Senedd ‘Stiniog

Pytiau o gofnodion Y Cyngor Tref, o rifyn Mai...

Degau o erwau’n troi’n anialwch du ...

Yng nghyfarfod mis Ebrill, trafodwyd y tanau gwair a grug a dorrodd allan yn yr ardal. Ni wyddys, wrth gwrs, pwy oedd yn gyfrifol. Ond un peth a wyddom yw eu bod yn troi degau o erwau o dir - yn  eithin, gwair a grug, yn anialwch du, gan ladd creaduriaid prin megis madfallod a nadredd, a dinistrio nythod adar megis yr ehedydd. Mae’r dynion tân lleol wedi gorfod treulio oriau lawer yn brwydro’r tanau hyn. Y peth gwarthus yw fod hyn yn digwydd yn llawer rhy aml mewn cyfnod o sychder. Fe gytunodd y Cyngor i wneud popeth o fewn ei allu i dynnu sylw at y broblem, ac i erfyn ar unrhyw rai sy’n amau eu bod yn gwybod pwy sy’n gyfrifol i rannu’r dystiolaeth honno gyda’r heddlu.

Creithio Ebrill. Llun PW.

Dyfodol iechyd ...

Mater ymfflamychol arall a drafodwyd oedd iechyd - y bleidlais leol, gwelyau yn yr ysbyty a’r gwasanaeth meddygon teulu lleol. Pan ganhaliwyd y cyfarfod, nid oedd y Cyngor wedi derbyn ymateb o’r Bwrdd Iechyd ynglŷn â’r pynciau yma. Ond fe gyrhaeddodd llythyr rai dyddiau wedyn, ac mae cyfarfod yn cael ei drefnu i drafod ei gynnwys.

Y Cynllun Datblygu Lleol ...

Rhywbeth arall sy’n digwydd ar hyn o bryd, fydd yn effeithio ar yr ardal am flynyddoedd i ddod, yw’r ‘Cynllun Datblygu Lleol’ a gaiff ei lunio ar gyfer Gwynedd a Môn. Fe gynhaliodd y Cyngor Tref gyfarfod arbennig i drafod hyn, a gwnaed llwyth o sylwadau. Mae’r Cynghorwyr yn pryderu am gynlluniau i godi tai ar Y Ddôl yn Nhanygrisiau, - hen safle’r Clwb Rygbi. Y broblem yw fod y Cyngor wedi derbyn gwybodaeth glir oddi wrth Asiantaeth yr Amgylchedd yn y gorffennol, fod y tir yma’n dioddef gan lifogydd mewn cyfnodau o law trwm. Barn  ‘Senedd ‘Stiniog’ yw na ddylid codi tai yma, oni bai eu bod nhw wedi cael eu haddasu’n arbennig i wrthsefyll llifogydd. Golyga hynny y byddai’n rhaid iddyn nhw sefyll ar ‘stilts’!

Wedi dweud hyn, fe groesawodd y Cyngor y ffaith fod y ‘Cynllun Lleol’ yn dynodi Ffestiniog fel ‘Canolfan Gwasanaethau Trefol’ ar y un lefel â Bangor a Chaernarfon. Gallai hyn fod yn bwysig o ran cynllunio trafnidiaeth gyhoeddus, addysg a phethau eraill sydd mor hanfodol yn ein hardal.

Rory Francis

Tân Goddaith

Erthygl gan Vivian Parry Williams, wedi’i hysgogi gan y tanau diweddar ar ffriddoedd Bro Ffestiniog.

Wrth chwilota yn archif Prifysgol Bangor rhyw ddydd, mi ddois ar draws y darn isod, gan W. Barnes, yn y cylchgrawn Archaeological Journal, 1856 (t.287). 

“I might here, in speaking of the British people, caution antiquaries against the too hasty conclusion that bits of charcoal found thinly scattered in the up-dug soil must be traces of body cremation, as among the British, as early, at least, as the 6th century, a fire was kindled in March to clear the ground of scrub & other such growth. It was called  Tân Goddaith 'scrub fire', or  tân mawr, 'the great fire'. By the laws of Hywel Dda, a fine was set for the kindling of the scrub fire at any other time than between the middle of March and the middle of April, and that the scrub fire was in use in the 6th century is shown by a line of a poem of Llywelyn Hen, who says that the onset of the men was like the scrub fire on the hill:

-Rhuthr goddaith ar ddiffaith vynydd.” 

Y Llywelyn Hen uchod mae’n debyg oedd Llywelyn Goch ap Meurig Hen, y bardd llys o Feirionnydd (tua 1330 – 1390) a ysgrifennodd ‘Marwnad Lleucu Llwyd’.

Dro arall, dois ar draws y bennill isod yng ngherdd ‘Y Llwynog’, o’r un cyfnod, gan Dafydd ap Gwilym (1320 - 1370):

  Goddaith a roi’r mewn eithin,  
  Gwanwyn cras, mewn gwynnon crin 
  Anodd fydd ei ddiffoddi  
  Ac un dyn a'i hennyn hi. 

O'r gair 'goddaith' y daw'r gair 'goddeithio/gydeithio' a ddefnyddid gennym dros y cenedlaethau ym Mhenmachno am losgi eithin crin, rhedyn a glaswellt, ac ati ym misoedd y gaeaf. Dyna, yn ddi-os yw tarddiad y gair 'creithio' sydd mewn defnydd yn 'Stiniog hefyd.   

Mae Geiriadur Prifysgol Cymru  yn cydnabod bod cydeithio mewn defnydd ar lafar yn y gogledd ond ddim yn cynnwys creithio. Mae’r GPC hefyd yn rhoi enghreifftiau eraill o ddefnydd hanesyddol, gan gynnwys un o Lyfr Coch Hergest, tua 1400:

   Kalan gayaf llwm godeith.

Un o 1672 gan Rees Prichard am y pla yn ymledu trwy’r wlad:

   Ac fel gwaddaith ar sych fynydd,
   Yn gorescyn ei holl drefydd.

Mae Iolo Morgannwg hefyd yn son yn 1829 (Cyfrinach Beirdd Ynys Prydein) am y:

   Mellt yn goddeithio gelltydd.

Ar ôl sawl noson o losgi o amgylch ‘Stiniog, yn hytrach na goddeithio –dwi’n gobeithio, er mwyn yr adar a’r gwasanaeth tân, ein bod wedi gweld diwedd ar yr arfer am flwyddyn arall.

Lluniau o Gefn Trwsgl a Ben Banc Fron Fawr, gan PW, Pasg 2015.
Ystyr gwynnon gyda llaw ydi crawcwellt, neu wair hir sych.
- - - - - - 

Rhuthr goddaith -blog lleol