Showing posts with label Gutun Ebrill. Show all posts
Showing posts with label Gutun Ebrill. Show all posts

27.11.19

Diolch ‘Stinog; Gracias Rawson!

Baneri Ariannin a Chymru*
Erthygl gan Lleucu Gwenllian, enillydd Ysgoloriaeth Patagonia Cyngor Tref Ffestiniog 2018.

Aeth blwyddyn heibio ers i mi bacio fy magiau i fynd am y Wladfa, a dwi'n ffeindio fy hun yn
hiraethu ‘chydig bach am Batagonia; roedd rhyw hud a lledrith am y lle.  Roeddwn i'n ffodus i gael treulio mis cyfan yn yr Ariannin. Bwriad fy mhrosiect i oedd rhedeg gweithdai celf ar thema chwedloniaeth Gymreig -yn benodol stori Blodeuwedd- efo’r cymunedau Cymraeg. Ar ôl cyflwyno’r stori, byddwn i'n gwahodd pawb i ddadansoddi'r chwedl yn weledol fel yr oedden nhw yn ei ddychmygu.

Ar ôl glanio ym metropolis Buenos Aires, wedyn treulio wythnos wrth draed yr Andes yn Bariloche, cawsom ein profiad cyntaf o Gymraeg yr Ariannin wrth gamu ar y bws i Esquel. Gofynodd y dyn oedd y tu ôl i ni yn y ciw: "ydych chi'n siarad Cymraeg?" Dyna sut wnaethon ni gyfarfod Merfyn, y melinydd o Gwm Hyfryd. Wedi sgwrs hanner Cymraeg-hanner Sbaeneg, mi fuon ni’n hwylio canu "Melinydd oedd fy nhad" a chwerthin ar y daith hir. Aeth Merfyn oddi ar y bws yn Esquel efo copi Sbaeneg o eiriau’r gân, a gwên ar ei wyneb.

Er mai Rawson oedd prif ffocws y prosiect, roeddwn i'n meddwl y byddai'n gyfle da i drefnu gweithdai mewn ysgolion Cymraeg drwy'r Wladfa. Roedd y cyntaf o'r gweithdai hyn yng nghapel Seion, Esquel. O'r holl weithdai, hwn oedd yr un mwyaf cofiadwy - yn rhannol gan mai hwn oedd y tro cyntaf i mi gynnal gweithgaredd i 40 o blant, ond hefyd gan ‘mod i wedi camddeall... Er mor falch oedd llawer o'u gwreiddiau Cymreig, doedd llawer o'r plant ddim wedi meistrioli'r iaith, ac roedd rhaid i fi droi at plan-B!  Diolch byth, roeddwn i wedi  cyfieithu’r stori i’r Sbaeneg rhag ofn- er, mae'n beryg mai joban wael wnes i ohoni, gan mai 'derbyniol' ydi'r asesiad mwyaf optimistic o'n sbaeneg i.

Er gwaetha'r ansicrwydd, roedd y gweithdy yn llwyddiant ac roedd hi mor wych i weld y plant i gyd yn mwynhau darlunio’u hoff gymeriad o chwedl Blodeuwedd. Roeddwn i mor hapus fod pawb wedi mwynhau.

Yn dilyn y gweithdy fe gawsom ni wahoddiad gan Gymdeithas Gymraeg Esquel i rannu te Cymreig efo nhw - te mewn cwpanau tseina tlws a llond bwrdd o wahanol gacennau. Roedd hi'n hyfryd i gael sgwrsio efo pawb.

