Rhod y Rhigymwr- Gwylanod Digywilydd

Yn ystod fy nghyfnod o bron ugain mlynedd fel prif athro ar Ysgol Cefn Coch, Penrhyndeudraeth sefydlwyd Canolfan Hwyrddyfodiaid ar y campws. Dros y blynyddoedd, manteisiodd ysgolion cynradd gogledd Meirionnydd ar anfon disgyblion yno am dymor i ddysgu’r Gymraeg. O dan arweiniad athrawon disglair, ymroddgar fel Sulwen Edwards, Rowena Griffiths, Eifiona Rider a Gwenda Wyn, llwyddodd canran helaeth o’r rhai a fynychodd i ddod yn rhugl yn yr iaith ac yn hyderus i’w defnyddio. Gallaf feddwl am rai a dreuliodd gyfnod yno sydd wedi dod yn gyfathrebwyr arbennig ac wedi gwneud eu marc yn y Gymru gyfoes.

Ond o blith yr ugeiniau a fynychodd y Ganolfan, fe ddaeth un bachgen i’r cof yn ddiweddar. Fedra i ddim cofio’i enw, nag yn wir, o ba ysgol gynradd y cafodd ei anfon atom i’r Penrhyn. Yr unig ffeithiau gofiaf ydy mai un o ddinas Gdansk yng ngogledd Gwlad Pwyl ydoedd. Prin iawn oedd ei Saesneg, ond am ryw reswm, fe’i derbyniwyd i’r Ganolfan i geisio dysgu gymaint ag oedd posib o Gymraeg iddo. Roedd yn amlwg yn fachgen galluog, ac yn meddu ar ddawn arbennig i dynnu lluniau.

Cefais gyfle i ymweld â dinas hardd Gdansk, ar lan Môr y Baltic ym mis Mai 2019 ar un o deithiau Côr Meibion Ardudwy. Manteisiais ar y cyfle i edrych ar y lluniau a dynnais ac a gedwais ar fy nghyfrifiadur. Â hithau’n dywydd anarferol o braf, aeth criw ohonom am dro ar hyd un o’r traethau, ac wrth weld yr holl wylanod o gwmpas, dychwelodd yr hogyn bach o Gdansk i’r cof.

Oherwydd anallu’r Pwyliad i ddilyn ambell wers, cafodd ddod i’r swyddfa ata i. Buan y deuthum i wybod ei fod yn arlunydd tan gamp, a’i fod yn dangos diddordeb ysol mewn math arbennig o adar, a’i fod yn gallu tynnu lluniau ardderchog ohonyn nhw. Ac ie, gwylanod oedd yr adar rheiny.

Gwylan y penwaig. Llun gan Andreas Trepte, trwy drwydded Comin Creadigol CC BY-SA 2.5

Rhwng y llyfrau adar amrywiol oedd yn llyfrgell yr ysgol, yr hyn ganfuwyd ar y gwefannau perthnasol, a hefyd, dan arweiniad fy nisgybl, fe ddysgais lawer iawn am wylanod. Cyn hynny, gwylan oedd gwylan i mi, ond buan y canfyddais fod sawl math ohonyn nhw. Deuthum i wybod cryn dipyn am y wylan benddu, gwylan y penwaig, yr wylan gefnddu fwyaf a’r un leiaf, gwylan y gweunydd a’r wylan goesddu. 

Roedd yr hen bennill telyn cyfarwydd a ddysgais yn blentyn yn parhau yn y cof. Mae’n siŵr i chithau’r dearllenwyr adrodd hwnnw sawl gwaith tra’n ceisio rhagddweud y tywydd:

Yr wylan fach adnebydd
Pan fo'n gyfnewid tywydd;
Hi hed yn deg ar adain wen
O'r môr - i ben y mynydd.

Bron i saith gant o flynyddoedd yn ôl, yn un o’i gywyddau, dewisodd Dafydd ap Gwilym yr wylan i fynd yn negesydd serch, neu’n ‘llatai’, drosto at ferch ddienw a oedd yn byw mewn tref gastellog ar lan y môr. 

Yr unig beth a ddysgwn am y ferch yma ydy fod ganddi wallt coch a’i bod yn byw wrth ymyl castell yn un o drefi glan môr Cymru yn y bedwaredd-ganrif-ar-ddeg. Yn ôl ysgolheigion, gallasai’r castell fod naill ai’n gastell Aberystwyth neu gastell Cricieth. Mae’r cywydd hwn yn agor yn uniongyrchol drwy gyfarch yr wylan a’i chanmol:

Yr wylan deg ar lanw di-oer,
Unlliw a'r araf wenlloer,
Dilwch yw dy degwch di,
Darn fei haul, dyrnfol heli;
Ysgafn ar don eigion wyd,
Esgud-falch edn bysgod-fwyd.

A dyma englyn gan yr un bardd sy’n disgrifio gwynder plu’r aderyn:  

Lliw eira mewn mantell arian - ar don
Hwyr y dydd, yn cwynfan;
Ewyn môr yn y marian,
A chwaer i luwch ar y lan.

Ond os mai clodfori’r wylan wnaeth Dafydd ap Gwilym gynt, wedi dau brofiad diweddar, ei melltithio wnes i.

