Stolpia -Gaeafau y Dyddiau Gynt

Tybed sut fath o dywydd a fydd ar ein cyfer ar ddechrau’r flwyddyn newydd? Beth bynnag a ddaw, ni fedrwn ni wneud dim yn ei gylch, ond gallwn gael golwg ar ambell aeaf o’r dyddiau a fu. 

Y tro hwn rwyf am daflu golwg ar Ddyddiadur Daniel Williams a’i nodiadau parthed y tywydd oer a brofwyd yn nechrau’r flwyddyn 1895, yn ogystal ag ambell sylw arall. Un o Ddolwyddelan oedd Daniel yn wreiddiol a bu’n gweithio yn Chwarel Llechwedd am sawl blwyddyn a chadwai ddyddiaduron diddorol o tua 1872 hyd 1904. Gwnaed gaeaf eithaf caled y flwyddyn honno a’r enw a ddefnyddid gan fy nhaid a’i gyfoedion amdano oedd ‘Yr Heth Fawr’. Ystyr ‘heth’ yw tywydd caled o rew ac eira trwm. 

Dyfynnaf  rŵan o sylwadau Daniel Williams:

8 Ionawr 1895- Rhewi yn ffyrnig. Y llechi yn anodd i’w gweithio.
10 Ionawr- R Humphreys, Saer yn halltu yr olwyn ddŵr a’r cocos bob nos.
15 Ionawr -  Prynu tegell gan Elis o’r Nant am 4/6.
26 Ionawr  -  Diwrnod oer ac eira mawr. Smit yn y chwarelau i gyd heddiw.Trwch yr eira deg modfedd. [Ystyr  y term ‘smit’ yw  methu a gweithio oherwydd tywydd afrywiog neu cael eich trechu gan y tywydd].
29 Ionawr-  Mwy o eira heddiw yn mesur troedfedd.
30 Ionawr-  Glanhau eira yn yr Oakeley’s ond yn unlle arall.
1 Chwefror – Dim gweithio yn yr Oakeley’s.  
6 Chwefror  - Rhewi mwy o lawer heddiw ac i mewn tan y ddaear am 25 o lathenni. Pobman wedi ei gloi gan y rhew. Clywed nad oes un o chwarelau Sir Gaernarfon yn gweithio.
16 Chwefror -  Y smit yn parhau yn y chwarelau ers dros dair wythnos.
24 Chwefror-   Dechrau gweithio ar ôl smit er y 25 dydd o Ionawr. Caledi mawr yn y wlad. Dim gweithio yn Graig Ddu.

Cofier, os yr oedd y gwaith wedi ei atal yr adeg honno oherwydd tywydd drwg, ni fyddai’r  cwmni yn  talu cyflog i’r gweithwyr a byddai llawer ohonynt a’u teuluoedd yn dioddef prinder tan yr ail-ddechreuid gweithio. 

Tref y Blaenau a'r Moelwynion dan eira yn 2021- Llun Helen McAteer

COELION
Gyda llaw, ceir amryw o hen goelion parthed y tywydd ym mis Ionawr. E.e. gelwid eira yn ‘Faeth Ionawr’ gan yr hen bobl oherwydd credid ei fod yn llesol i’r ddaear yn nechrau’r flwyddyn. Un arall yw- Gwanwyn yn Ionawr argoela blwyddyn ddrwg. Hefyd -Haf yn Ionawr gaeaf ym Mai; - Os tyf porfa yn nechrau’r flwyddyn, fe dyf lai ym mis Mehefin.

Gaeafau Eraill - Dyma ambell enghraifft eto o aeafau o eira a rhew a brofwyd yn y cyffiniau tros y blynyddoedd.

Clirio'r Eira- Yn ei adroddiad am y mis hysbysodd y Peiriannydd (sef y Cyngor Tref) fod clirio yr eira oddi ar yr heolydd wedi costio dros £30 (Y Rhedegydd, 18 Ionawr 1902).

Y Rhew- Yr oedd yn anodd iawn cerdded yr heolydd bore ddydd lau oherwydd y rhew a chafodd llawer o'r gweithwyr godwm wrth fyned at eu gwaith (Y Rhedegydd, 11 Ionawr 1908).

