40 mlynedd yn ôl

Wrth i ni gychwyn ar gyfnod newydd, lliw llawn a digidol, diolch i  D. Bryn Jones am fynd drwy ei archif bersonol o ddeunydd Llafar Bro – mae’n mynd a ni yn ôl i'r hen  ddyddiau.

NEGES GAN JOHN MORRIS, QC, A S, YSGRIFENNYDD CYMRU I ‘LLAFAR BRO’

Dyna ‘stori flaen’ y papur yn rhifyn Ebrill, 40 mlynedd yn ôl [Rhif 42, Ebrill 1979], a’r is-bennawd.

Mi fydd y rhai ohono ni sy’n ddigon hen yn cofio mai yn Ebrill, 40 mlynedd yn ôl y cefnogodd tri Aelod Seneddol Plaid Cymru, sef Dafydd Wigley (Arfon); Gwynfor Evans (Caerfyrddin); ac Aelod Meirionnydd - Lywodraeth Lafur Jim Callaghan yn ei dyddiau bregus olaf - ar yr amod fod iawndal cyffelyb i’r hyn oedd ar gael i’r glowyr, hefyd i’w dalu i chwarelwyr llechi’r gogledd. Fe gaed y Mesur Seneddol. Ond cwympodd y Llywodraeth, a daeth Margaret Thatcher yn Brif Weinidog Prydain ym Mai, gan gychwyn 18 mlynedd o Lywodraethau Torïaidd, hyd 1997.

Cafodd y darn hwn ei sgrifennu ar 29 Mawrth 2019, y diwrnod yr oedd Prydain i fod i adael yr Undeb Ewropeaidd. Pwy a wŷr a fydd Etholiad Cyffredinol arall? Pwy all ddarogan beth a ddigwydd yn yr wythnosau nesaf?


NEUADD AR WERTH  

-  oedd pennawd un o’r darnau eraill ar ddalen flaen Llafar Bro ddeugain mlynedd yn ôl [Rhifyn 41, Mawrth 1979]. Dyma - gyda mymryn o newid manion er mwyn eglurhad - ddywedwyd:

“Mae Cyngor Dosbarth (Meirionnydd) yn trafod dyfodol yr hen Neuadd Gynnull [Neuadd y Farchnad]. Yn niwedd 1978 penderfynodd y Cyngor Tref mai gwell oedd cadw’r adeilad er mwyn gwneud unrhyw ddefnydd ohono na’i chwalu fel yr awgrymwyd gan rai. Bydd Cwmni Wallis a Linnell yn gadael yr adeilad ddiwedd y mis hwn, a chredir bod tri yn dangos diddordeb yn y defnydd o’r hen neuadd. Mae un peth yn bendant, ni fydd unrhyw ddatblygiad a fydd yn addasu’r adeilad ar gyfer defnydd cyhoeddus, ac ni ystyrir ei ddymchwel oni fydd hynny yn hollol angenrheidiol.”

Bu‘r stori yn araf ddatblygu, rhyw lwybr digon igam ogam efallai, hyd y dydd heddiw, pan mae cais cynllunio am newid defnydd (i nifer o fflatiau preswyl) yn cael ei ystyried...

DBJ
-----------------------------------


Erthygl o rifyn Ebrill 2019

O'r Pwyllgor Amddiffyn

Ar ôl i rifyn Mehefin Llafar Bro fynd i'r wasg, daeth y newyddion mawr am gynlluniau Llywodraeth Cymru i ymyrryd yn rheolaeth Bwrdd Iechyd Betsi Dwalad, gan gynnwys ymadawiad Mr Purt y prif weithredwr. Erbyn hyn hefyd, clywn bod yr heddlu'n ymchwilio i elfennau o reolaeth ariannol y bwrdd. Mae colofn y Pwyllgor Amddiffyn yn rhifyn Mehefin yn cynnwys manylion difyr am sut oedd y bwrdd yn gweithredu... 

Ym mis Mai aeth dirprwyaeth o’r pwyllgor i Fangor i gyfarfod yr Athro Trevor Purt, Prif Weithredwr y Bwrdd Iechyd. Yno hefyd i’n cyfarfod oedd Dr Peter Higson y cadeirydd a Mr Geoff Lang y Pennaeth Strategaeth. Gan mai’r Athro Purt ei hun oedd wedi awgrymu’r cyfarfod, yna roedd lle i obeithio eu bod nhw, o’r diwedd, yn barod i gydnabod ffaeleddau amlwg y gwasanaeth iechyd yn yr ardal hon. Ond, ar ôl awr a hanner o drafod ac o gyflwyno’n hachos yn y modd cryfaf posib, fe ddaeth yn amlwg iawn nad oedd Mr Purt yn barod i gyfaddawdu ar un dim. Roedd ei agwedd yn ffroenuchel ac yn ymylu ar fod yn sarhaus ac fe ddaethom o’r cyfarfod hwnnw nid yn unig yn siomedig ond yn hynod o ddig.


Go wahanol oedd yr awyrgylch wythnos yn ddiweddarach pan aethom i gyfarfod Ruth Hall a Jack Evershed ym Machynlleth. Nhw ydi cyd-gadeiryddion y pwyllgor newydd, sef y Collaborative, a gafodd ei sefydlu gan y Gweinidog Iechyd yn ddiweddar i drafod sefyllfa anfoddhaol y gwasanaeth iechyd yng nghefn gwlad Cymru. (Fe gofiwch bod rhai ohonoch wedi rhoi tystiolaeth i’r Athro Longley llynedd ac mai ei adroddiad ef a arweiniodd at sefydlu’r Collaborative.) Sut bynnag, fe gafwyd cyfarfod buddiol iawn efo Ms Hall a Mr Evershed a buont yn ein holi yn fanwl iawn am y  sefyllfa sy’n bodoli bellach yn ‘Ucheldir Cymru’, sef Stiniog a’r dalgylch gwledig o’n cwmpas; ardal sy’n ymestyn o Ddolwyddelan yn y gogledd hyd at Trawsfynydd a Bronaber yn y de.

Erbyn hyn, mae’n ymddangos bod ein dadl yn cael cefnogaeth y canlynol i gyd –

Yr Athro Marcus Longley;
Sarah Rochira (Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru);
Meri Huws (Comisiynydd Iaith);
Cynghorau Iechyd Cymunedol Gwynedd a Chonwy;
yn ogystal â chyd-gadeiryddion y Collaborative.

Rydym hefyd yn dal i gysylltu efo Pwyllgor Deisebau y Cynulliad yng Nghaerdydd i geisio perswadio’r Gweinidog Iechyd bod gan yr ardal hon yr hawl i’r un ddarpariaeth ag sy’n cael ei rhoi i dref lawer llai fel Tywyn ym mhen arall y sir ac i brofi iddo bod Betsi yn dangos ffafriaeth hiliol yn ein herbyn.

Gallwn enwi hefyd nifer o Aelodau Cynulliad o bob plaid sy’n bleidiol i’n hachos a chaed addewid gan ein haelod seneddol newydd, Liz Saville Roberts, y bydd hithau hefyd yn ein cefnogi. Gresyn na fyddai cynghorwyr Plaid Cymru yng Ngwynedd, heb sôn am ein haelod cynulliad ni ein hunain, yn dangos mwy o diddordeb yn ein hachos!
                                       
GVJ