Showing posts with label archeoleg. Show all posts
Showing posts with label archeoleg. Show all posts

11.10.25

Chwilio am hen fynwent

Bu llawer o sylwadau am fynwent yn Llys Dorfil, ond gyda'r holl wybodaeth uwch-dechnegol wrth law -gan gynnwys arolwg geo-ffiseg ac electro-magneteg yno eleni, a lluniau awyr arbennig gan ddau gymwynaswr lleol, ni ddarganfuwyd unrhyw olion beddi gan Gymdeithas Archeoleg Bro Ffestiniog, dros yr wyth tymor diwethaf o gloddio. 


 Bu cyfeiriadau at “8 neu 9 o feddau” mewn cyhoeddiadau gan y Parch. Owen Jones yn ei gyfrol ‘Cymru: Yn Hanesyddol, Parthedegol, a Bywgraphyddol’, Cyfrol 1, 1875, tudalen 349. Gan W. Jones, Ffestinfab, yn ‘Hanes Plwyf Ffestiniog a’r Amgylchoedd’, 1879, t38. Hefyd gan G. J. Williams, yn ‘Hanes Plwyf Ffestiniog o’r Cyfnod Boreuaf’, 1882, t35. A gan Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Rhestr. V1 Sir Feirionydd. Plwyf Ffestiniog, t35.

Mae camgymeriad mawr wedi ei wneud gan y cofnodydd cynharaf, Owen Jones, lle gafodd y pwyntiau cwmpawd (gogledd, de, ac ati) yn hollol anghywir,  ac efallai fod hyn wedi bod yn help i ffwndro beddladron.

Yn ein hymdrech i ddarganfod y fynwent agorwyd tair ffos archwilio eleni, wedi eu cloddio â llaw, yn 12m o hyd ac 1m o led, ac i lawr i’r clog glai, ond heb ddim canlyniad. Roedd y clog glai yn rhyw 40cm o ddyfn.  

A oes gan unrhyw un wybodaeth neu syniadau am leoliad y fynwent neu ffurf y beddau? Gadewch i ni wybod! Mary a Bill Jones

Lluniau Gerwyn Roberts 


Mae’n debygol mae dyma dymor cloddio olaf y Gymdeithas ar y safle aml-gyfnod, hynod ddifyr yma. Diolch i’r Gymdeithas am eu llafur cariad gwirfoddol i helpu pobl Stiniog ddeall mwy am ein gorffennol. Cofiwch y bydd cyfle i bawb ddysgu mwy am Lys Dorfil, a gwaith y gwirfoddolwyr yno, yn arddangosfa ddathlu 50 Llafar Bro yn llyfrgell y Blaenau o Hydref 11eg tan y Nadolig. Galwch heibio!  PW

- - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2025

Dyfal Donc- diwedd tymor 2024

 

 

18.10.24

Llys Dorfil- Dyfal Donc

Mae Cymdeithas Archeoleg Bro Ffestiniog wedi cael tymor digon siomedig o ran y tywydd eleni, ond mae’r cloddio a’r hwyl wedi parhau pan fu’n sych ar ddyddiau Llun, Iau, a Gwener.

Mae’r aelodau wedi bod yn astudio’r dystiolaeth hanesyddol sydd ar gael am y safle, er enghraifft gan Owen Jones yn ei gyfrol ‘Cymru’ 1875, ac yn llyfrau ‘Hanes Plwyf Ffestiniog’ gan Ffestinfab (1879) a GJ Williams (1882), sydd i gyd yn son am “wyth neu naw o feddau” a fu yn y cwm ar un adeg. 

Yn rhwystredig iawn, mae'r awdur olaf yn dweud:

 “Dywed traddodiad fod yma feddau, a dangosir y lleoedd tybiedig. Hyderwn gael gwybod trwy archwiliad yn fuan a’i gwir hyn.” 

Ond yn anffodus, ni wyddwn yn lle’n union mae ‘dangosir’ yn ei olygu, nac ychwaith os cynhaliwyd yr ‘archwiliad’!

Llun Paul W

Dyfal donc a dyrr y garreg medden nhw, a gobeithiwn barhau efo’n chwilota ni tra bydd gwirfoddolwyr ar gael i dorchi llewys i geisio gwella ein dealltwriaeth o hanes ein milltir sgwâr. Diolch i Bleddyn Thomas, Cwmbowydd, a’i deulu am eu cefnogaeth i’r gwaith hefyd.     PW
- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2024

21.9.24

To Llys Dorfil

Y consensws yw fod gan y tŷ tŵr yn Llys Dorfil do llechi. Darganfuwyd darnau o lechi wrth gloddio yno, rhai gydag ymyl befel wedi eu trin â chyllell naddu, mae hyn yn awgrymu to llechi, ond heb ddim cadarnhad. 