Cafwyd tywydd o eira ym misoedd Chwefror a Mawrth 1937 a cheir adroddiadau amdano yn y papurau newydd, megis -Amryw yn methu mynd o’r Blaenau i gystadlu yn Eisteddfod Llawrplwy, Trawsfynydd oherwydd yr eira ar y ffyrdd. Yna, ceid y sylw hwn am yr wythnos gyntaf ym mis Mawrth- Storm o eira yn atal pobl i fynd i’r oedfaon. A’r ail wythnos- Eira yn rhwystro gwaith yn y chwareli a chwmni Crosville yn methu a mynd a’r bws i Drawsfynydd. Methwyd a chael trên  y GWR drwodd i’r Blaenau, hefyd. 

- - - - - - - -

Colofn reolaidd Steffan ab Owain. Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2026

 
 

Y Gwcw a Choel Gwlad

“Fy amser i ganu yw Ebrill a Mai
a hanner Mehefin chwi wyddoch bob rhai”

Erthygl o rifyn Mehefin 2020 gan Tecwyn Vaughan Jones

I nifer fawr o bobl mae’r gwanwyn yn dechrau unwaith y clywir y gog neu’r gwcw’n canu, ac yn ôl tystiolaeth o’r ardal, bu’r gog yn ffyddiog iawn yn y cyffiniau hyn eleni. Yn wir, sonnir fod nifer o gogau i’w clywed yn canu’r un pryd ac amryw wedi gweld y gog hefyd. Roedd sôn fod y gog yn araf ddiflannu o’r tir gan gyn lleied oedd yn ei chlywed yn canu yn ystod y blynyddoedd diwethaf ac felly braf oedd clywed am ei hynt yn yr ardal eleni. [Ond dylid nodi tystiolaeth adarwyr fod nifer y cogau wedi lleihau dros 40% yng Nghymru yn ystod y blynyddoedd diwethaf].

Bydd amryw yn disgwyl yn eiddgar i’w chlywed, ac mae llên gwerin yn ein cynghori i gario arian yn ein poced. Pan glywn y gwcw’n canu am y tro cyntaf, rhaid rhoi tro i’r arian sydd yno. O ganlyniad, byddwn yn gyfoethog am weddill y flwyddyn! Gwell fyth fyddai inni godi’r arian o’n poced a phoeri arno! 

Llun gan chris_romeiks trwy Gomin Wikimedia

Yn y pedair blynedd diwethaf, y lle cyntaf yn yr ardal i mi glywed y gog yn canu oedd Cwm Teigl, a bob tro, roedd ei sŵn yn cyrraedd o wahanol gyfeiriad. Dw i’n siŵr fod y gog arbennig yma yn anelu at Gae Canol Mawr gan mai yn fanno y byddaf yn ei chlywed.

Mae sôn fod y llonyddwch mawr sydd wedi disgyn dros y wlad, a phawb ohonom dan gyfyngiadau’r llywodraeth yn hunan-ynysu - (clywais rywun yn defnyddio'r gair ardderchog ‘meudwyo’ am yr hunan-ynysu) - wedi rhoi hwb i fywyd gwyllt a natur yn gyffredinol. Cododd y tarth llygredd o’r dinasoedd, ac yn nistawrwydd cefn gwlad, clywir yr adar yn canu o ddifri a nifer yn sôn am glywed côr y wig o’r newydd bob bore. Mae’r distawrwydd wedi dod â nifer o synau i’n clyw – rhai yr oeddem wedi anghofio amdanynt mae’n ymddangos! A rhyfedd pa mor sydyn mae natur yn ymgynefino â newid …mae adar ac anifeiliaid i weld yn llawer mwy powld y dyddiau hyn fel pe baent yn synhwyro fod rhywbeth mawr wedi mynd o’i le ymysg y ddynol ryw … cofiwn am gampau geifr y Gogarth yn Llandudno yn difa gerddi tai na welodd eifr erioed o’r blaen!