Tulipanes Cwm Hyfryd*

Yn Nhrevelin roedd gen i 3 gweithdy wedi'u trefnu yn Ysgol y Cwm ac Ysgol yr Andes (yr ysgol Gymraeg i oedolion). Yn y bore cefais i'r profiad hyfryd o gyd-ganu 'Adeiladu tŷ bach' efo’r plant, yn syth ar ôl y seremoni ddyddiol o godi'r faner Archentaidd. Roedd Trevelin ei hun yn lle gwych - cawsom ni weld y 'tulipanes' enwog wrth droed mynydd prydferth o'r enw Gorsedd y Cwmwl; mi welson ni fflamingos; arwyddion ffordd tair-ieithog (Sbaeneg, Cymraeg ac iaith y Tehuelche); a sawl peth rhyfeddol arall.

Arwyddion Trevelin*
Ymlaen wedyn dros y paith i Drelew, ac yna i’r Gaiman lle roedd dau weithdy arall wedi'u  trefnu. Roedden ni newydd fethu protest blynyddol y merched yn Nhrelew ac roedd 'na graffiti ffemisistaidd ffantastig ar bob cornel o'r stryd. Roedden ni yna'r un pryd ac Eisteddfod y Wladfa hefyd - profiad anhygoel arall. Roedden ni'n aros mewn llety efo ‘stafell haul oedd yn llawn melons. Hwn oedd y lle brafia i ni aros ynddo yn hawdd -roedd hi mor braf cael aros yn rhywle oedd wedi'i amgylchynu gan hen ffermydd a chapeli y Cymry cyntaf.

Yn Rawson, roedd criw cymwynasgar y llyfrgell –Meli a Sole- wedi trefnu llety hwylus. Roeddwn yno am wythnos. Wythnos yn llawn ymweliadau swyddogol (mi wnes i droi fyny i'r cyntaf heb ddeall ein bod ni'n cyfarfod pobol bwysig, wedi gwisgo jeans a jymper!); teithiau hanes lleol; gweithdai, a gwleddau. Roedd gweithdai Rawson efo pobol ifanc yn hytrach na phlant ac roedd y rhain yn llawer o hwyl, gan drafod cerddoriaeth Archentaidd a Chymraeg; dawnsio Lladin; a straeon y Teheuelche.

Yn ogystal a'r gweithdai, roedd cyngor Rawson wedi trefnu i ni fynd i weld y "toninas" - y dolffiniaid du a gwyn lleol. Mi gawsom ni fynd allan mewn cwch i weld y creaduriaid anhygoel yma - un o fy hoff atgofion o'r daith. Roedden ni'n ofnadwy o lwcus hefyd i gael mynd efo Nanci a Norberto i Benrhyn Valdés i weld morfilod, ac i weld amgueddfa’r glanio a chyfarfod aelodau croesawgar Cymdeithas Gymraeg Porth Madryn. Roedd o'n wych i weld faint o syniadau oedd ganddyn nhw am sut i ddatblygu eu canolfan. I gloi diwrnod anhygoel, mi fuon ni’n canu "Yma o Hyd" efo'r ddau ohonyn nhw yn y car ar y ffordd yn ôl! Profiad bythgofiadwy.

Lleucu, Patricia a Meli. Puente del Poeta -pont y bardd- yn y cefndir ar safle'r bont gyntaf a adeiladwyd dros afon Camwy, gan Gutyn Ebrill, a adawodd Stiniog am y Wladfa.*

Ar ddiwedd mis o weithdai a theithio, trefnwyd arddangosfa mewn cydweithrediad â llyfrgell Rawson i arddangos gwaith y plant. Roedd o mor hyfryd i weld pob dim efo'i gilydd. Mi gefais anrhegion hael ofnadwy gan y llyfrgell, y cyngor a gan bobol Rawson. Roeddwn i'n reit emosiynol - roedd pawb wedi bod mor annwyl yn barod.

Drannoeth, roedd Patricia, cynrychiolydd Rawson wedi trefnu té Gales yn ei thŷ, efo Amigos de la Cultura Galesa, a gyda'r nos roedd Sole wedi gwahodd pawb i'w thŷ hithau am wledd. Does na'm posib i mi ddiolch digon iddyn nhw i gyd am eu haelioni, eu croeso a'u cymorth tra roedden ni yna. Mi wnaethon ni gyfarfod cymaint o gymeriadau annwyl yn y Wladfa, a dwi'n edrych ymlaen at y dydd pan dwi'n pacio fy magiau eto.