Yna ar ein chweched tymor o gloddio, eleni, darganfuwyd mwy o brawf ar ffurf llechen to wedi ei naddu a thwll hoelen ynddi, yn hytrach na’r twll peg pren disgwyliedig. Y dull cynharaf a ddefnyddiwyd ar gyfer to llechi oedd pegiau pren wedi'u sgwario'n fras, 30 – 40mm o hyd a tua 10mm o drwch, ac wedi'u naddu yn bwynt ar un pen.  Roedd y rhain yn cael eu gwasgu i mewn nes eu bod wedi'u cydio gan ymylon miniog y tyllau peg.

Darn o lechen Llys Dorfil a thwll hoelan ynddi (y blaen ar y chwith, a’r cefn ar y dde)


Defnyddiwyd llechi yng ngogledd Cymru cyn dyfodiad y Rhufeiniaid; gwelsant beth oedd y bobl leol yn ei ddefnyddio i doi, a gwella’r dull.  Roedd y darn o lechen to a ganfuwyd yn llwyd canolig 5-N5 yn y Siart Lliw Creigiau (ailargraffwyd – 1980), ac yn 8.5mm o drwch.
Ymddengys fod y twll, wedi ei yrru o ben blaen y lechen gydag olion rhwd arno, gyda hoelen haearn wedi ei yrru i’r estyll, ac nid hongian arno. 

Roedd y lechen hon yn awgrymu ei bod yn eiddo i berchennog cyfoethog, ac nid o dŷ cominwr, lle roedd pegiau pren yn cael eu defnyddio, yn hytrach na hoelion haearn. Mae'r dystiolaeth hon o do llechi gyda hoelion haearn yn cryfhau ein damcaniaeth bod Llys Dorfil yn dŷ caerog yn hytrach nag yn dŷ cyffredin.

Llechi to Rhufeinig o Llidiard Ysbyty, Tremadog
Darganfuwyd y llechi hyn gyntaf ym 1908 gan Edward Breese, archeolegydd a chyfreithiwr lleol.  Ail ddarganfwyd llechi to y baddondy Rhufeinig yn Llidiard Ysbyty (Ysbyty Alltwen,Tremadog) rhwng 2010/11 wrth wneud ffordd osgoi Porthmadog A487 o Benrhyndeudraeth i Benmorfa.  

Llechi to Rhufeinig o Llidiard Ysbyty, Tremadog

Roedd y llechi to Rhufeinig a ddarganfuwyd yn Llidiart Ysbyty, o faint safonol (‘Pes’ oedden nhw’n galw troedfedd safonol). Gyrrwyd y twll hoelen o ben blaen y lechen, gan adael ceudod yn y cefn. Mae'r dull hwn yn hollol groes i do llechi mwsog, lle gyrrwyd y twll o gefn y lechen ai hongian ar estyll gan beg pren.  Roedd y dull olaf hwn yn caniatâu i'r ceudod fod ar ochor flaen y lechen, a olygai y gellid gosod y peg pren yn y ceudod, a chaniatâu i'r lechen gael man gwastad i orwedd. Roedd mwsog wedi'i bacio o dan y llechi i atal drafft rhag chwythu llwch ac eira i'r gofod yn y to. Felly daw’r enw, cerrig neu llechi mwsog.

Bill a Mary Jones 

- - - - 

GWYBODAETH YDI’R TRYSOR PWYSICAF!
Dyna ddywed Bil Jones, sy’n arwain y cloddio archeolegol ar safle Llys Dorfil yng Nghwmbowydd, pan soniodd rhywun mor braf fysa darganfod trysor ar y safle!

> Darllen mwy

 

Ymddangosodd y ddwy erthygl uchod yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2024

 

10.4.24

Capel y Gorlan yn Dirywio

Mae Dafydd Linley yn crwydro llwybrau'r fro yn rheolaidd ac yn ymddiddori yn ein hanes lleol. Roedd yn drist iawn felly i sylwi yn ystod wythnos olaf Ionawr eleni fod wal orllewinol Capel y Gorlan yng Nghwmorthin, wedi dymchwel. 

