Iaith ‘Stiniog

Ar gais y golygydd, dyma fi’n mentro sôn am iaith ‘Stiniog. Cofiai amdanaf yn trafod idiomau’r ardal yn y gwersi cyfieithu (2003-05), er mwyn cyfoethogi geirfa aelodau’r dosbarth, yn hytrach na’u bod yn cyfieithu’n rhy lythrennol. Enghraifft bosibl: ‘to give it up as a bad job’, rhoi’r ffidil yn y to. Tybed a hoffech chi restr o enghreifftiau tebyg, fel petai’n rhan o eiriadur? Amheuaf mai buan y blinech: gormod o bwdin dagiff gi, meddai’r hen air. Gwell dweud tipyn o hanes ynglŷn ag ambell air neu sylw, os oes modd.

Cyn cychwyn: o ran iaith, ble mae ffiniau ardal ’Stiniog? Y Blaenau a’r Llan wrth gwrs, ond beth am Traws a Maentwrog? a Dolwyddelan? Ydyn’ nhw, yno, yn siarad yn bur debyg i ni? Gwaetha’r modd, ni fûm i’n byw yn yr un ohonynt, i gael ’nabod eu hiaith yn drwyadl: ond i’r hen Ysgol Cownti a’r Sentral deuai pobl o Groesor a Llanfrothen, y Penrhyn a Minffordd, ac yn yr ysgol felly, amser chwarae yn bennaf, y dysgem ddeall ein gilydd yn llwyr, (gan amlaf i ffraeo, i frolio ein hunain ac i herian ein gilydd.)

Cwestiwn anodd arall: mae galw plentyn yn fwrddrwg, neu ddweud bod peth yn ddrud fel pupur, yn rhannau o’n hiaith yma: ond ai yn ‘Stiniog yn unig y clywir nhw? Go brin. Cofiwch nad o’r plwyf hwn y daeth y miloedd o chwarelwyr i greu tref lle ’roedd, yn 1911, bron ddeuddeng mil o drigolion, ac a oedd felly’r dref ail fwyaf yn y gogledd. O weddill Sir Feirionnydd, ond yn bennaf o Sir Gaernarfon a Dyffryn Conwy, yr hanent, pob un yn siarad iaith ei fro. Cymysgedd felly, mae’n debyg, a siaradwn; tebyg bod hyn yn wir am sawl ardal.

(Llun gan wefan welshconnection- jygiau ar werth yn fanno)

I mi’n blentyn, diarth iawn oedd Sir Feirionnydd, ei phobl a’i hiaith. Ni chofiaf weld na’r Traws, na Harlech, na’r Bala - na Dolgellau cyn tua 1948. ’Roeddwn i ac Eigra wedi ennill gwobrau yn arholiad yr Ysgol Sul, a dyma fynd i Ddolgellau i’w cael. Yn festri’r capel cynigiwyd te inni fel hyn:
‘Oes eisie llaeth yn eich te?’  Llaeth!!  Ni allem goelio’r fath beth: ych a fi!

‘Na, dim diolch. A gawn ni lefrith?’ 

’Roeddem wrth gwrs, yn hen gyfarwydd â llaeth enwyn fel diod - ond nid mewn te. Gartref, yn ‘nhai Wilias Bildar’, sef Ffordd Wynne, ’roedd cymdogion i ni o’r Bermo, a digrif i ni blant fu eu clywed yn sôn am gwmpo yn lle cael codwm neu syrthio. Rhag ein cywilydd, yntê!

Rhai blynyddoedd yn ôl, cofiaf roi pàs (nid lifft) yn fy nghar i ŵr ar ei ffordd i’r Traws. Soniodd am ei ferch a oedd yn canlyn llanc a chanddo foto-beic, gan ddweud ‘mi alwodd y cog heibio ddoe’. Gair yr ardal am lanc, nas clywswn erioed o’r blaen. Dywedwch i mi, bobol Traws, pa faint o eiriau eraill sy’n wahanol i eiriau ’Stiniog? Yn y Bala dysgais y gair stodwm (= pentwr, llond gwlad, yn enwedig o wair, ’dw’ i’n meddwl). Soniodd cyfeilles imi o’r ardal sut y byddai merched ifainc yn synnu at ryw bishyn o lanc gan ddweud ‘Wel dacw ged y gog!’. Ni chlywswn ced erioed. Ei ystyr? ‘Anrheg’ (fel yn aberthged y ’Steddfod). Penbleth braidd yw’r gair. Wy a chyw yn nyth aderyn arall yw ‘anrheg’ y gog, wrth gwrs - ai peth i’w groesawu?

Ym Mangor bu gennyf letywr o Ddyffryn Ardudwy a ddysgodd ambell air newydd imi, e.e. twba (= twb), moron gwynion (= pannas - llysiau hollol ddieithr imi cyn mynd i Rydychen). Y mwyaf trawiadol fu clywed mai iafu a ddywedir mewn rhai ardaloedd yn ne Meirionnydd, tra dywedwn ni iau a thra dywedir afu yn y De. Trawiadol oherwydd mae’n rhaid imi ei fod yn hynafol iawn; dyna fu’r ffurf wreiddiol, yn gytras â iecur yn Lladin a hepar yng Ngroeg. Dyna roi ambell flesyn ichi ar iaith Meirionnydd.

