Showing posts with label Cofio Cwmorthin. Show all posts
Showing posts with label Cofio Cwmorthin. Show all posts

10.4.24

Capel y Gorlan yn Dirywio

Mae Dafydd Linley yn crwydro llwybrau'r fro yn rheolaidd ac yn ymddiddori yn ein hanes lleol. Roedd yn drist iawn felly i sylwi yn ystod wythnos olaf Ionawr eleni fod wal orllewinol Capel y Gorlan yng Nghwmorthin, wedi dymchwel. 

 

Gwnaed ychydig o waith ar rai o adeiladau'r Cwm gan griw Cofio Cwmorthin a Chymdeithas Archeoleg Bro Ffestiniog, er mwyn gwarchod rhag adfeilio'n llwyr, ond anodd iawn ydi rhwystro dirywiad yn llwyr yn y fath le. Mi fuon nhw'n cyfarfod tra oedd Llafar Bro yn y wasg i weld os oes rhywbeth y gellid ei wneud ar y cyd efo'r perchennog tir yno i sicrhau bod y cyhoedd yn cadw'n glir.

Capel i'r Methodistiaid Calfinoedd oedd o, ac mae o wedi dirywio'n araf ers i rywun ddywn y llechi oddi ar y to yn y 1970au. Yn ôl gwefan Cofio Cwmorthin, 'galwyd y capel yn Gapel Cwmorthin ac yn ddiweddarach yn Gapel Conglog, ond credir mai Capel Golan oedd yr enw gwreiddiol'. Mae rhai, gan gynnwys ambell fap, yn ei alw'n Gapel Rhosydd hefyd.
- - - - - -

Ymddangosodd yn rhifyn Chwefror 2024


23.10.15

Cloddio Cwmorthin

Diweddariad ar brosiect Cwmorthin gan Mel ap Ior Thomas, gyda Marian Roberts, o rifyn Medi 2015.

Yn ystod y flwyddyn diwethaf bu aelodau Cofio Cwmorthin yn brysur gyda Chynllun Cwmorthin.  Er gwaetha tywydd gwael yr haf, gyda chymorth ein partneriaid -Antur Stiniog a D&C Jones Cyf, aeth y gwaith o ddiogelu'r tai a'r capel rhagddo'n dda.  Cwblhawyd y gwaith capio ar Tai Llyn, Capel Tiberias, Capel y Gorlan, Stablau Rhosydd a Tai Conglog.  Tociwyd y coed o gwmpas Plas Cwmorthin er mwyn rhwystro rhagor o niwed i'r adeilad.  Capio waliau Cwmorthin Uchaf yw'r cam nesaf.

Dan oruchwyliaeth Bill Jones codwyd pont Wyddelig er mwyn cerdded heb wlychu o ffordd Conglog i'r Plas. Ef hefyd yw Archeolegydd y Cynllun, a than ei gyfarwyddyd bu rhai o aelodau Cymdeithas Archeolegol Bro Ffestiniog yn cloddio yn Rhif 2 Tai Llyn.

Bydd lluniau o'r gwaith i'w gweld yn fuan ar wefan Cofio Cwmorthin*. Gwelir rhai eisoes ar dudalen gweplyfr y grŵp. (Roedd llun yn rhifyn Gorffennaf Llafar Bro hefyd wrth gwrs).

Gwnaed archwiliad hefyd y Rhif 13, ac yn ddiddorol iawn darganfuwyd dau, o bosibl tri, sgerbwd anifail yno – un tu ôl i'r lle tân, a'r llall o dan yr aelwyd. Mae'r esgyrn 'nawr yn cael eu harchwilio gan arbenigwyr milfeddygol.  Os gŵyr darllenwyr an unrhyw draddodiad o gladdu anifail yn y modd yma, cysylltwch â ni os-gwelwch-yn-dda ar infoATcwmorthinDOTcom neu adael nodyn yng Nghanolfan Antur Stiniog ynghanol y dre’.

