Rhod y Rhigymwr- Gwlad môr a gwlad mynydd

Ardal hanesyddol yng Ngwynedd ydy Ardudwy. Fe fu’n un o hen gantrefi’r deyrnas honno. Fel cantref canoloesol, daeth Ardudwy ac Eifionydd yn ddau gwmwd cantref Dunoding. Mae’n ymestyn o’r Traeth Mawr yn y gogledd i lawr hyd Afon Mawddach yn y de. 

Rhannwyd Ardudwy wedyn yn ddau gwmwd gan Afon Artro, a cheir plwyfi Ardudwy Uwch Artro i’r gogledd ohoni, a rhai Is Artro i’r de. Manylir ar leoliad a hanes y plwyfi yma yn ‘Atlas Meirionnydd’ -cyfrol a olygwyd gan Geraint Bowen ac a gyhoeddwyd cyn ad-drefnu llywodraeth leol ym 1974.

Ymysg y plwyfi a berthyn i Ardudwy [Uwch Artro] gallwn gynnwys plwyfi Ffestiniog, Maentwrog a Thrawsfynydd. 

Tir gwyllt a mynyddig ydy Ardudwy, gyda mynyddoedd y Rhinogydd yn asgwrn cefn iddo. Roedd hen ffordd yn cysylltu Tomen y Mur a’r arfordir gan redeg trwy fwlch Drws Ardudwy. Yn ôl ym 1979, ysbrydolwyd fi i gyfansoddi cerdd i’r ‘Drws’ arbennig yma. Fe’i gwelais ym mhedwar tymor y flwyddyn.

Dyma ddetholiad ohoni:

Unwaith, bu dewr Frythoniaid,
druenus lu’n llyfu’r llaid
ym mrodir ei gorsdir gwyllt
wedi ymladdfa nwydwyllt;
Y brwyn am eu hesgyrn brau
ar fron ei oerion erwau.

Daw tincian eu tarianau - yn eco
dros Grawcwellt y beddau;
a niwl y dydd diolau fel ysgrîn,
yn oer ei fîn hyd y dieithr fannau.

Pan ddaw’r gwanwyn addfwynaf
heibio’r rhos, a’i ddyddiau braf
i roi einioes i riniog
y Drws, â’i aradr a’i og;
Yn wylaidd cofiaf helynt
y gwâr bererinion gynt.

 siwt haf yn glasu tir
rhydiog y dawel frodir,
Hen Gyrnol Maesygarnedd
yno ’r âi am awr o hedd,
a bu yn llamu drwy’r llaid
wŷr enwog o Bengryniaid.

Gwelodd y gwartheg olion
hydrefau’r rhwd ar ei fron
wrth esgyn ar derfyn dydd
dros fawnog i Drawsfynydd;
a gwaedd yr hen borthmyn gynt
yn eu gyrru’n ddu gorwynt.

Hen Ddrws caregog is y Rhinogau,
ei annedd anial a’m denodd innau;
Y mae i ŵr hyd ei noethlwm erwau
le i hir gilio’n ei gêl rigolau;
Hen hanes sy’n ei haenau, fe’i gwelir
yn hud a miri’r rhyfedd dymhorau.

Er mai yn ne Meirionnydd, ar y ffin â’r hen Sir Drefaldwyn y treuliais fy mhlentyndod a’m llencyndod, gallaf ddweud mai Ardudwy roddodd gartref i mi ers sawl blwyddyn bellach. Yma, i fro Ardudwy y llwyddais i olrhain un cyff o’m teulu i ddiwedd yr 17eg ganrif. Ychydig a feddyliais, pan ddechreuais ar fy ngyrfa fel athro ifanc yn Nyffryn Ardudwy ym Medi 1972 fod gen i wreiddiau yno. Pan gyfansoddais gerddi i fannau arbennig o’i mewn hanner canrif a mwy yn ôl, canu’n ddychmygol wnes. Bellach, gallaf uniaethu â’r cyfan. 

Un o’r cyfansoddiadau hynny oedd ‘cân ysgafn’ i Ferched y Wawr Cangen Nantcol ar gyfer Eisteddfod Meirionnydd y Mudiad:

O bob gwlad a grwydrais, ni wn a oes un
mor annwyl i’w charu â’m henfro fy hun;
Gwlad môr a gwlad mynydd, cans dyna yw hi,
Ymroi i’w hanwylo am byth a wnaf i.

Cytgan:
Ardudwy fy henfro, fy nghartref wyt ti,
Bob erw ohonot sy’n eiddo i mi;
Ni chaiff yr un estron dy sarnu dan draed,
Rwyt ti yn fy enaid, rwyt ti yn fy ngwaed.

Ei chadarn gromlechi a erys o hyd,
A’i chainc Mabinogi sy’n enwog drwy’r byd;
Mae gwarchae ei llannau yn her uwch y don,
Fe fagwyd enwogion di-rif ar ei bron.

Ei fflamau diwylliant a  bery ynghyn,
Acenion cerdd dafod a’u clec ar bob bryn;
Daw nodau cerdd dannau o eigion ei lli,
A cheisio eu cadw am byth a wnawn ni.    
 

- - - - - - -

Pennod o gyfres Iwan Morgan a ymddangosodd yn rhifyn Mai 2026