A minnau’n cerdded ar hyd y prom yn Llandudno dro’n ôl, gwelais wylan yn ymosod yn haerllug ar sgodyn a sglodion rhyw wraig. Daeth nifer o wylanod eraill heibio wedyn i grio’n aflafar wrth glirio’r gweddill a’i gleuo hi.

Ceisiais ddarlunio’r olygfa mewn hir a thoddaid:

Tra’n gwylio’r ymwthgar donnau arian
Cyson a chry’n diferu ar farian,
Yn ddigywilydd cyrhaeddodd gwylan
I ddihysbyddu cinio rhyw druan;
Yn uchel seiniau’r sgrechian – llwyddodd fflyd
I ddianc hefyd, gan ddwyn y cyfan.

Yn ddiweddar, â minnau’n gyrru troli llawn neges y tu allan i Archfarchnad ym Mhorthmadog, oedais i gael sgwrs efo ffrind. Yn sydyn, dyma wylan ddigywilydd yn cyrraedd o rywle gan ymosod ar y pecyn briwgig [minced meat] oedd ynddo:

I’n nhroli’n slei gythreulig – o rywle
Daeth rhyw wylan flysig;
Yn flêr â phŵer ei phig
Rhwygodd fy mhecyn briwgig. 

- - - - - - - 

Rhan o erthygl Iwan Morgan, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2025  

Rhod y Rhigymwr -Hen Ŷd y Wlad

Wrth geisio cael trefn ar fy llyfrgell, fe ddes i ar draws nifer o hen gyfrolau bach difyr. Un ohonyn nhw ydy ‘Hen Ŷd y Wlad’ gan John Lloyd Jones [Llyfrbryf Meirion], Blaenau Ffestiniog - ‘Casgliad o Bert-Ddywediadau a Digrifion Hen Drigolion’. 

Daeth ei draethawd yn fuddugol yn Eisteddfod Gŵyl Dewi Eglwys Saesneg Blaenau Ffestiniog. Argraffwyd gan J. D. Davies & Co. Swyddfa’r Rhedegydd ym 1911. Mae fy nghyfaill Steffan ab Owain wedi manylu ar hanes y Wasg yma’n ‘Stiniog mewn ysgrifau diddorol sawl blwyddyn yn ôl.

Ym mhennod ola’r gyfrol fechan 55 tudalen, fe gawn yr hyn a eilw’r awdur yn ‘ddifyrion barddonol’ - nifer o englynion gan mwyaf ynghyd ag ambell bennill a rhigwm gan feirdd a rhigymwyr lleol.

Ymddengys fod yr hen gymeriad o fardd, Morris Jones - Meurig Elen, Tanygrisiau [fu farw ym 1883] yn un tra sydyn ei ymatebion, a hynny ar gynghanedd. Roedd o a thri chyfaill yn dod i fyny o Danygrisiau un pnawn Sadwrn pan oedden nhw’n adeiladu’r farchnadfa. 

Gwnaeth un o’r cyfeillion sylw am y farchnadfa pan atebodd Meurig efo’r cwpled yma:

‘Marchnadfa rad frad i fro,

Neu i ddiawliaid gribddeilio’.

Gofynnodd Evan Davies, Tŷ Hen i Meurig pan oedd o’n rybela un tro:

‘Ai rybela wyt ti Meurig

I ennill dy fara a’th gig?’

“Ia”, meddai Meurig,

‘Diofid ydwyf Evan, - er bawlyd

    Rybela ym mhobman;

‘Wy’n lluchio bob yn llechan,

Rhai’n grych, rhai gwych a rhai gwan’.

Soniais am William Williams - Gwilym Ystradau [1813-61] rai blynyddoedd yn ôl yn y golofn. Dyma ddau englyn o’i waith yng nghyfrol y Llyfrbryf:

I’r Enllibiwr

Hyll leban yw’r enllibiwr - gwenwynig

   Ei anian a’i gyflwr;

Di-ras yw - yn drahaus ŵr,

Dwfn ei fost, a fyn fwstwr.

Cybydd

Y cybydd beunydd a boena - ei ben

   I hel byd ac elwa;

Ei dduw ef ydyw ei dda

A dim wedi’r byd yma.

Bardd arall o’r cyfnod yma oedd William Jones - Alwenydd - mab Evan a Jane Edwards, Tŷ’r Ynys, Llan Ffestiniog. Bu yntau farw ym 1883 yn Rhiwbryfdir. Mae ganddo ddau englyn i Wraig Lot - y cyfeirir ati yn Llyfr Genesis fel yr un a drowyd yn golofn o halen am iddi feiddio troi ei phen i edrych ar ddinistr Sodom a Gomora, er i Dduw rybuddio pawb rhag gwneud hynny:

Cofiwch Wraig Lot

Gwiriondeb peidio gwrando - rhybudd Iôr

   Er boddhad mawr iddo;

A dirwyn drwg drwy hen dro

Annoeth hynod wnaeth honno.

Ei chofio wneir tra chwyf nen - y miloedd

   Gymylau mewn wybren;

O! Mor chwith fu troi merch wen

Yn welw golofn halen.

Dyma englyn gan Lewis Edwards - Llewelyn Twrog [1832-61] i’r ‘tepot’. Rhaid cofio ein bod ni’n ôl yn y cyfnod pan ddodwyd y tegell ar y tân i ferwi dŵr - pan nad oedd sôn am y dyfeisiadau trydanol a ddefnyddir yn ein ceginau heddiw:

Tepot

Un i droi gwledd o’r dŵr glân - frwd depot!