Amigos Rawson**

Caniataodd y trip i mi hel ymchwil ar sut mae celf a chwedloniaeth yn gallu effeithio ar ein hunaniaeth, oedd yn rhan bwysig o fy nhraethwad hir ar ôl dychwelyd i’r Brifysgol. Yn ogystal â hyn, mi wnes i ddysgu cymaint am chwedlau pobol frodorol Patagonia. Roedd perthynas gyfeillgar rhwng y Cymry a'r Tehuelche, a dwi'n credu ei fod yn bwysig i ninnau roi sylw i'w diwylliant nhw.

Hoffwn ddiolch o waelod calon i Gyngor Tref Ffestiniog am yr ysgoloriaeth hael - roedd y profiad yn un bythgofiadwy sydd wedi agor bob math o ddrysau eraill i mi.

Gracias Rawson a diolch Stiniog!
Lleucu Gwenllian
---------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2019

Chwedl Calaffate -llyfr gan Lleucu am un o chwedlau Patagonia

Dilynwch Lleucu ar Instagram

Erthygl flaenorol gan Lleucu am gelf: Mae'r Llechi'n Disgleirio

Lluniau:
* Paul W- mwy yn fan hyn
** Norberto Lloyd Jones

ÔL-NODYN

Rhestr enillwyr Ysgoloriaeth Rawson o 2016-2025

 

18.11.19

Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Ffestiniog 1898

Erthygl o gyfres Stolpia gan Steffan ab Owain.

Dyma oedd yr unig dro i’r Eisteddfod Genedlaethol gael ei chynnal yn yr ardal hon yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg ... Felly, nid oes dim i’w wneud ond byw ar yr hen ... a theithio’n ol i’r flwyddyn 1898 am y tro.

Un a fu’n cymryd rhan amlwg yn yr eisteddfod honno – a llawer un arall o ran hyn – oedd y bardd aml-gadeiriog hwnnw, Bryfdir. Blynyddoedd yn ddiweddarach, ysgrifennodd ei atgofion am amryw o’r eisteddfodau y bu ynddynt, gan gynnwys yr un fythgofiadwy a gynhaliwyd yma yn y Blaenau.

Gan ei fod yn llygad-dyst i holl gyffro a gweithgareddau’r eisteddfod honno ceir darlun byw iawn o’r hyn a gymerodd le yno yn ei atgofion. Dyfynnaf ohonynt rwan:

‘Gellir dweud gyda llawer o briodoldeb, na bu’r Eisteddfod Genedlaethol ar dir uwch erioed, a phriodol y canodd Watcyn Wyn ar gyfer  Gŵyl y Cyhoeddi:
‘Heddiw mae’r Eisteddfod wedi rhoi ei throed
Ar y man uchelaf y bu erioed;
Wyr Ffestiniog, bendith ar eich pen
Am gadw’r hen Eryri’n Eryri Wen.’
Gan fod gair drwg i ardal y clogwyni fel ‘lle glawog’, bu lawer o ddarogan cyn dyddiau yr Wyl, a rhai yn deisyf y gallu ‘i gloi stenau glaw Stiniog’. Cafwyd wythnos heulwenog ar waethaf y darogan, ac yn yr Orsedd fore Gwener cyfeiriodd Dyfed ar fwynder yr hin trwy ddweud ‘Bu’r Wyl heb ambarelo’.