Mae gan y gog, fel y gŵyr pawb, strategaeth fridio grefftus. Yn hytrach nag adeiladu eu nythod eu hunain, mae’r cogau yn defnyddio nythod adar 'lletyol', megis llwyd y gwrych a chorhedydd y waun. Pan fydd cwcw benyw yn canfod nyth addas, a'r perchen yn absennol, mae’n bwrw un o'r wyau dros ochr y nyth ac yn dodwy un yn ei le!

Mae’r cyw gog yn deor o fewn 12 niwrnod ac yn gwthio wyau neu gywion eraill allan o'r nyth bron yn syth. Ar ôl 19 diwrnod, mae'n gadael y nyth, ond deil y rhieni i'w fwydo am bythefnos arall, ac erbyn hynny, mae wedi tyfu'n llawer mwy na’i riant.

Mae cogau (yr oedolion felly) ymhlith y cynharaf o'n hymwelwyr haf i adael. Does dim angen iddynt fagu cywion, ac felly maen nhw'n rhydd i fynd. Mae'r rhan fwyaf yn gadael Cymru yn ystod mis Mehefin. Bydd y cyw gog yn gadael yn nes ymlaen. Wrth gwrs, ni fydd y rheini byth yn gweld eu rhieni.

Mae Ymddiriedolaeth Adar Prydain (BTO) wedi bod yn olrhain llwybr mudo’r gog ers 2011. Gwyddys bod cywion cogau yn treulio misoedd y gaeaf yng nghanolbarth Affrica. Maen nhw'n dilyn llwybr mudo gwahanol yn yr hydref i'w taith yn y gwanwyn, ac mae llefydd i stopio i orffwys a bwydo - yn Ewrop ac Affrica yn rhan bwysig o daith ymfudol y gog.

Yn ôl llên gwerin, ystyrir y gog fel aderyn lwcus yn gyffredinol, a cheir coel mai ar y 14eg Ebrill y bydd yn cyrraedd Cymru - ac mae’r goel hon yn amrywio rhwng pedair ac wyth niwrnod - dibynnu pa ran o’r wlad yr ydych yn byw! Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae'r gog wedi tueddu i gyrraedd pum diwrnod yn gynt nag arfer, sy'n debygol oherwydd newid hinsawdd. Ers blynyddoedd, bu’n arfer sgwennu llythyr i bapur newydd The Times i weld pwy sydd wedi clywed y gog gyntaf, a hwyrach y byddai cael gwybodaeth am gyrhaeddiad y gog yn y parthau hyn yn ddifyr i ddarllenwyr Llafar Bro ... ymhle y clywyd y gog gyntaf yn yr ardal eleni tybed?

Yn ogystal â’r goel sy’n gysylltiedig â chael arian yn eich poced, sut bynnag f’och iechyd yn ystod yr  amser y byddwch yn clywed y gwcw am y tro cyntaf, tebygol y bydd yn parhau felly drwy’r flwyddyn. Dylech, yn ogystal, wneud dymuniad, ac mae coel werin yn sicrhau fod pob dymuniad yn cael ei wireddu! Ers canrifoedd, tadogwyd nifer o ystyron i ganiad y gog. Os ydych yn ifanc, yna mae'r nifer o weithiau y clywch y ‘cw-cw’ yn nodi’r dyddiau, misoedd neu flynyddoedd tan y byddwch yn priodi; os ydych eisoes yn briod, mae’n dynodi dyfodiad eich plentyn cyntaf/nesaf; ac os ydych hen, bydd yn nodi faint o amser y byddwch fyw!

Yn ôl coel werin, mae’r gwcw yn cadw’n rhy brysur i wneud nyth ac felly yn bwrw ei wyau i nythod adar eraill.

Yng Nghymru, credir ei bod yn anlwcus i glywed yr alwad gyntaf cyn Ebrill 6ed, ac os caiff ei glywed ar 28ain Ebrill, bydd y flwyddyn ganlynol yn un lewyrchus iawn. Ystyrid hi’n anlwcus i glywed y gog pan fyddwch yn dal yn y gwely, ond yn arwydd o lwc dda os clywir hi yn yr awyr agored, yn enwedig os ydych chi'n sefyll ar dir glaswelltog! Mae clywed yr aderyn ym mis Gorffennaf yn cael ei ystyried yn anlwcus iawn, gan y dylai’r aderyn erbyn hynny fod wedi gadael y wlad am diroedd cynhesach. O glywed caniad y gog am y tro cyntaf i’r dde ohonoch, yna anlwc, a’r gwrthwyneb, os clywir hi’n canu i’r chwith.