   Hyfryd ‘dap’ y pentan;

Bochog ddarllawydd bychan

Yw’n trwytho te wrth y tân.

Bu Robert Jones [Robin Bryn Moel] yn ddirwestwr pybyr un tro. Ceisiodd un a alwai ei hun yn gyfaill iddo ei gael i newid ei feddwl, a mynd efo fo am beint i’r dafarn leol. Ond roedd Robin yn daer na thorrai ei ardystiad.  A dyma ei ateb efo’r englyn yma:

Ni cheisiaf fedd na’r gyfeddach - er blys

   I’th blesio di’r gelach,

Pe crefit lawer cryfach

Da’i sut ‘n y byd, satan bach.

Cynhwysir yr englyn Saesneg yma’n y bennod - englyn enwog Gwilym Deudraeth [1863-1940] - ‘bardd yr awen barod’. Dywed y Llyfrbryf i Gwilym adrodd yr englyn o’r maen llog tra’n traddodi anerchiad farddonol, pan udodd mul o gae cyfagos. O glywed hwnnw, torrodd y gynulleidfa oedd yn gwrando allan i chwerthin. Ar ôl iddyn nhw ddistewi, meddai’r cynganeddwr slic:

So well he sings his solo - in the field,

   With a full crescendo;

He does on end, as you know

A tender rallentando.

- - - - - -

Rhan o erthygl Iwan Morgan, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2025

Rhod y Rhigymwr- Blodau Gwyllt

Wrth geisio parhau â’m teithiau cerdded dyddiol ac anelu at gyflawni’r 10,000 o gamau i fyny at Argae Newydd Maentwrog ac yn ôl, mae sylwi ar y blodau gwyllt o bobtu’r ffordd wedi ennyn rhyw ddiddordeb newydd ynof. Mae camera fy ffôn i-dot wedi bod yn brysur iawn dros y misoedd dwytha’n tynnu ugeiniau o luniau. 

Cyfyng iawn fu fy ngwybodaeth am flodau mwyaf cywilydd i mi. Eto, fe fyddwn i wrth fy modd yn mynd â’r plantos allan o rigolau’r stafell ddosbarth i astudio byd natur yn ystod fy nghyfnod hir yn y byd addysg. 

Maes astudiaeth fy nhraethawd ymchwil pan oeddwn yn ymgeisio am fy ngradd oedd ‘Yr Amgylchfyd fel Man i Ddysgu’. Wrth ei gyflwyno i gael ei asesu, gweithiais yr englyn canlynol:

Er mai rhan fechan o fyd - yw y fan
Alwaf i’n amgylchfyd,
Yn fy awch, dysgaf o hyd
Ac elwa ar y golud. 

Daeth yr englyn yn ôl i gof sawl gwaith yn ystod fy nghrwydriadau. A diolch am gyfrol fechan John Akeroyd a addaswyd mor wych i’r Gymraeg gan Bethan Wyn Jones - ‘Blodau Gwyllt Cymru ac Ynysoedd Prydain’ [Gwasg Carreg Gwalch 2005], rydw i wedi cael modd i fyw yn chwilio am y blodau a gipiwyd ar gamera fy ffôn. 

Onid ydy’r enwau Cymraeg ar y rhain yn swyno clust ... y goesgoch, helyglys, clych yr eos, blodyn y gwynt, crafanc y frân, crinllys, pig yr aran, llaeth y gaseg, llygad doli, troed yr iâr a llawer, llawer mwy.

Mae’n siŵr i Williams Pantycelyn, wrth farchogaeth hyd gefn gwlad Cymru ar ei deithiau pregethu mynych ynghanol y 18fed ganrif, gael ei wefreiddio gan y lliwiau amryliw oedd yn harddu cloddiau ac ochrau’r ffyrdd. Cyfeiriodd yn un o’i emynau at y ‘blodau hyfryd fo’n disgleirio dae’r a nef’. Wrth i minnau sylwi a rhyfeddu tra’n cerdded, meddyliais am feirdd a ganodd am flodau a cheisiais gofio rhai o’r cerddi.

Clychau'r gog; rhosyn gwyllt; blodau'r gwynt; mefus gwyllt. Lluniau Iwan M

Mae’r mefus gwyllt wedi bod yn llu hyd ochrau’r ffordd, ac ers tro bellach, mae’r rhosyn gwyllt yn ymwthio drwy’r cloddiau hefyd. Pryddest Cynan [1895-1970]  ‘Mab y Bwthyn’ ddaeth i’m cof, a’i hiraeth am Gwen, Tŷ Nant:

Gwen annwyl, tyred dithau’n ôl
I’r lle mae hedd ar fryn a dôl ...
A chei yng nghartre’r geifr a’r myllt
Ogoniant Duw mewn RHOSYN GWYLLT.

Ac eto:

A chei y MEFUS GWYLLT yn fwyd
I roddi lliw ar ruddiau llwyd.

Cofio wedyn am lais tenor unigryw y datgeinydd cerdd dant o Rydymain, William Edwards [1888-1957] yn cyflwyno ‘Fy Olwen I’ gan Crwys [1875-1968] - a’r cwpled:

Ond beth tase dwylo f’anwylyd mor wyn
Ag ANÉMONI ffynnon y coed.