Tipyn o fenter ac aberth oedd atal pob gwaith yn y chwarelau am wythnos gyfan; ond felly y mynnai’r chwarelwyr groesawu’r Wyl. Prif atyniad dydd Mawrth oedd y Gystadleuaeth Gorawl. Cymerodd hon ddwy awr o amser iddi eu hun, ac ni buasai dim ond canu da yn achub y sefyllfa. Methodd Mr Joseph Bennett, Dr Joseph Parry a Dr Rogers wneud yn well na rhannu’r wobr rhwng corau Buallt a Chaernarfon. Derbyniwyd y dyfarniad gyda pheth siomiant wedi ei gymysgu a chryn frwdfrydedd. Canodd y corau buddugol yn unedig, y darnau cystadleuol yng Nghyngerdd yr hwyr, a dyna ganu!

Datganwyd hefyd Anthem Goffa i Mr Gladstone dan arweiniad yr awdur, syr H. Oakley, ac unawdau gan Miss May John, Miss Lissie Teifi Davies a’r Mri Ben Davies, Emlyn Davies ac E. Ffestin Jones. Miss Llywela Davies wrth y berdoneg a Mr Bryceson Trehearne with yr organ.

O ‘nabod brawd wynebau’ ac ymdroi bu agos i mi golli Seremoni’r Coroni ddydd Mercher. Testun Pryddest y Goron oedd ‘Charles o’r Bala’; Iolo Caernarfon ac Elfed yn beirniadu. Yn naturiol yr oedd yr ymgeiswyr yn llu mawr iawn, a sibrwd yn yr awel fod Rhys J. Huws yn debyg o ennill. Traddododd Iolo Caernarfon feirniadaeth fanwl o’i gof – buasai cofio’r ffugenwau yn ormod camp i’r mwyafrif o blant dynion. ‘Aprite’ oedd y ffugenw dan y bryddest oedd yn rhagori, a phan alwyd ar yr awdur i arddel ei waith, cododd y Parch R. Gwylfa Roberts (Y Felinheli y pryd hwnnw) a choronwyd ef gyda rhwysg. Miss Teifi Davies yn canu ‘Bugail Aberdyfi’ ac Eos y Gogledd yn canu gyda’r delyn.

Coron a chadair Eisteddfod 1898
Cyflwynwyd Gutyn Ebrill o Batagonia i’r cyfarfod. Gŵr adnabyddus yn y fro oedd ef cyn ymfudo i’r Wladfa Gymreig. Daeth a swp o wenith gydag ef i brofi ansawdd y wlad. Cefais fy hudo ganddo i swper yn ystod yr wythnos, a gwn trwy brofiad nad ofer proffwydoliaeth Tudno:
‘Ond cyn hir gwelir Gwalia -  dan fendith
Yn bwyta gwenith o Batagonia’. 
Cymerid diddordeb arbennig yng nghystadleuaeth y Corau Merched yn yr Eisteddfod hon. Ni chefais esboniad clir ar y brwdfrydedd gan neb, ond diwrnod merchetaidd oedd dydd Mercher. Côr y London Cymric gan arweiniad Miss Ffrances Rees oedd y buddugol. Cefais air gyda Llew Llwyfo ar sgiawt, a llawer o gwmni Ben Davies a Mafonwy. Nid bradychu cyfrinach fydd dweud bellach fod y Llew yn ymgeisydd am y Goron a Mafonwy yn ymgeisydd am y Gadair. Trwy ddylanwad Mr Oakeley, Tanyblwch, Llywydd yr Eisteddfod, sicrhawyd presenoldeb amryw urddasolion i’r gwahanol gyfarfodydd.