Cysylltir canlyniad clywed y gog yn canu am y tro cyntaf yn ogystal gyda’r arfer o ramanta yng Nghymru ... hynny yw, ymhél â phob math o arferion neu ddefodau i geisio darganfod pwy fydd eich cariad neu’ch gŵr neu wraig! Os ydych yn ddyn, yna dylech dynnu esgid pan glywch ganiad y gog ac edrych y tu mewn iddi. Os cewch hyd i wallt, bydd hwn yn arwydd o liw gwallt eich partner.

Ers talwm, cysylltid rhyw goel efo nifer fawr o achlysuron neu ddigwyddiadau, ac yn sicr, roedd clywed y gog am y tro cyntaf yn destun sgwrs a gobaith i bawb. Roedd y gwanwyn wedi cyrraedd, a gellid rhoi heibio holl bryder y gaeaf a throi golygon at adfywiad natur o’n cwmpas a gwres yr haf!

Tecwyn Vaughan Jones

Stolpia -Coelion Byd Natur

Rwyf wedi crybwyll amryw o bethau eisoes ynglŷn â hen goelion ym myd natur pan oeddem yn hogiau yn yr 1950au, megis yr un am godi llyffant i fyny oddi ar y ddaear ac yntau yn gallu gweld i mewn i’ch ceg a chyfrif eich dannedd. Os cofiwch, y canlyniad a fyddai i’r dannedd oll syrthio allan o’ch ceg a deuai rhai pren yn eu lle.

Llyffant Dafadennog
 Os codid llyffant dafadennog, neu ‘lyffant Dafydd Enog’, chwedl rhai, (sef y llyffant du) i chwilio am berl yn ei ben ceid peth wmbredd o ddefaid (dafadennau) ar eich dwylo, yn enwedig os poerai'r creadur arnoch. Yn wir, byddai llawer ohonom ni yn dioddef gyda defaid ar ein dwylo pan oeddem yn blant, a hynny heb inni erioed gyffwrdd mewn yr un llyffant. Wrth gwrs, roedd sawl ffordd i geisio cael gwared ohonynt, megis gwlychu pen fflachen (matsien) a’i rwbio ar y ddafad, neu rwbio tysan, neu ddarn o facwn arnynt a’u claddu wedyn. Byddai rhai yn taro eu llaw yn nŵr y crwc yn efail y gof er mwyn ceisio cael gwared arnynt.

Malwod duon
 Os byddai un yn digwydd sathru yn ddamweiniol ar falwen ddu, neu wlithen ddu mewn gwirionedd, byddai’n sicr o ddod yn law, h.y. os nad oedd hi’n bwrw glaw yn barod, wrth gwrs. Clywais sawl un yn dweud ers talwm bod rhai plant y gwahanol enwadau crefyddol yn sathru arnynt yn fwriadol pan fyddai’r Gymanfa yn digwydd gan enwad arall er mwyn iddi hi ddod yn law a difetha eu diwrnod! Pwy fuasai’n meddwl y byddai plant bach yr Ysgol Sul, a fyddai fel angylion yng ngolwg llawer, yn meddwl am ffasiwn beth, ynte?

Nadroedd
Byddem yn credu hefyd os byddai gwas y neidr yn hedfan ogylch ein lleoedd chwarae y byddai neidr yn sicr o fod gerllaw, ac yn aml iawn, eid i chwilio amdani hi.
Clywais rai o’r hen bobl yn dweud y byddai rhai gweision ffermydd yn dal nadroedd yn y cynhaeaf gwair a stwffio baco siag ‘Baco’r Bryniau’ i lawr eu safnau a’i gwddf  nes eu bod yn gwingo ac yn ymdroelli fel pethau gwirion ar hyd y caeau. Dywedir hefyd bod y baco mor gryf fel y byddai’n ddigon i ladd y neidr mewn ychydig funudau. Nis gwn os yw hyn yn wirionedd ai peidio, ond dyna’r math o agwedd a feddai'r hen bobl gynt tuag at nadroedd a llawer o anifeiliaid eraill, ynte ?
Peth arall a ddywedid gan yr hen werin oedd, ni fedrai brathiad gwiber ladd ffwlbart gan nad oedd y gwenwyn yn amharu arno o gwbl. Tybed ac ydyw hyn yn wirionedd ? 