Yna’r diweddar Aled Lloyd Davies [1930-2021], brenin cerdd dant, yn dehongli mor feistrolgar delyneg I. D. Hooson [1880-1948] - ‘Yr Hen Lofa’: 

Fe ddaeth rhyw arddwr heibio
I wisgo’r domen brudd
 rhoncwellt tal a rhedyn,
A BLODAU PINC eu grudd.

Mae deunod y gog bellach wedi hen ddistewi, a’i chlychau wedi diflannu. Ond trwy fis Mai, bum yn adrodd geiriau R. Williams Parry [1884-1956] am ‘glychau’r gog’ wrthyf fy hun:

Y gwyllt, atgofus bersawr,
Yr hen lesmeiriol baent.
Cyrraedd, ac yna ffarwelio,
Ffarwelio - och na pharhaent.

Cyfrol fechan a gyhoeddwyd yn Hydref 1947 ydy ‘BLODAU’R GWYNT’ gan Arthur Gwynn Jones o Fro Hiraethog. Dyma fardd swynol ei drawiad a ganodd lawer am fyd natur.  Mae’n llawn edmygedd o’r blodau a roddodd deitl i’w gyfrol. Iddo ef, fel i Crwys, mae gwynder yr anémoni yn destun i ganu amdano. 

Yn y pennill ola, mae’n enwi nifer o flodau eraill y gwyddai amdanyn nhw - ond yn ei dyb o, dydyn nhw ddim i’w cymharu â blodau’r gwynt:

Pan fyddo’r hwyr yn wridog
A balm ar lif pob gwawr,
A grŵn y gwenyn oriog
Yng ngwyrdd y ffawydd mawr;
Bryd hynny af yn ysgafn droed
I weld eich dawns yn Nhy’n-y-coed.

Angylion bach y gweunydd,
A swyn yr hafau ffri,
Dihalog fel y wawrddydd,
Mor lân ag ewyn lli;
Drachefn yr af yn ysgafn droed
I nef y llwyn yn Nhy’n-y-coed.

Mi wn am FLODAU’R DARAN,
A môr o DDAGRAU MAIR,
A CHLUST YR ARTH a’r SURAN,
Ond cred fi ar fy ngair;
Mi af yn ysgafn iawn fy nhroed
I nef y llwyn yn Nhy’n-y-coed.

- - - - - - - - - - -

Rhan o erthygl Iwan Morgan, a ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2024

Rhod y Rhigymwr- Ynysu ac Ynys 'Stiniog

Cyfres lenyddol Iwan Morgan

Ers i mi ddechrau llunio ‘Rhod y Rhigymwr’ ym Mehefin 2014, chefais i erioed gymaint o drafferth â’r tro hwn. Yn rhyfedd ddigon, llwyddais i ddod o hyd i ddeunydd bob tro ... ond mae’r ysgrif yma, rhif 82 wedi profi’n dipyn o dreth arnaf. Na, dydw i ddim wedi rhedeg allan o syniadau i ysgrifennu amdanyn nhw. Fe ddaeth y rheiny’n bur ddidrafferth dros y blynyddoedd. Y rheswm am y rwystredigaeth ydy’r Covid. 

Gall rhywun ddisgwyl dioddef sawl anhwylder yn ystod ei oes. Ond wir yr, mae’r haint ddieflig yma’n rhywbeth na fyddwn yn ei dymuno ar fy ngelyn pennaf. Cychwynnodd arnaf fel peswch caled ar fy mrest, a chefais gwrs o dabledi gwrth-fiotig i geisio lleddfu dipyn arno. Ymhen ychydig ddyddiau, collais synnwyr blasu ac arogli’n llwyr. Cafodd hynny’n ei dro effaith ar fy stumog. Teimlwn cyn wanned â chadach llawr, a’r blinder parhaus yn fy llethu bron yn llwyr. 

Wythnos yn ddiweddarach, fedra i ddim dweud mod i fawr gwell, a dyma fi’n ôl a blaen o’r gwely at y cyfrifiadur i geisio cyflwyno hyn o lith i'r golygydd. A minnau’n byw mewn gobaith mod i’n troi ar wella ychydig, mae ‘na ail-bwl yn dod drosta i o hyd ac o hyd. Does gen i ond mawr obeithio na fydd hynny’n parhau’n rhy hir! 

Ar ôl cael gwybod i sicrwydd fod rhaid i mi hunan-ynysu am ddeng niwrnod, dyma fynd ati i geisio disgrifio’n nheimladau: 

Rwy’n ddiwerth, heb nerth na nwyf, - ynysaf
Dan bwysau’r erchyll-glwyf;
Rhyw ŵr llegach, afiach wyf
A meudwy yma ydwyf. 

Pleser o’r mwyaf ydy cael croesawu awen Simon Chandler unwaith yn rhagor. Cywydd a dau englyn sydd ganddo, sy’n ceisio mynegi ei deimladau tuag at Flaenau Ffestiniog, a’i freuddwyd o gael dod yno i fyw yno ryw ddydd, er ei fod yn ofni mai breuddwyd gwrach yn unig ydy’r freuddwyd honno ar hyn o bryd. Does gen i a llawer un arall o’r fro ond gobeithio y gwireddir y freuddwyd yn fuan.  