Yn ystod y flwyddyn dangosodd amryw o ymwelwyr ddiddordeb yn y cynllun wrth gerdded heibio, gan gymeradwyo'r gwaith.  Unwaith y cwblheir y gwaith ar y fferm caiff y ffordd i Conglog
ei glanhau ar gyfer cerddwyr.  Achosodd tywydd gwael yr haf lifogydd difrifol a ffosydd wedi cau, gan greu wyneb mwdlyd eitha peryglus ar y ffordd.

Tai Conglog. Lluniau -Mel ap Ior
Fel Arweinydd y Cynllun hoffwn ddiolch i Tir a Môr a CAE am eu grantiau sylweddol, ac i bawb a gyfrannodd mor hael i'r cynllun.

Credaf y bydd digon o gyllid i orffen y gwaith capio, ond bydd angen codi rhagor o arian i wella cyflwr y llwybrau yn y Cwm.

Hoffai Cofio Cwmorthin hefyd ddiolch i Dilys Jones, Cae Clyd, am rodd o £25 at yr achos er côf am ei gŵr Griff. Diolch o’r galon i chi Dilys.

-------------------------------




*Gwefan Cofio Cwmorthin (Dim cysylltiad gyda Llafar Bro)

2.1.15

Y Cymdeithasau Hanes

Rhannau o'u hadroddiadau, o rifynnau Hydref, Tachwedd a Rhagfyr 2014

Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog: 
Adroddodd y Llywydd, Robin Davies fod yr arddangosfa unwaith eto eleni wedi bod  yn bur llwyddiannus a bod tua 1800 o ymwelwyr wedi galw i mewn ac arwyddo llyfr yr ymwelwyr. Diolchwyd i’r gwirfoddolwyr am eu gwaith  yn stiwardio dros y tymor.

Gŵr gwadd cyfarfod Medi oedd Bill Jones. Cafodd Bill ei addysg yn lleol a bu’n gweithio ar hyd yr amser i’r Comisiwn Coedwigaeth a thra yno enynnodd diddordeb mewn hanes lleol ac archaeoleg.  Testun ei sgwrs oedd 'Canfyddiadau diweddar wrth gloddio' a defnyddiodd sleidiau i egluro’r ddarlith. Dechreuodd drwy sôn am y gwaith a wnaeth ef ynghyd a Mary a’r tîm yn tyllu yng Nghwm Penamnen i ddatguddio tai hynafol Meredudd ap Ieuan (1500).

Bu’r Gymdeithas yn ymweld â’r safle rhai blynyddoedd yn ôl. Soniodd  hefyd am rai o’r bobl oedd yn byw yno megis Angharad James a’i dylanwad yn yr ardal. Y man nesaf a gyfeiriodd ato oedd y Cribau. Dangosodd sleidiau o’r hen adfail a chlywsom am y bywyd caled a’r trychinebau a ddigwyddodd yno. Soniodd hefyd am lefydd eraill yn ardal Dolwyddelan fel Bryn Beddau, Ffynnon Elan a Chwarel Hones. Diddorol oedd gweld yr offer a ddefnyddiwyd i lifio'r cerrig yn y chwarel. Daeth a ni wedyn i Gwmorthin a dangoswyd nifer o luniau o’r hen adeiladau oedd yno. Maent yn parhau i dyllu a darganfod llawer o eitemau diddorol ac mae yn rhaid canmol Cymdeithas Cofio Cwmorthin am eu gwaith rhagorol. Mae Bill newydd gael ei benodi yn Gadeirydd Cymdeithas Archaeoleg Bro Ffestiniog ac yr ydym yn ei longyfarch am yr anrhydedd. Talwyd diolchiadau am ddarlith llawn hiwmor, fel y buasech yn disgwyl gan Bill, gan Dafydd Jones sydd wedi bod yn tyllu sawl tro efo fo.   