Geifr
Byddai gweld geifr gwyllt yn dod i lawr o’r mynyddoedd a’r clogwyni yn arwydd o dywydd mawr neu dywydd stormus, ac os yw geifr dof yn fwy anystywallt nag arfer ac yn bwyta blaen y borfa ceir glaw o fewn dim. Byddai llawer o’r hen bobl hefyd yn credu’n gryf bod llaeth gafr yn llawer gwell na llefrith buwch a llaeth dafad. Fe welwch yn y llun geifr gwyllt ar Graig y Wrysgan

Lwc ac Anlwc
Coel arall gan ein teidiau a’n neiniau oedd yr un am y gog yn canu am y tro cyntaf a'r angen inni gofio troi'r arian a fyddai yn ein poced er mwyn cael lwc a phres gweddill y flwyddyn. Ond, yn ôl rhai, os nad oedd gennych yr un geiniog yn eich poced, wel, dyna a fyddai eich hanes wedyn tan y gwanwyn dilynol.

Un o’r coelion y byddem am y cyntaf yn ceisio cael blaen ar weddill ein ffrindiau oedd gweld dafad ddu ymhlith y rhai gwyn a gwaeddi ‘Dafad ddu, lwc imi’, neu yn y gwanwyn ‘Oen bach du, lwc dda imi’ ac y byddai’n rhaid i’r oen bach eich wynebu i gael lwc iawn. Yn ôl rhai o’r hen bobl ‘dwy frân ddu, lwc dda imi’ oedd yr hen goel mewn gwirionedd, ac ‘un frân ddu, braw imi’. Dyma rai eraill a glywid yn lleol ers talwm; Os digwyddwch freuddwydio am wiwerod cewch lwc dda a dod i arian a chyfoeth. Os bydd gwenoliaid yn dewis nythu dan fondo eich tŷ, neu un o’r rhactai, cewch lwc dda a hapusrwydd.

Cofiwch os gwelwch un bioden, i gris-croesi eich hunan, neu fe ddaw rhyw anlwc i'ch cyfarfod. Roedd croesi llwybr wenci yn anlwcus iawn, a’r peth gorau a fyddai cymryd llwybr arall, neu i droi’n ôl yn gyfan gwbl. Os croesid eich llwybr gan ysgyfarnog, deuai anlwc fawr i’ch rhan hefyd a byddai’n rhaid oedi gweddill eich siwrnai. Yn ddiau, y mae llawer mwy o enghreifftiau tebyg, efallai y cawn glywed amdanynt.  

Hanes y Twnnel Mawr

Gan imi orfod siomi nifer ohonoch y llynedd oherwydd nifer cyfyngedig y gyfrol ar hanes y Twnnel Mawr rwyf wedi penderfynu ei hailargraffu. Diolch yn fawr i bawb a’m cefnogodd. Cofiwch, y cyntaf i’r felin y bydd hi eto!

---------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2020

Y dydd yn 'mestyn

Dydd Gŵyl Dewi hapus i chi! 'Gwnewch y pethau bychain' medd ein nawddsant, ac un peth bychan i'w ddathlu ar hyn o bryd ydi'r ychydig funudau ychwanegol o olau dydd a gawn yn ddyddiol wrth edrych ymlaen at y gwanwyn. Mae amser gwell i ddyfod,  ha-haleliwia! Dyma bytiau am y dydd yn 'mestyn a choelion mis Mawrth.
 

Cenin pedr. Llun -Paul W

Awr Fawr Galan...
Erbyn heddiw mae’r hen goel werin: 

Awr Fawr Galan, dwy Ŵyl Eilian a thair Ŵyl Mair 

wedi hen fynd heibio a mi fyddwn y rhoi’r clociau  ymlaen diwedd y mis hwn. Coel werin a fathwyd  gyda hyder dros y canrifoedd ydy hon.