‘Ynys drosiadol’ ydy’r un sydd gan Simon. Edmygaf eto’r modd y llwyddodd i gyfleu ei weledigaeth mor grefftus: 

YNYS ‘STINIOG 
Ein hynys yw’n hunaniaeth:
o’r môr synhwyrir y maeth 
mae hi’n ei roi, mwyn ei rym,
â choflaid dwys a chyflym.
Mae anian a chymuned
yn llwyr dros ei hyd a lled
a’i rhodfa hir a phrydferth.
Awel anochel ei nerth
sy’n fy nilyn a’i hunawd,
a phoen sy’n selio fy ffawd.
Ni ddaw hwyl, ni ddaw boddhad
o hyd, mae’n rhithwelediad.
 
Am encil rwyf yn chwilio, rhyw achau
mor uchel eu croeso.
Cymaint yw’r fraint yn y fro
ac amryw fath o Gymro!
 
Lle annwyl ond pellennig,
chwaer a mam sy’n chwarae mig:
fy nhylwyth a fy nheulu,
golau yn y dyddiau du.
Fy nhymor ar y môr mawr,
unig yng ngwyntoedd Ionawr,
sy’n para. Nid da yw’r daith:
anaf sy’n brifo unwaith 
ac am byth, un gêm o boen
a ddaw, a finnau’n ddihoen.

Yn em o fy nychymyg:
nico’r haul mewn cae o ryg.

Addewid aur fy mreuddwyd i: adar
y grodir a’u miri.
Wel dacw, yn llanw’r lli,
fy hedd sy’n cael ei foddi.

- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2021

Llun- Paul W

Rhod y Rhigymwr- Hiraeth am Eisteddfod

Pennod arall o gyfres Iwan Morgan

Anodd credu fod bron 34 o flynyddoedd wedi mynd heibio ers i Gwmni HTV Cymru redeg y gyfres rhaglenni cwis ‘Profi’r Pethe’. Cwis oedd hwn i brofi gwybodaeth am yr Eisteddfod Genedlaethol er pan fu iddi ddod yn Ŵyl flynyddol ym 1880, ynghyd ag agweddau eraill oedd yn ymwneud â llenyddiaeth Gymraeg. Gofynnwyd i’m cyfaill, John Bryn Williams ffurfio tîm o dri, a chafodd Phil Mostert a minnau ein dewis ganddo. 

Yr Athro Derec Llwyd Morgan oedd y cwis-feistr, a’r diweddar gyn-Archdderwydd Selwyn Iolen oedd yn gosod y cwestiynau. Eifion Lloyd Jones oedd yn cynhyrchu. Er mawr syndod a llawenydd, fe fu inni lwyddo i drechu sawl tîm ar ein siwrne i’r rownd derfynol, ac fel pencampwyr, derbyn cyfrol … ‘Cerddi Saunders Lewis’ [argraffiad Gwasg Gregynog] bob un.

Roedd y tri ohonom yn ein tri-degau yr adeg honno, ac fe’u cawsom hi’n weddol hawdd i gofio manylion pob Prifwyl … pwy oedd enillwyr y prif wobrau ac ymhle y cynhaliwyd yr eisteddfodau, a dadansoddi ambell gliw cryptig oedd wedi ei saernïo’n gyfrwys gan Selwyn. 

Roeddwn yn brif athro yn Ysgol Bro Cynfal ar y pryd, a chofiaf fel y byddwn yn gofyn i gyd-aelodau o’r staff ac eraill o’m cydnabod pa flwyddyn y cawson nhw’u geni. Byddwn innau’n ymateb wedyn efo’r manylion ble cynhaliwyd yr Eisteddfod, pwy enillodd y gadair a phwy enillodd y goron. Do, cafwyd llawer o hwyl!

Ers 1880, dim ond dau fwlch ddi-eisteddfod a gafwyd, a hynny o achos dau Ryfel Byd, sef 1914 a 1940. Afraid ydy dweud fod dau fwlch arall bellach wedi eu hychwanegu at y rheiny, sef 2020 a 2021. 

Bellach, rhaid byw mewn gobaith y cawn ni fynd i Dregaron yn 2022!
Dyma symbylodd y dasg a osodais yn rhifyn Mehefin … gorffen pennill yn dechrau efo:

‘Rhaid aros blwyddyn arall
Cyn cawn ni roddi tro
I ‘Steddfod Sir y Cardis …

Hyfryd ydy cael croesawu CLIFF O’R BONT yn ôl. Cyfaddefa mai anodd fu dychwelyd wedi’r brofedigaeth a wynebodd ynghynt eleni, pryd y collodd ei annwyl briod, Iona. Cyfeiriwyd at hyn yn fy ngholofn Mis Mawrth. 

Rhaid aros blwyddyn arall
Cyn cawn ni roddi tro
I ‘Steddfod Sir y Cardis …
Achos yr hen ‘bo-bo’;                   
A’r peth pwysica’ rŵan    
Fydd difa’r felltith gudd,
A rhuo canu’n hanthem                  
Yn ‘Steddfod Cymru Rydd.