Testun yr Awdl oedd ‘Awen’, gwobr £20 a Chadair Dderw. Berw a Dyfed yn beirniadu. Gan fod mesur o ramant ynglyn a busnes y Cadeirio yn yr Eisteddfod hon, ni wahardd neb i mi godi’r adroddiad canlynol o ysgrif Bryfdir a ymddangosodd yn ddiweddar yn y Genedl Cymreig:

Casglai rhai o aelodau y cylch cyfrin fod Elfyn yn cystadlu. Yr oedd y bardd yn byw ar y pryd yn y Llan, ryw bedair milltir o’r Blaenau. Nid oedd wedi gwneud ei ymddangosiad yn ystod yr wythnos, nac wedi ymddiried ei ffugenw i neb. Nid oedd wedi cael gwared o’r siom gawsai yng Nghasnewydd y flwyddyn cynt. Yn ofni i’r cadeirio syrthio drwodd ac i’r urddasolion gael eu siomi, cafwyd ymgynghoriad brysiog o’r prif swyddogion ar gongl y cae. Credai un iddo gael digon o awgrym pwy oedd yn ennill a chydsyniai’r gweddill. Nid oedd ond awr brin cyn y Cadeirio, ac nid oedd modur yn y wlad y pryd hwnnw. Wedi colli ei dymer i raddau, rhoddodd Mr Owen Jones, Erwfair, Cadeirydd y Pwyllgor Gweithiol, orchymyn pendant i Bryfdir fynd at Miss Owen i’r Queen’s Hotel, a dweud mai efe, Mr Jones, oedd wedi ei ddanfon (yr oedd Mr Owen Jones a Miss Owen yn caru ar y pryd ac ni buont yn hir cyn priodi) a gofyn am gar a cheffyl i nôl Elfyn o’r Llan i’r Blaenau – “Yr hen ffwl gwirion iddo fo,” ebai Mr Jones.

Caiff Brydir ddweud gweddill yr hanes ei ffordd ei hun:
Croeso symol a gefais yn y Queens’s. Prysur oedd pawb yn tynnu carai hir o groen yr ymwelwyr. Dywedodd Miss Owen y caffai Dafydd Williams roi’r ceffyl yn y car, a rhyngof fi a’r gweddill.
Bodlonais yn ddistaw a chrynedig, gan nid oeddwn wedi bod dan gymaint cyfrifoldeb yn fy oes. Symudais yn arafaidd drwy Four Crosses, gan amled y bobl, ond wedi i mi gyrraedd Conglywal a chofio brined yr amser, rhoddais dipyn o ffrwyn i’r ceffyl, os nad rywbeth arall. Gwelais ferched yn rhedeg i’r drysau, ac yn siarad dros y wal derbyn, “Bryfdir oedd hwnna, deudwch?” ebai un. “Wel, ia choelia i byth,” ebai cymdgoes, “ond toedd o yn mynd yn gynddeiriog!”  Methais arafu’r cerbyd a ‘brake’ nac atal y ceffyl a genfa nes cyrraedd y Llan, a diolchaf hyd heddiw fod y ffordd yn weddol glir. Cefais y pentref mor dawel a bedd. Nid oedd y bardd yn ei fwthyn a syrthiodd ei briod i bêr lesmair ar fy ymddangosiad. Nid oedd Cymraeg Mrs Hughes yn rhigil iawn, ond dyma’r ymddiddan cwta cynhyrfus: “Ydi Elfin yn mynd i cael Cader Bryfdir bach!” “Ond newch chi deud Bryfdir bach ydi Elfin yn mynd i cael y Cader? Ma fo yn Penbryn yn y Library.”
------------------------------------------------

(Dolen i'r ail ran)

Addasiad yw'r uchod o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 1998, i nodi canrif ers cynnal yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Blaenau.

Llun- Alwyn Jones


18.4.17

Cynefinoedd anghysbell ein bro

Un o ddarlithoedd diweddar Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog oedd “Cynefinoedd anghysbell ein bro- Uwchafon a phen uchaf Cwm Cynfal” gan Vivian Parry Williams. Dyma flas o'r noson gan Robin Davies.

Soniodd Vivian am rai o dyddynod y Migneint, a hanes y bobl oedd yn byw yno, a bydd yn traddodi ail ran yr hanes yn rhaglen 2017-18 y Gymdeithas.