 

Gwnaed ychydig o waith ar rai o adeiladau'r Cwm gan griw Cofio Cwmorthin a Chymdeithas Archeoleg Bro Ffestiniog, er mwyn gwarchod rhag adfeilio'n llwyr, ond anodd iawn ydi rhwystro dirywiad yn llwyr yn y fath le. Mi fuon nhw'n cyfarfod tra oedd Llafar Bro yn y wasg i weld os oes rhywbeth y gellid ei wneud ar y cyd efo'r perchennog tir yno i sicrhau bod y cyhoedd yn cadw'n glir.

Capel i'r Methodistiaid Calfinoedd oedd o, ac mae o wedi dirywio'n araf ers i rywun ddywn y llechi oddi ar y to yn y 1970au. Yn ôl gwefan Cofio Cwmorthin, 'galwyd y capel yn Gapel Cwmorthin ac yn ddiweddarach yn Gapel Conglog, ond credir mai Capel Golan oedd yr enw gwreiddiol'. Mae rhai, gan gynnwys ambell fap, yn ei alw'n Gapel Rhosydd hefyd.
- - - - - -

Ymddangosodd yn rhifyn Chwefror 2024


13.6.23

Maen Hir Nant y Lladron

Erthygl gan Dewi Prysor, o rifyn Mai 2023

Rydw i wrth fy modd yn crwydro’r wlad er mwyn gweld y llu o henebion o’r Oes y Cerrig olaf ac Oes yr Efydd; cylchoedd cerrig, carneddau claddu a chistiau, meini hirion a rhesi a pharau o feini, a hynny drwy Gymru benbaladr; a Chernyw, Cumbria a’r Alban a’i Ynysoedd, a hyd yn oed Llydaw. Mae’r rhan fwyaf o’r henebion yma yn perthyn i’r Oes Efydd, a mae eu carneddau a cylchoedd a meini yn fy nenu tuag atyn nhw bob cyfle a gaf. 

Tra bo’r carneddau claddu o bob math yn amlwg yn gladdfeydd, a’r rhan fwyaf ohonynt ar dir uchel ac ar ben copaon ein mynyddoedd a bryniau, mae’r cylchoedd a meini a’r rhesi a pharau yno am reswm penodol, megis defodau a gwylio’r sêr a’r haul ac ati. Ond mae’n debyg bod rhesymau eraill i rai o’r meini hirion – y rhai hynny sy’n sefyll ar ben eu hunain, a hynny yn go aml ar ryw hen lwybrau o’r hen oesau pell. Meini gobaith y mae rhai yn eu galw nhw, am eu bod nhw’n dangos y ffordd i deithwyr oedd yn masnachu rhwng Iwerddon, Cymru ac Ewrop. O bosib. Mae rhai o’r meini gobaith hyn efo’u talcen yn pwyntio i rhyw gyfeiriad. Mae hyn yn digwydd yn Ynysoedd Heledd a’r Ynysoedd Mewnol yn yr Alban, yn ogystal a Chymru a gorllewin Prydain, fel Cumbria a Cernyw. 

Eitha prin ydi meini hirion ardal Llafar Bro. Mae’r rhan fwyaf ohonynt ym mhlwy Trawsfynydd, a dim ond dau sydd yno. Dyna i chi Llech Idris ger afon Cain yng Nghwm Dolgain, yn glamp o lech gyda un o’i glustiau yn pwyntio’n amlwg i gyfeiriad y Rhinogau. 

Mae’r llall yn sefyll ar dir fferm Brynmaenllwyd, nepell o ffordd yr A470 rhwng Trawsfynydd a Bronaber. Nid maen gobaith ydi hwn, gan fod yno ddau faen yno, yn sefyll tua llathen neu ddwy oddi wrth ei gilydd. Pâr o feini ydyn nhw, un yn 1.4 metr, a’r llall dipyn yn llai. Efallai y gosodwyd y maen mwyaf a’r maen llai ar bwrpas – efallai yn dynwared rhywbeth yn y tirlun – neu fod y lleiaf wedi suddo, gan fod y ddau faen wedi gwyro gan mai cors oedd y tir am tua 4,000 o flynyddoedd. Ac wrth feddwl am hynny, tybed fod yr hen bobl wedi codi cofeb i rywun a fu farw yn y gors – tad a mab, efallai? Ac mi all fod yn ddôr defodol i bobl yr Oes Efydd gerdded trwyddo i daflu eitemau i’r gors, lle’r oedd y gors yn cynrhychioli dau fyd – y gors ddim yn ddŵr nac yn dir, ac felly y gellid cysylltu a’r byd arall. Annwfn efallai?