Dyma blethu’n dwt obaith pob un ohonom i gael gwared â’r pandemig a’r deisyfiad i weld ein gwlad yn rhydd o grafangau pob gelyn arall.

Mae ARTHUR O FACHEN hefyd yn gweld eisiau’r Ŵyl, ac mewn pennill bach tlws, yn awchu am gael dychwelyd at normalrwydd unwaith yn rhagor:

Rhaid aros blwyddyn arall
Cyn cawn ni roddi tro
I ‘Steddfod Sir y Cardis …
A golygfeydd eu bro.
Cawn brofi sain cystadlu
A’r miri ar y Maes,
A gwleddoedd hen draddodiad
Pob Cymro a Chymraes,
A’r dorf yn trafod gyda gwên
O’r Pafiliwn i’r Babell Lên.

Am y tro cyntaf un, hyfrydwch ydy cael estyn croeso i RICHARD O’R BAE i Rod y Rhigymwr. Deallaf mai un o hogiau Pengwndwn ydy Richard Jones yn wreiddiol, er iddo fod yn byw yng nghyffiniau Bae Penrhyn ers sawl blwyddyn. Hoffaf yn fawr y modd y crisialodd yntau’r gobaith y cawn weld Prifwyl yn fuan … y flwyddyn nesa’ os Duw a’i myn:

Rhaid aros blwyddyn arall
Cyn cawn ni roddi tro
I ‘Steddfod Sir y Cardis …
A gweld mwynderau’r fro
Eisteddfod ddaw, rwy’n siŵr o hyn,
Daw unwaith eto haul ar fryn.

Ganrif yn ôl i eleni, tre Caernarfon oedd lleoliad y Brifwyl. Soniais yn Rhifyn Chwefror 2020 am bryddest CYNAN, ‘Mab y Bwthyn,’ a gipiodd y goron yno.
Bardd y gadair oedd Robert John Rowlands, a adwaenir yn well dan yr enw barddol, MEURYN. Gŵr o Abergwyngregyn, Bangor ydoedd, a newyddiadurwr o ran galwedigaeth. Pan gadeiriwyd ef am ei awdl delynegol ‘Min y Môr,’ roedd newydd ddechrau ar ei swydd fel golygydd Yr Herald Gymraeg yng Nghaernarfon. Daeth wedyn i fri fel awdur cyfres o nofelau dirgelwch i blant hŷn ac fel beirniad Ymryson y Beirdd ar y radio. Ef hefyd fu’n gyfrifol am y golofn ‘Cerdd Dafod’ yn wythnosolyn Y Cymro. Bu farw’n henwr 87 oed ym 1967.

Mae ei awdl yn disgrifio hyfrydwch natur. Hwyrach nad oes llawer o arbenigrwydd yn perthyn iddi, ond erys y cywydd canlynol ar gof llawer ohonom:

Gwelais long ar y glas li
Yn y gwyll yn ymgolli;
Draw yr hwyliodd drwy’r heli
A rhywun hoff arni hi;
Dűwch rhiniol dechreunos
Leda’i law dros ei hwyl dlos.

Hwylia’r llong yn ôl o’r lli –
Dawnsia’r don asur dani;
Daw yn ôl o dan heulwen,
A’r awel iach ar hwyl wen;
A daw gwynfyd eigionfor
I minnau mwy ym min môr.

Gwnaeth erthygl SIMON CHANDLER … ‘Diogelwn’ gryn argraff ar ddarllenwyr Llafar Bro y mis dwytha. Ystyriwn pa mor hanfodol ydy cadw’r enwau gwreiddiol ar dai a thyddynnod ein gwlad, a gwrthod gadael i’r un estron eu disodli. Ar Ynys Môn yn ddiweddar, ail-enwyd tŷ yn ‘Llan Tropez!’  A dyma ymateb Simon i hynny ar ffurf gryno deng-sillaf-ar-hugain englyn grymus, gafaelgar arall o’i eiddo:

Llan Tropez … 

Ar dân o’r gogledd i’r de, rhyw feirws
ar furiau sawl cartre’,
un aflan, taer am gyfle:
gwewyr pur yw Llan Tropez.

-----------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2021

CYNEFIN

Nid yw ond rhan o dirlun,
rhyw gilcyn bach di-nod,
ac er ei holl wendidau,
'fan hyn 'rwy'n mynnu bod;
y lle â'r ddawn i swyno dyn,
nid unrhyw fro; fy mro fy hun.

Mae'n agos at fy nghalon,
yn wir, mae'n werth y byd;
a chanmol yr hen ardal
ag angerdd wnaf o hyd;
hen ffordd o fyw, a'i phobl wâr
a fowldiodd gwrs fy milltir sgwâr.

Fel clwy' dros bob cynefin,
daeth newidiadau, do,
ond er wynebu creithiau,
yr un yw'r annwyl fro:
ac wedi pryder ambell waith,
mae'n dal i arddel yr hen iaith.

'Does obaith imi symud
ymhell o ffiniau’r dre,
can's yma mae fy nghalon,
can’s yma mae fy lle;
y lle nad oes ei well i mi,
a'r lle sy'n rhan ohonof i.

Vivian Parry Williams.

Mae BroCast wedi cyhoeddi cyfres o gerddi ar eu sianel YouTube, dan y pennawd Awen Bro. Mae Cynefin yn un o’r cerddi hynny, a Meredydd Rhisiart yn ei hadrodd.

