedd y dydd. 

Nid aeth popeth fel y gobeithiwyd chwaith gan fod ei helmed wedi bod yn stemio’i fyny wrth rasio.  “Roedd hyn yn niwsans”, meddai, “mae’r corneli’n cyrraedd mewn fflach ac mae angen llygaid barcud arnoch”.  Doedd hyn heb ddigwydd iddo ynghynt ond roedd hi’n oerach yma na ble buon yn ymarfer yn flaenorol. Er hyn, gorffennodd yn 15fed ar ôl y rhediad cyntaf.  Ni chafwyd gymaint o drafferth gyda’r stemio ar yr ail rediad a llwyddodd i orffen yn 11eg.  Roedd cyfuniad ei amseroedd yn golygu ei fod wedi gorffen yn 13eg allan o 22, ymdrech dda iawn ar ei ddiwrnod cyntaf.

“Roeddwn yn amau bysa’r sled yn gallu mynd ynghynt felly bu’m yn gweithio’n galed yn sandio’r llafnau at y dydd Sul yn dilyn namau a gafwyd arnynt ar rew caled y Sadwrn”.

Gwnaeth hyn wahaniaeth pendant wrth iddo fod y 7fed cyflymaf ar rediad cyntaf y Sul.  Yn anffodus bu ei helmed yn stemio’i fyny eto erbyn corneli gwaelod ei ail rediad a gorffennodd yn 14eg.  Cyfuniad yr amseroedd yn ei osod yn y 12fed safle.  Ymdrech dda iawn wir ac roedd Brei wedi ei blesio gyda hyn.

Ymlaen wedyn i’r ras nesaf yn Oberhof yn yr Almaen.  Cwrs anodd iawn meddai Brei ac roedd y gyrwyr eraill i gyd wedi cystadlu arno o’r blaen. 

“Siomedig iawn oedd y cyntaf ond llwyddais i orffen yn 11eg ar yr ail”.  Cyfuniad amseroedd yn ei roi yn yr 15fed safle.  “Dwi’n hapus iawn efo’n natblygiad hyd yma”, meddai, “roedd y cwrs yn un anodd a llwyddodd i ddal allan ambell ddreifar mwy profiadol na mi.  Dwi ‘di dysgu lot fawr yma”.

Daeth tymor cyntaf pencampwriaeth Cwpan y Byd i ben yn St. Moritz-Celerina yn y Swistir ganol Chwefror. Bu perfformiad cadarn arall ganddo wrth iddo orffen yn 12fed wedi rhediad y Sadwrn a 13eg ar y Sul.


Nid yw’r tîm yn cael ei  ariannu felly mae’n rhaid i Brei dalu costau ei hun.  Llwyddodd i dderbyn ychydig o gymorth noddedig tuag at St. Moritz ond mae’r costau yn aruthrol ac yn anffodus nid oedd yn bosib cystadlu yn Lake Placid yn yr Unol Daleithiau

Y gobaith rwan ydi parhau i gynilo fel y gallai rasio eto'r tymor nesa.

Dymunai'r Llafar bob llwyddiant iddo. Cofiwch fynd i'w dudalen gweplyfr/facebook i gael yr hanes i gyd a sut gallwch wneud cyfraniad. 

----------------------------------------

Addaswyd yr uchod o erthyglau a ymddangosodd yn rhifynnau Ionawr, Chwefror, a Mawrth 2019. 

O’r Pwyllgor Amddiffyn -gêm wleidyddol

Oeddech chi yno? .... Ac ydach chi’n dal efo ni?

Mae’n siŵr bod rhai ohonoch yn cwestiynu, bellach, os oes unrhyw bwrpas mewn dal ati i frwydro, o weld bod adeilad yr Ysbyty wedi’i ddymchwel bron yn llwyr erbyn heddiw. Ond cawsom farn pensaer profiadol yn ddiweddar ac mae ef yn credu, hyd yn oed mor hwyr â hyn yn y dydd, mai mater bach fyddai addasu’r cynlluniau presennol i gynnwys ward ar gyfer gwlâu i gleifion.

Mae cynlluniau’r adeilad newydd yn cynnwys gormod o stafelloedd diangen, yn ei farn ef. (Fe gofiwch fod y Pwyllgor Amddiffyn wedi gneud yr un ddadl yn Llafar Bro dair blynedd yn ôl!).

Gyda llaw, yn ddiweddar caed clywed un o’r gweithwyr ar y safle yn cyfaddef eu bod nhw’n dymchwel adeilad o well ansawdd o lawer na’r un a gaiff ei godi yn ei le! Rhyfedd o fyd!


Sut bynnag, pa ddewis sydd ond dal ati i frwydro, fel mae pobol y Fflint hefyd yn ei wneud? Dros y tair blynedd diwethaf mae’r Betsi wedi cael cymaint â phedwar Prif Weithredwr gwahanol - sef y ddiweddar Mary Burrows, yna David Purt, Simon Dean a rŵan Gary Doherty – pob un ar gyflog o £¼ miliwn y flwyddyn, yn ogystal â chynllun pensiwn hael dros ben!

Ond mae’r sefyllfa mor dorcalonnus heddiw ag y bu hi erioed. Fis Mehefin diwethaf, fe gafodd y Bwrdd Iechyd ei roi o dan fesurau arbennig (‘special measures’) gan y Gweinidog Iechyd, gyda’r siars i ddatrys y problemau o fewn tri mis, ond fe aeth y tri mis yn flwyddyn gron gyfan erbyn heddiw a dydyn nhw’n ddim nes at ddatrys y problemau!

Mae’r Gweinidog Iechyd hwnnw, sef Mark Drakeford, wedi symud ymlaen i borfeydd eraill erbyn hyn, wrth gwrs, ac yn falch, mae’n siŵr, o gael anghofio a chefnu ar ei gyfrifoldebau gynt. Problem ei olynydd, Vaughan Gething, fydd y cyfrifoldebau hynny, bellach! ... Brian Gibbons, Edwina Hart, Leslie Griffiths, Mark Drakeford a rŵan Vaughan Gething! A faint callach ydan ni, meddach chi?

Onid gêm wleidyddol ydi’r cyfan? Ac yn y cyfamser, mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn dal i gael rhwydd hynt i neud fel fyd a fynnan nhw, a’r rhai sy’n dioddef fwyaf oherwydd hynny ydi’r hen a’r gwael a’r methedig. Onid dyletswydd gwleidyddion, o bob plaid, yw rhoi buddiannau pobl anghenus felly o flaen eu buddiannau eu hunain?
GVJ
                                        
--------------------------------

Dilynwch hanes yr helynt efo'r dolenni isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.