Ym mis Hydref roedd yn braf croesawu nifer nad oeddynt wedi bod yn ein cyfarfodydd o’r blaen. Wrth gyflwyno'r gŵr gwadd, Geraint Vaughan Jones, disgrifiodd y Llywydd, Robin Davies, ef fel nofelydd a chyn-athro ond yn bennaf fel cymwynaswr mawr i’r ardal drwy ei waith clodwiw yn llywio'r ymgyrch i amddiffyn ein Hysbyty Goffa. Testun ei sgwrs oedd Dyddiau Cynnar yr Ysbyty Goffa. Eglurodd Geraint fod ei sgwrs wedi ei seilio ar y llyfr “Ysbyty Coffa Dewrion Ffestiniog a’r Cylch 1925-1948” gan Doctor Eddie John Davies, un ohonom ni  o’r Blaenau  wrth gwrs. 

Defnyddiodd Geraint sleidiau o adroddiadau blynyddol yr ysbyty ac yr oedd hyn yn fwy effeithiol na’r gynulleidfa yn derbyn manylion moel a ddarllenid gan ddarlithydd. Gwelsom sleidiau yn rhestru pob math o ffeithiau am yr ysbyty o’r dyddiau cynnar fel pwy oedd wedi cyfrannu a phwy oedd ar y pwyllgor ac yn pwysleisio fod yr ysbyty yn un i ardal eang, ddim i Blaenau yn unig. Cawsom ystadegau yn dangos faint o gleifion a anfonwyd i’r ysbyty a pha feddyg anfonwyd hwy. Gwelwyd yn syth mae'r diweddar Dr Morris oedd ar ben y rhestr. Dangoswyd y paneli derw ar furiau'r coridor ac arnynt Rôl Anrhydedd y bechgyn a gollwyd yn y Rhyfel Mawr 1914-18 a'r ardaloedd lle yr oeddynt yn byw. 

Dangoswyd ffilm fer am agoriad yr ysbyty gyda niferoedd lu yn gorymdeithio i’r ysbyty ac yn ymgasglu mewn llefydd fel Carreg Defaid – biti na fasa Bwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr wedi gweld y ffilm cyn gwneud ei benderfyniad i gau'r ysbyty! Gorffennwyd gyda nifer o luniau o’r staff, nyrsys a meddygon, ac y mae yn siŵr fod y nyrsys oedd yn y gynulleidfa wedi mwynhau gweld eu hen ffrindiau ar y sgrîn. Talwyd y diolchiadau gan Dafydd Roberts, Cae Clyd, un sydd ar bwyllgor amddiffyn yr ysbyty,  gan ddweud mor ysbrydoledig a gweithgar oedd Geraint yn arwain y ffordd iddynt yn y pwyllgor. 

Yng nghyfarfod Tachwedd, daeth nifer dda o aelodau a llawer o wrandawyr newydd i glywed ein hysgrifennydd, Gareth Jones, yn darlithio ar “O Fethania i Seion”. Yr oedd cryn ddyfalu o flaen llaw beth oedd ystyr y testun a chlywsom hanes Mormon cyntaf Stiniog -Dafydd Roberts- yn cael ei fedyddio yn 1846 er gwaethaf gwawdio ei gyd-chwarelwyr, a'i daith o Fethania, 'Stiniog, i Salt Lake City yn 1856. Roedd y rhan fwyaf o Formoniaid Stiniog wedi cychwyn am Utah gyda David Peters o Rhydsarn yn 1849. Clywsom am drafferthion y daith a gafodd criw Dafydd o Lerpwl i Boston- gyda chorwynt garw  tra ar y fordaith a sychder a newyn  wrth iddynt groesi y Great Plains a’r Black Hills gyda’u troliau wrth gerdded o Iowa City i gyrraedd pen eu taith. Cafodd y teulu amser caled yn Utah a bu  farw Dafydd yn 1858 o ddiphtheria.
Daeth un aelod o'i deulu, David yn ymgeisydd i'r Gweriniaethwyr ac enillodd sedd yn y Senedd yn 1902.   Roedd yn ddiddorol clywed bod 20% o bobl Utah heddiw efo gwaed Cymreig.

Cynhelir y cyfarfod nesaf ar Ionawr 21ain, 2015  pryd y disgwylir  Steffan ab Owain i roi yr ail ran o’i ddarlith  Pensaerniaeth Wledig.
 Robin Davies

RHAMANT BRO
Erbyn hyn mae cylchgrawn y Gymdeithas, Rhamant Bro, ar werth. Beth am yrru copi'n anrheg i aelodau o'r teulu sydd wedi symud o'r fro?
Mae'n werth bob dima' o deirpunt, ac yn llawn dop o erthyglau, lluniau a phigion.