Rhaeadr y Cwm -Llun VPW

Canolbwyntiodd ar bedwar adeilad sydd bellach i gyd yn adfeilion. Y cyntaf oedd Ffynnon Eidda neu Tŷ Newydd y Mynydd ac fe ddefnyddiodd gyfrifiadau y bedwaredd ganrif ar bymtheg i ddangos pwy oedd yn byw yno. Tafarn oedd yr adeilad, yn cael ei adnabod fel ‘Tafarn y Porthmyn’ a sefydlwyd yn agos iawn i leoliad y ffynnon bresennol lle ysgrifennwyd ar ei charreg “Yf a bydd ddiolchgar”. Arferai anifeiliaid fel gwartheg y porthmyn yfed o'i dŵr fel y gwnai’r bobl. Cafodd sawl plentyn ei ddwyn i fyny yno ac yr oedd Vivian yn cwestiynu lle cawsant eu haddysg.

Ffynnon Eidda -Llun VPW


Yr ail adeilad oedd Felin Chwarel y Foelgron, yn agosach at Llyn Dubach y Bont. Defnyddiwyd y felin fel man ar gyfer cyfarfodydd a chlywsom am bobl oedd yn teithio yno o gyn belled â'r Blaenau i gymryd rhan mewn eisteddfodau a chyfarfodydd eraill. Yn ogystal, fe gynhaliwyd yr Ysgol Sul yno a tybiodd Vivian hwyrach mae yno cafodd plant Ffynnon Eidda eu haddysg.

 Y trydydd lle oedd Glan Dubach ble roedd un o enwogion yr ardal yn byw sef Gutun Ebrill, a symudodd i Batagonia yn 1872. Y pedwerydd o'r adeiladau oedd fferm Bronyfoel, a leolwyd yn is i lawr na Rhaeadr y Cwm. Hon oedd y fferm fwyaf ym mhlwy Maentwrog a gwelsom ar un o sleidiau Vivian fanylion o'r ocsiwn lle gwerthwyd hi ar ddiwedd y 19eg ganrif. Mae adfeilion yr hen fferm i'w gweld yno o hyd.

Bronyfoel -Llun VPW

Bu nifer o sylwadau ar y diwedd ac rwy’n siwr fydd pawb yn edrych ymlaen i gael yr ail ran o'r ddarlith. Talwyd y diolchiadau swyddogol gan Peter Jones gan ddweud ei fod wedi crwydro Cwm Cynfal o'r blaen ond y tro nesaf bydd yn gwybod mwy am yr adfeilion sydd heb enw i'w hadnabod ar y map.
--------------------------------------

Addaswyd o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2017.
Dilynwch hynt y Gymdeithas Hanes efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.


5.10.15

Pobl Stiniog ym Mhatagonia

Pennod 3 yng nghyfres Steffan ab Owain ar hanes pobl Blaenau Ffestiniog yn y Wladfa.

Er nad oedd Griffith Griffiths (Gutyn Ebrill) yn enedigol o ‘Stiniog bu’n byw yn ein cymdogaeth am nifer o flynyddoedd cyn ymfudo i’r Wladfa Gymreig ym Mhatagonia. Un o gyffiniau Dolgellau ydoedd yn wreiddiol a chredaf iddo gael ei eni yn nhafarn Cross Foxes, nid nepell o’r Brithdir, yn y flwyddyn 1828.

Pan yn ddyn ifanc prentiswyd ef yn asiedydd coed a daeth yn grefftwr medrus yn y gwaith hwn. Roedd hefyd yn fardd pur dda ac yn llythyrwr cyson yn y newyddiaduron Cymreig. Credaf mai yn 1862 y symudodd ef a’r teulu i fyw i Bant yr Ynn yn ‘Stiniog yma. Cyn hynny, buont yn preswylio’n Brithdir, Lerpwl a Threffynnon. Oddeutu 1865 penodwyd Gutyn Ebrill yn oruchwyliwr ar Chwarel y Foelgron ar y Migneint a symudasont fel teulu i fyw i dŷ o’r enw Glan Dubach a safai gynt wrth lan deheuol Llyn Dubach y Bont.