Ymddangosodd yn wreiddiol (heb y lluniau) yn rhifyn Ebrill 2020.

Llun 1- Paul W. Blaenau o Gwmbowydd
Llun 2- VPW. Moelydd Barlwyd, Siabod, a Phenamnen

Cwrdd

Mae’r lle ‘ma’n rhy llwyd,
medda nhw.
Rhy wlyb, rhy lawiog,
rhy ddiflas o lwyd o hyd.

Does dim yma i’w wneud,
medda nhw.
Mor llaith, mor lleidiog,
does unman mwy llwm yn y byd.

Cwrdd â fi ar y copa,
meddaist ti,
ar y darn o dir uwchben y cwmwl,
a gwyliwn y gola’n
chwarae mig efo’r niwl.

Cawn gadw oedfa,
meddaist ti,
gyda’r gwynt yn codi canu
hen emyn o’n cwmpas
wrth i ni gusanu.

Ac yma ar ben ein mynydd
mae’r llwyd yn troi’n lliwgar,
ond dim i ni.

Ac yma yng nharddiad ein hafonydd
mae’r llwm yn troi’n llachar,
ond dim i ni.







Fe sgwennais i’r gerdd hon yn wreiddiol ar gyfer oriel gelf Lisa Eurgain Taylor yn Oriel Môn mis Mawrth. Mae gwaith celf Lisa yn hynod o hardd, ac yn darlunio mynyddoedd Eryri mewn ffordd lliwgar a thrawiadol, ac mae hi’n gwneud i’r tirwedd edrych bron yn arallfydol o dlws. Cyrhaeddodd cais Lisa am gerdd ata i ar yr un pryd a darllenais nifer o sylwadau am Blaenau ar TripAdvisor oedd yn galw’r dref yn llwyd, yn llwm ac yn ddiflas.

Wel, dwi’n gwybod yn iawn bod y llechi yn llwyd wrth gwrs, ond dwi erioed wedi meddwl am ardal Stiniog fel lle llwyd, llwm na diflas yn wir! Pan edrycha i ar y mynyddoedd o gerrig o’n cwmpas, dwi’n eu gweld nhw fel tomenni hudol, sy’n newid bob dydd yn dibynnu ar y tywydd a’r golau.

Erin a Llio a’u partneriaid, Rich a Sam, ar gopa’r Moelwyn Mawr

Dyma fynd ati felly i gyfansoddi cerdd oedd yn gwrthgyferbynnu beth mae rhai twristiaid yn ei weld, a be dwi’n ei weld wrth edrych ar ein llechi.

Dwi’n gweld ein hanes a'n dyfodol. Dwi’n gweld dyddiau braf o haf fy mhlentyndod a nosweithiau hwyr yn y Tap. Dwi’n gweld hen straeon y Mabinogi a gossip am bobl drws nesaf. Dwi'n gweld cerddi Gwyn Thomas a lyrics Anweledig. Dwi’n gweld fy nheulu, fy ffrindiau, a rhai gelynion! Yn fras, dwi’n gweld lot mwy na llechi.

Felly tro nesa mae rhywun yn dweud wrthych chi fod Stiniog yn le llwyd, dywedwch wrthyn nhw mae nhw sy’n llwyd wir, am beidio gallu gweld yr hyd a’r lledrith sy’n bodoli ym mhob cornel o’n ardal ni!

Llio Elain Maddocks
--------------------------------
Ymddangosodd yr uchod yn rhifyn Ebrill 2020.
 
(Mae Llio yn postio cerddi’n rheolaidd ar ei chyfri’ Instagram @llioelain gan gynnwys cyfres am hunan-ynysu. Ewch am sbec i weld ei gwaith.)

Rhod y Rhigymwr -cerdd dant

Addas ydy sôn am rai o’r cerddi a ddewiswyd gan banel Cerdd Dant Gŵyl Blaenau Ffestiniog a’r Fro. Sbel go lew yn ôl bellach, bu criw bychan wrthi’n ddiwyd, dan gadeiryddiaeth Nia Rowlands, Llanelltyd, yn dewis cerddi a cheinciau ar gyfer eu cyflwyno yn yr Ŵyl. Bu i ni benderfynu cael dipyn o flas lleol iddyn nhw, ac mewn ardal mor gyfoethog o feirdd a cherddorion, doedd hynny ddim yn ormod o dasg.

Un fu’n gymorth amhrisiadwy efo dewis ceinciau oedd Elin Angharad Davies, Bryniau Defaid, Ysbyty Ifan. Yn ogystal â bod yn gerddor dawnus, cynigiodd Elin gerdd fechan hynod addas ar gyfer y Parti Unsain Oedran Cynradd ...

CHWYRNU:
Mae sŵn byddarol yn tŷ ni
A’r waliau i gyd yn crynu.
Be goblyn ydi’r twrw mawr?
Mam bach; dwi bron â drysu!

Ai cyfarth Mot y ci a glywn,
Neu’r bwji’n paldaruo?
Ai’r gath a’i chanu grwndi sydd
Yn rhwystro pawb rhag clwydo?

‘Does bosib fod y ‘sgodyn aur
Yn creu dim mwy na swigod?
A phethau tawel a di-stŵr
Yn ôl pob sôn yw llygod!