Cymdeithas Hanes Bro Cynfal:
Coffáu Dechreuad y Rhyfel Mawr. Cyfarfu’r Gymdeithas ar ddechrau tymor newydd ar nos Fawrth, Medi 10, pan aethom i Ganolfan Llys Ednowain, Trawsfynydd, i gyfarfod a Keith O’Brien. Roedd yn noson braf a phobman ar ei orau, a chafwyd croeso cynnes yn yr adeilad hwylus. Yno'r oeddym i glywed ganddo rai o hanesion Maes y Magnelau a Hedd Wyn gan ei bod yn gan mlynedd ers dechrau ‘y rhyfel i orffen pob rhyfel’. Diddorol oedd gwrando ar Keith a chlywed hanes y ‘Camp’ fel ei gelwid a fu yn yr ardal o 1903-1959. Hefyd clywyd i 34 o fechgyn o ardal Traws gael eu lladd yn rhyfel 1914-18 a gwelwyd llun ohonynt sydd ar gadw ymhlith pethau diddorol eraill yn Llys Ednowain.

Soniodd Keith hefyd am ddadorchuddio’r gofeb i’r milwyr Cymreig yn Langenmark a ddigwyddodd ychydig ynghynt a chyfraniad Isgoed Williams a’i gyfaill, Leiwen, a fu’n gymorth mawr i wireddu hyn. Diweddwyd y noson gyda swper blasus yn Rhiw Goch (a ddefnyddiwyd gan y fyddin wrth gwrs) gyda Keith yn ymuno a ni. Noson dda i gychwyn y tymor.

Yng nghyfarfod Hydref aeth yr aelodau i Harbwr Porthmadog i ymweld â’r Amgueddfa Forwrol yno.  Croesawyd ni gan Robert Cadwaladr Jones a Dewi Jones i’r lle diddorol hwn, a chawsom hanes ynghyd a fideo'r llongau a’u cargo a hwyliodd yn ôl ac ymlaen o borthladd prysur iawn Porthmadog i bob rhan o’r byd.  Diddorol oedd enwau'r llongau a hefyd y mannau lle’r oeddynt yn hwylio iddynt, a diddorol fuasai mynd yn ôl mewn amser i weld y bwrlwm oedd yn Port yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Wrth gwrs roedd gan bob chwarel yn y Blaenau ei chei arbennig lle llwythid y llechi a ddeuai i lawr afon Dwyryd i Ynys Cyngar yr adeg honno.  Clywsom fod y capteiniaid a’r peilotiaid yn byw ym Morth-y-gest lle’r adeiladwyd llawer o’r llongau. Diweddwyd y noson gyda phryd o fwyd yn Nhafarn Pencei - noson ddifyr a diolch i John am drefnu.


Ein gŵr gwâdd ym mis Tachwedd oedd Tecwyn Vaughan Jones, sydd yn un o drigolion Llan ers rhai blynyddoedd bellach.  Rhoddwyd crynodeb o yrfa ddisglair Tecwyn gan Lonna oedd yn cynnwys swydd yn Sain-Ffagan, swydd yn Newfoundland, Caerdydd, Celtica yn Machynlleth, a chyfnod yn America ac ym Mhrifysgol Bangor. Ymddeolodd eleni.  Mae’n un o olygyddion Llafar Bro, ac mae yn gweithio i ail-sefydlu cangen o’r British Heart Foundation yn y Blaenau.  Treuliwyd noson ddifyr yn ei gwmni yn son am arferion Nadolig a Chalan Gaeaf a difyr oedd clywed am darddiad yr arferion ynglŷn â’r Gwyliau hyn, a deall fod cysylltiad paganaidd ynghlwm â’r hyn a ddathlwn.  Roedd yn noson ddifyr  aeth a ni ar daith i lawer ardal yng Nghymru i sôn am wahanol arferion yr adeg hon o’r flwyddyn.