Mae’r maen hir arall sydd yn ardal Llafar Bro ym mhlwy Maentwrog, ac yn sefyll ger wal mynedfa eglwys y pentref. Maen Twrog ydi enw’r maen hwn bellach, wedi ei enwi ar ôl un o’r seintiau ddaeth o Lydaw o dan arweiniad Sant Cadfan. Yn ôl y Mabinogi claddwyd Pryderi o dan y maen hwn, ond yn ôl arbenigwyr maen oedd unwaith yn rhan o gromlech, sef claddfa porthol, oedd y maen, sy’n dangos ei fod o’n dyddio o’r Oes Cerrig olaf. 

Mae un maen arall yn ardal Llafar, ac ym mhlwy Ffestiniog mae o. Maen Cantiorix ydi ei enw, gyda’r ysgrifen enwog wedi ei grafu arno. Ond mi rown ni sylw i hwnnw rywbryd eto, gan nad yw yn faen hir o’r cyfnod Oes Cerrig ac Efydd, tra bod Maen Cantiorix yn dyddio o ddiwedd y 5ed ganrif. Yn wir, mae’r maen ei hun yn cael ei gadw yn Eglwys Penmachno, tra bod yr un sy’n sefyll ger wal Gwaith Dŵr Garreg Lwyd ger Beddau Gwŷr Ardudwy, yn replica.

Lluniau Dewi Prysor

Ond mae ’na faen hir arall yn ardal Llafar Bro, un nad oes llawer yn gwybod amdano. A mae o ym mhlwy Trawsfynydd – hanner milltir o’r ffîn rhwng plwyfi Traws a Llanycil. Tua 13 mlynedd yn ôl ro’n i’n pori ar wefan Archwilio GAT (Gwynedd Archaeological Trust), lle’r oedd smotiau bach coch yn dangos holl henebion yr ardal. Mae modd clicio ar y smotiau coch yma, ac mi ddaw gwybodaeth am yr hyn oedd o dan y smotyn. Pori plwy Trawsfynydd o’n i pan welais i faen hir a enwyd gan yr archaeolegwyr ‘Standing Stone, Nant y Lladron’. Mi wn yn iawn am Nant y Lladron, mae’r nant yn rhedeg o’r Migneint gan lifo o dan Pont Nant y Lladron ac o dan ffordd y Migneint, cyn llifo drwy’r coed coedwigaeth a llifo i afon Prysor rhyw hanner milltir uwchben traphont rheilffordd Cwm Prysor. Mae’n debyg mai archwilio’r ardal oedd yr archaeolegwyr, gan fod mynydd fferm Blaen y Cwm wedi ei werthu i’r Goedwigaeth yn 1979, ac roedd rhaid archwilio’r ardal cyn i’r Goedwigaeth wneud llanast. Dyma’r wybodaeth:

‘Standing Stone, Nant y Lladron
Primary Reference Number (PRN) : 1559
Site Type : STANDING STONE
Period : Prehistoric
Community : Trawsfynydd   NGR : SH77973964
Description :   "Standing stone, large block c1.5m high." Fieldwork 1979 RSK and P. Crew. <1>
Sources :    Kelly, R. S. , 1979 , PRN 1554 , <1>
Smith, G. , 2001 , Prehistoric Funerary and Ritual Sites Survey: Meirionnydd , <2>
Events :    42054 : Blaencwm Prysor Survey (year : 1979)
40529 : Prehistoric Funerary & Ritual Monuments: Meirionnydd (year : 2001)
’

Wrth gwrs, bu rhaid i mi fynd i chwilio am y maen – a hynny yn yr eira. Mae o’n sefyll tua 50 llath o ffordd Migneint a’r bont, a tua canllath o nant Nant y Lladron, yn y goedwig bellach, rhyw dafliad carreg o’r llwybr peilons. Mi gefais i dipyn o waith chwilio am y maen, a hynny drwy goed trwchus, ond yn y diwedd, mi welais i o, mewn rhyw lannerch bychan a’r golau yn disgyn ar ei war. Wel, sôn am wefr hudolus gefais wrth ei weld, ei gefn a’i ochrau yn fwsog gwyrdd tew, fel cwrlid neu glogyn, ond ei wyneb yn foel a llwyd, a’i glust yn pwyntio i rhyw gyfeiriad tuag at y Rhinogau. Bu bron i mi ddawnsio, na, mi wnes i ddawnsio! Dwi’n meddwl bod y maen yn falch i fy ngweld i. Doedd o heb weld neb ers 1979! Wel, efallai... Dwi wedi bod yno sawl gwaith bellach, a rydw i’n cael yr un teimlad hapus bob tro fydda i yno. Mae’n hen bryd i mi fynd yno i’w weld o eto. Mae o angen cwmni, a rydw innau angen dawnsio yn y coed!