Dwi’n gorwedd yn fy ngwely
Yn methu’n lân a chysgu.
Mae’r sŵn yn mynd yn uwch ac uwch..
“Hei dad:  Plîs stopia chwyrnu!!

Un o gerddi Gwyn Thomas ddewiswyd ar gyfer yr unawdwyr oedran uwchradd. Daeth Alma Dauncey-Roberts, Dolwyddelan o hyd i hon -

YN DDA IAWN O DDIM:
Mae’r gwynt ar y gweundir yn hen, hen wynt,
mae’r brwyn yno’n grwm fel yr oedden nhw gynt
fydoedd yn ôl wedi cynnwrf y grym
a greodd y cwbwl yn dda iawn o ddim.

Dewiswyd un o gerddi grymus Dewi Prysor ar gyfer yr unawdwyr dan 21 oed. Fel yr eglura Dewi’n y rhifyn cyfredol o ‘Allwedd y Tannau’:

‘Thema gyson yn chwedloniaeth y Cymry, fel yn natur ei hun, ydy dadeni ... a dyna a geir yma.’

Fe gyflwynodd Gai Toms y gerdd ar un o’i gryno-ddisgiau beth amser yn ôl. Ac ie, cainc Siân James – ‘GARDDEN’ ydy’r un a ddewiswyd gan y Panel. Robert John Roberts (gynt o’r Manod) a awgrymodd y dewisiad addas yma.

Y PENBLWYDD:
Pryd mae dy ben-blwydd, fy mawnog ddiddarfod,
Ti sydd â’r glaw a’r haul yn dy fru?
Pan gerddodd y gwynt dros ruddiau Arianrhod
Y’m ganwyd, o’r ddrycin i’r erwau hy....

Mewn cerdd fach hoffus i gofio Merêd, mae Dewi ‘Pws’ Morris yn sôn am yr ymwneud cartrefol a chyfeillgar a gafodd gan un arall o arwyr ein bro a’n cenedl. Y gainc ‘TRWYN Y GARNEDD’ ddewiswyd – a gyflwynodd un o’n beirniaid, Menai Williams, Bethesda rai blynyddoedd yn ôl i Meinir Boyns [y bu ei gŵr a hithau’n hael iawn eu cefnogaeth i’r Ŵyl]:

Mae’th ganeuon yn dal ar yr awel,
Hen alawon o’r dyddie fu gynt,
Yn atseinio yn dawel rhwng bryniau dy gwm
Fel sibrydion ar adain y gwynt...

Efallai cawn gwrdd yn Afallon,
Harmoneiddio ger fflamau y tân,
A hiraethu am hen ffordd ddiniwed o fyw,
A gwenu wrth gofio y gân...

Bu nifer o bartïon yn cyflwyno cywydd ardderchog y Prifardd Idris Reynolds i ‘GWYN THOMAS’ a'r corau’n cyflwyno’r cywydd a gyfansoddais innau i GWM CYNFAL – ‘a lwyfannodd rai o ddigwyddiadau Pedwaredd Cainc y Mabinogi’.

Mae’n berthnasol iawn fod y deuawdwyr oedran uwchradd yn cael cyflwyno clasur yr Athro W. J. Gruffydd - ‘CERDD YR HEN CHWARELWR’ (sy’n rhan o’n  cynhysgaeth fel cenedl) ... a hynny ar gainc hyfryd y delynores a’r cerddor sy’n enedigol o’r Llan - Mona Meirion - ac yn un o’n his-lywyddion anrhydeddus - ‘MAESGWYN’.

Bachgen dengmlwydd gerddodd ryw ben bore,
Lawer dydd yn ôl, i gwr y gwaith;
Gobaith fflachiai yn ei lygaid gleision
Olau dengmlwydd i’r dyfodol maith...

Dewiswyd dwy o geinciau Einir Wyn Jones hefyd - un arall o blant y fro - eto’n un o’n  his-lywyddion a’n beirniaid, sef, ‘TIR Y CWMWD’ ar gyfer geiriau’r diweddar Alun ‘Sbardun’ Huws am Benrhyndeudraeth - ‘STRYDOEDD ABERSTALWM’, a’r llall, ‘GLAN Y MÔR’ ar gyfer y corau agored:

Rhwng y môr a’r mynydd ymhell bell yn ôl
ar noson braf yn y gwanwyn, -
yr hogia ar y sgwâr yn eu sgidia roc a rôl,
a bys Pwllheli ar gychwyn.
Daw’r goleuadau ymlaen fesul un,
mae’n glyd ym mar cefn y ‘Roial’,
dwi’n gweld yn glir lawr y llwybr hir
i strydoedd Aberstalwm.

Dewiswyd cerddi gan ddau arall a fagwyd yn ‘Stiniog, sef y diweddar Barchedigion Gareth Maelor a T. R. Jones. ‘EMYN PRIODAS’ gan Gareth Maelor ydy’r dasg a osodwyd i’r deuawdwyr dros 21 oed ac emyn 777 yn ‘Caneuon Ffydd’ ... ‘YNG NGHYFFRO’R GWANWYN ...’ o waith ‘T. R.’ i’r triawdau/ pedwarawdau.
-------------------------------


Rhan o erthygl Iwan Morgan, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2018.

(Llun Paul W)