Yn ystod y cyfnod y bu’n byw yno dechreuodd gadw Ysgol Sul yn ei gartref yng Nglan Dubach. Traddodwyd y bregeth gyntaf yno gan y Parchedig Michael D. Jones, y Bala, a’r adeg honno byddai’r naill a’r llall yn ymweld â’i gilydd i drafod a sgwrsio am y Wladfa. A serch fod y bardd yn gefnogwr eiddgar i’r Mudiad Gwladfaol o’r cychwyn cyntaf, yn 1881 y penderfynodd ymfudo i Batagonia. Yn dilyn y newyddion am ei fwriad, gwnaed tysteb iddo gan ei gyfeillion ac ar ddiwedd y flwyddyn hwyliodd ef a’i deulu drosodd i’r Wladfa er chwithdod mawr i’r ardal ar eu holau.

Pan laniwyd yr ochr arall i’r byd, cafodd brofiad chwerw ym marwolaeth ei ferch ieuengaf, Nest, yn chwech oed, ar ôl wythnosau o gystudd blin. Roeddynt eisoes wedi colli Elen eu merch tra yn byw yn y Foelgron. Dyma sut y canodd ar ei hôl hi.

   Ein gweld gyda’n dilydd – mewn iach hwyl
     Ni cheir ym mhen mynydd,
   Byth eto’n rhodio’n rhydd
   Ar ran o hen Feirionnydd.’


Wedi ymsefydlu yn y Wladfa, buan y daeth yr ymsefydlwyr i wybod amdano drwy ei gymwynasau a’i weithgareddau. Ychydig cyn iddo fynd drosodd i Batagonia cafodd femrwn seliedig gan Gwilym Cowlyd yn rhoi hawl iddo gynnal Gorsedd y Beirdd yno. Gwnaed hynny ganddo, ac o’r diwrnod hwnnw hyd ei farw, ef oedd Archdderwydd y Wladfa. Yn wir bu’n eisteddfodwr selog ar hyd ei oes, a bu’n arwain nifer o eisteddfodau yng Nghymru yn ogystal a rhai drosodd yn y Wladfa.

Llun- Paul W


Fel y dywedwyd eisoes, roedd yn saer celfydd iawn a phan oedd y Cymry’n sefydlu tref newydd yn Sance Corto adeiladodd lawer o dai iddynt yno, a chododd bont gadarn o goed dros y Gamwy. 

 

Dywedir fod amryw o’r adeiladau a gododd yn y Wladfa yn aros yn addurn iddo hyd heddiw. Pan yn hen ŵr cafodd flasu’r melys a’r chwerw mewn bywyd oherwydd daeth ei fab, y bonwr H. Griffith, yn ŵr blaenllaw iawn yn y Wladfa ond agorwyd y graith yn ei galon y trydydd tro pan fu farw ei ferch Gwladus Gruffydd Edwards.


Bu Gutyn yntau farw yn ei gartref, Llwyn Ebrill, ar Fedi 9, 1909 yn 81 mlwydd oed. Claddwyd ef ym Mynwent y Gaiman, ac yn ôl pob son, cafodd un o’r angladdau mwyaf a welwyd yn y Wladfa Gymreig.

Dyma’r englyn -gan Bryfdir- sydd ar ei garreg fedd:

   O’i Walia hoff ar wely hedd - obry
        Gutyn Ebrill orwedd;
  Â briw gân myn bro Gwynedd
  A’i Wladfa wylied ei fedd.

 
------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 1995, yn y golofn Stolpia.
Dilynwch y gyfres gyda'r ddolen 'Patagonia' isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.