Dyn a ŵyr ba faint rhagor o eiriau ac ymadroddion diddorol a dieithr (i mi o leiaf) sydd i’w clywed ynddi eto. Ond na phoenwch: mi gefais i eisoes bentwr o eirfa ’Stiniog gan fy nghyfeillion annwyl, Enid Roberts (gynt o Gae Clyd) a chan Dafydd Jones (yr Hen Bost), ac mae croeso i chwithau gyfrannu, drwy anfon neges at y Golygydd.
Bruce Griffiths
----------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2020. Mi fydd mwy yn dilyn yn fan hyn yn yr wythnosau nesa, ond gallwch ddarllen y gyfres trwy lawr-lwytho'r rhifynnau digidol am ddim o'r fan hyn: 
Bro360- Llafar Bro

Smit newyddion- Ambell air a dywediad o Stiniog

Gyda llaw [Gol.]:  Nid llaeth na llefrith oedd gan Laura Davies wrth hel atgofion am Bant Llwyd, ond LLAETH-EFRITH

Ffermydd Bro Ffestiniog -5

Ar ôl crwydro o fferm y Ffynnon i Fwlch Iocyn yn y bennod ddwytha, dyma ran olaf plwyf Ffestiniog Les Darbyshire, a Thrawsfynydd yn dilyn y tro nesa'.

Y ffarm nesaf ydyw Pengwern, hon yn ‘home farm’ y Plas yn cael ei rhedeg gan y goruchwyliwr, ffarm daclus a glân ond er budd y Plas yn unig. Ymlaen ar hyd yr hen ffordd i fferm Bryn Rhug a oedd yn medru cadw y teulu ar gynnyrch y ffarm ac nid oedd angen iddynt gael gwaith tu allan i'r ffarm. Dal ymlaen ar y ffordd a throi i fyny Lôn Dywyll sydd yn ymuno â'r brif ffordd ger y tŷ o’r enw Cartref, neu fel yr oedd yn cael ei adnabod -Plas Bowton-  ac ar ochr arall i'r ffordd, mae ffarm Teiliau Bach, hon eto yn ffarm lewyrchus, a hefyd gerllaw Teiliau Mawr.

I orffen y daith awn yn ôl i gylch Bethania i weld y ffermydd bach yno. Tŷ’n Drain, Penbryn, a'r Fuches Wen:  tyddynnod i gyd ond yn bwysig i'r gymdogaeth, a dyna cylch y Blaenau wedi cau.

Yn bwysig i'r ffermydd defaid oedd yr hawl i'w defaid gael pori ar y mynydd. Roedd gan bob ffarm rif neilltuol yr oedd yn rhaid cadw ato. Tybed, erbyn heddiw, be ydi hanes yr hawl yma? 

Roedd gan ffarm Tyddyn Gwyn hawl i ddefaid a'r ceffylau bori ar fynydd Tanymanod ac ar y mynydd rhwng y gwaith sets Pengwern draw at Gae Clyd.

Er mai hanes ffermydd sydd ganddom, mae yna hefyd yn yr un cyfnod, weithgareddau eraill yn gysylltiedig mwy na heb gyda'r ffermydd, sef cariwrs. Hyd y gwn i roedd yna gariwrs yn Nhanygrisau, Blaenau, Manod a Llan i gyd gyda’u trol a cheffyl. Roeddent yn rhan o'r gymdeithas - yn y Manod roedd Bob Tyddyn Gwyn hefyd yn gariwr, byddai yn clirio'r lludw ar ddydd Llun ac wedyn yn dosbarthu glo, hyn yn golygu llwytho'r glo o'r tryc lein i'r drol ac wedyn ei bwyso a mynd a fo i gwsmeriaid Richard Lewis, John Jones y Post a Dafydd John Russell.  Yn hwyrach fe brynwyd busnes glo Richard Lewis gan y Co-op lleol a sefydlu iard Stesion Manod yn brif depot glo iddynt, a hyn mewn rhyw ffordd oedd yr ergyd olaf i'r cariwrs lleol.  Roedd y Co-op yn defnyddio loris mecanyddol i ddosbarthu’r glo, a hefyd yn medru ehangu y cylch, nid oedd angen ceffyl a throl mwyach.

Un arall oedd yn gariwr oedd Harri Glasfryn o gylch Bethania.  Hen lanc oedd Harri a Mary Bank oedd ei ‘housekeeper’, un o Benmachno oedd hi. Roedd gan Harri drol a cheffyl at waith lleol, ac roedd ganddo un neu ddau o geffylau yn gweithio yn y chwarel. Cofiaf i'r ceffyl a oedd yn gweithio yn y chwarel farw. Nid oedd Harri yn gefnog a dyma y gymdogaeth yn casglu arian i brynu ceffyl arall iddo.

Diddorol hefyd yw hanes beth a elwir yn ‘Y Midnight Express’ -  roedd y cyngor lleol yn cyflogi cariwr gyda throl pwrpasol i glirio golch ayyb, o'r tai nad oedd wedi ei cysylltu â phibellau carthffosaeth ac roedd hyn yn cael eu wneud liw nos - nid wyf yn cofio enw y cariwr, ond yr oedd yn un rhadlon braf ei fyd, yr oedd ganddo fodrwy aur yn un glust, peth anghyffredin yn y cyfnod yna i ddynion.   

Yn olaf, darn arall pwysig i’r byd amaethyddol oedd y busnes llaeth. Yr oedd llawer ohonnynt yn y cylch, Harri Pritchard, Lewis Dorfil, Davies Bowydd, a Glyn Dairy i enwi ond ychydig. Byddant yn mynd i wahanol ffermydd i gasglu llefrith ac wedyn yn ei ddosbarthu i'w cwsmeriaid. Y llaeth yn y mwyafrif mewn poteli gwydr a oedd yn dal peint - ond cyn hynny byddant yn dod a fo mewn piser a defnyddio piser mesur peint, neu un hanner peint, i arllwys y llefrith i jwg y cwsmar.

Byddant allan ym mhob math o dywydd, diolch amdanynt ac am eu hymroddiad i'r gwaith.
---------------------------------------------

Dyma ail hanner erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Ebrill.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod.
Llun -Paul W