Y syniad fod y dydd wedi ymestyn awr rhwng y Solstis a’r Flwyddyn Newydd. Boed hyn y Flwyddyn Newydd gyfoes, Ionawr 1, neu'r Hen Flwyddyn Newydd, Ionawr 12. Dim ond ychydig iawn o funudau a ychwanegwyd at y dydd ond byw mewn gobaith oedd yr ateb i aeaf caled a’r dyhead am y gwanwyn.

Aiff yr hen goel yn ei blaen i son am ‘ddwy awr Gŵyl Eilian’ a thair awr Gŵyl Fair y Canhwyllau. Codi ysbryd rhywun mewn gaeaf caled yw swyddogaeth yr hen goel debyg  ac mae rhai yn dal i son am Awr Fawr Galan. Er nad yw’r goel yn fathemategol gywir mae’n braf meddwl fod y dydd yn ymestyn.

Tebyg fod y gair Saesneg clock  yn dŵad o’r hen air Cymraeg ‘cloch’ a’r gair Gwyddeleg am gloch ef ‘clocca’. Un o’r gloch / One o' clock … wrth gwrs a thebyg mae cloch y llan oedd honno.
-  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -

(Yn ôl Twm Elias -'Tro drwy'r tymhorau'. 2007, Gwasg Carreg Gwalch- mi gawn ni tua 29 munud ychwanegol o olau dydd erbyn yr hen galan ar y 12fed o Ionawr; tua 68 munud erbyn Gŵyl Eilain, 29ain Ionawr; a dwy awr a chwarter erbyn Gŵyl Fair ar y 13eg Chwefror.
Ychydig o blygu'r gwir gan ein cyndadau felly, ond pwy sy'n cwyno 'de, cyn belled ein bod yn edrych ymlaen yn obeithiol at y gwanwyn. Daliwch i gredu!  -PW)
-  -  -  -  -  -  -  -  -  -  -

Coelion Mis Mawrth

Mewn englyn, cwpledi a choel ceir nifer o gyfeiriadau at a rhybuddion newid tywydd yn ymwneud â mis Mawrth:

1.    Fe ddaw Gŵyl Fai, fe ddaw Gŵyl Ddewi
Fe ddaw’r hwyaden fach i ddodwy
Fe ddaw’r haul bach i sychu’r llwybre
Fe ddaw ‘nghariadau innau’n drwpe

2.    Mis cyn C’lanmai cân y cogau;
Mis cyn hynny tyf y briallu

3.    Mawrth a ladd, Ebrill a fling
A rhwng y ddau, adawan nhw ddim
(A Mai mwyn i werthu crwyn!)

4.    Os ym Mawrth y tyf y ddôl
Gwelir llawnder ar ei hôl

5.    Yn ôl coel arall, am bob diwrnod o dywydd teg ym mis Mawrth, bydd wythnos o dywydd braf yn yr haf - Fel y bo Mawrth y bydd yr haf.

6.    Os bydd yr oen cyntaf a welwch yn y gwanwyn yn eich wynebu bydd hynny’n dod a lwc dda'r gweddill o’r flwyddyn

7.    Ni phery eira mis Mawrth
Mwy nag ymenyn ar dorth dwym

8.    Mawrth oerllyd a gwyntog ac Ebrill cawodog
Ill dau a wnant rhyngddynt Fai teg a godidog

9.    Niwl ym Mawrth, rhew ym Mai

10.    Bore du o wanwyn; prynhawn teg

11.    Os daw Mawrth i mewn fel oenig
Allan â fel llew mileinig

12.    Yr adeg i hau ydy ‘tridiau’r aderyn du a dau lygad Ebrill’ (sef tridiau olaf mis Mawrth a’r deuddydd cyntaf ym mis Ebrill ond cofier ‘Gwlybaniaeth ar yr og, chwyn yn y cryman’.
-----------------------------------------

Darnau gan Tecwyn Vaughan Jones, a ymddangosodd yn rhifyn Mawrth 2016.