Rheilffordd Rhan Amser -Ymateb

Diolch i Rhian Jones, a yrrodd lythyr i rifyn Hydref yn dweud ei bod am lythyru efo Trafnidiaeth Cymru am eu gwasanaeth anwadal, a diolch hefyd i bawb arall sydd wedi ymateb ar y stryd, ar y ffôn a thrwy negeseuon, yn dilyn yr erthygl ar dudalen flaen rhifyn Medi.

Ymddiheuriadau gyda llaw am y syms gwael yn y rhifyn papur. Mi fu rhai ohonoch yn ddigon praff i weld o’r tabl ym mhrif gorff yr erthygl, fod cyfanswm o 589 trên wedi eu canslo’n llawn neu’n rhannol yn 2025, nid 489 fel yr oeddem wedi’i roi ar y dudalen flaen. Felly tua 14% o’r gwasanaeth wedi’i ganslo! 

Yn syml iawn, tydi o ddim digon da.

Rheilffordd Dyffryn Conwy. Llun gan Jonathan Wilkins dan drwydded generig CCSA2.0

Mi gofiwch fod Llafar Bro wedi sgwennu at Weinidog Trafnidiaeth Llywodraeth Cymru, Mark Hooper, yn gofyn iddo amlinellu ei ymateb i’r cwynion am y gwasanaeth yn lleol ac atebion annigonol Trafnidiaeth Cymru. 

Daeth ateb yn fuan ar ôl i rifyn Medi fynd i’r wasg, ond -yn ôl y disgwyl efallai- ar y cyfan, cadw ochr TrC mae’r ymateb. Ymateb a yrrwyd gyda llaw, heb enw na llofnod arno, ond yn hytrach yn gorffen fel hyn: “Yn gywir, Rheilffyrdd a Trafnidiaeth Cymru, Llywodraeth Cymru”.  Nid yn uniongyrchol gan y gweinidog felly. Dyma rannau mwayf perthnasol yr hyn a ddaeth:

“Mae Llywodraeth Cymru yn gwerthfawrogi'r rhwystredigaeth y gall oedi a chanslo ei achosi i deithwyr sy'n dibynnu ar wasanaethau rheilffyrdd ar gyfer gwaith, addysg a hamdden.
Mae Ll.C yn disgwyl safonau uchel o ddibynadwyedd a pherfformiad ar draws y rhwydwaith rheilffyrdd... rydym yn parhau i fonitro perfformiad yn agos ac yn pwyso am welliannau lle mae gwasanaethau yn disgyn yn is na'r safonau y mae teithwyr yn eu disgwyl.
Me Ll.C yn cydnabod bod teithwyr ar rwydwaith Gogledd Cymru wedi profi cyfnod heriol yn ystod y misoedd diwethaf.
Mae llinell Blaenau Ffestiniog yn rhan bwysig o rwydwaith rheilffyrdd Gogledd Cymru, ac mae Llywodraeth Cymru yn cydnabod pwysigrwydd darparu gwasanaethau dibynadwy a hygyrch a lleihau'r  achlysuron lle mae'n rhaid defnyddio bysiau yn hytrach na'r rheilffyrdd.
Byddwn yn parhau i weithio'n agos gyda TrC, Network Rail a phartneriaid diwydiant i wella dibynadwyedd a phrofiad teithwyr ar draws y rhwydwaith... gweithio gyda TrC a Network Rail i ddeall beth y gellir ei wneud i gryfhau gwydnwch y seilwaith, y fflyd a gweithrediadau mewn cyfnodau o dywydd eithafol, gan gynnwys digwyddiadau gwres eithafol yn ogystal â'r llifogydd sy'n effeithio ar linell Blaenau Ffestiniog.
Hoffwn ddiolch ichi am dynnu ein sylw at eich pryderon. Mae adborth gan deithwyr a rhanddeiliaid lleol yn helpu i lywio trafodaethau gyda cwmniau rheilffyrdd a rheolwyr seilwaith ac yn tynnu sylw at ble mae angen gwelliannau pellach."

Felly, cadwn olwg ar y sefyllfa gyfeillion, ac os oes digon ohonom yn dilyn awgrym Rhian Jones ac yn ysgrifennu i gwyno, neu hyd yn oed yn sgwennu i gefnogi ymdrechion Llywodraeth Cymru i gael y £5Biliwn sy’n ddyledus i Gymru o’r gwaith ar HS2, efallai y cawn, rywbryd, wasanaeth reilffordd yr ydym yn ei haeddu!   PW
- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn rhifyn Hydref 2026

Tra oedd Llafar Bro yn y wasg, ar Hydref yr 2il, cynhaliwyd sesiwn galw-i-mewn yn Y Ganolfan, er mwyn i bobl Stiniog gael dweud eu dweud wrth gynrychiolwyr Trafnidiaeth Cymru a Rheilffordd Dyffryn Conwy yn benodol.

Mi alwodd Llafar Bro i mewn i sicrhau eu bod yn gwybod am y manylion a gafwyd yn y Cais Rhyddid Gwybodaeth. 'Roedden nhw'n cytuno nad oedd y gwasanaeth wedi bod ddigon da, ac y bydden nhw'n mynd a chwynion a sylwadau pawb yn ôl efo nhw... ond amser a ddengys os welwn ni unrhyw welliant! Gallwch fod yn siwr y bydd Llafar Bro yn cadw golwg ar y sefyllfa ac yn diweddaru pan ddaw unrhyw newyddion.

Mae mwy o enghreifftiau o ganslo trenau wedi bod eto ym mis Hydref- rhannwch eich profiadau efo Llafar Bro, a dywedwch wrthym be ydych chi'n feddwl o'r gwasanaeth...

 

Stolpia -Ymladd Tân yn Stiniog

Brigâd Dân
Nid oes dwywaith amdani hi bod y gwasanaeth tân trwy’r wlad gyfan wedi bod yn drybeilig o brysur yr haf hwn gyda’r tanau gwylltion a’r damweiniau drwg ar ein ffyrdd a’n priffyrdd. Dychmygwch am funud beth a fyddai’r sefyllfa pe na bai’r gwasanaeth yn bodoli ac y byddai’n rhaid i bawb geisio gwneud y gorau tros ei hun. Yn ddiau, y mae ein diolch yn fawr iawn iddynt.

Dyddiau Cynnar Gwasanaeth Tân y Fro
Bu galw am wasanaeth tân yn lleol mor bell yn ôl ag 1886, ond llaesu dwylo braidd oedd hanes y Cyngor Dinesig yn ei gylch, ond yn nechrau’r 20fed ganrif ac ar ôl i rai o’r aelodau ymweld â threfi eraill a oedd wedi sefydlu brigâd fe’i argyhoeddwyd. 

Yna, yn 1902 pasiwyd i sefydlu un yn ein tref a chafwyd 25 o ymgeiswyr am y swyddi. Pa fodd bynnag, Thomas E Jones a benodwyd yn Gapten, W.M. Owen, Is-gapten a Griffith Griffiths, Peiriannydd, a dewiswyd cynorthwywyr eraill, yn ogystal.

Roedd yr ardalwyr, yn enwedig pobl busnes y dref, yn falch iawn bod brigad dân wedi ei sefydlu gan i Siop Richard Owen, sef Paris House yng ngwaelod Lord Stryd losgi yn ulw y flwyddyn cynt gan achosi colled o dros £3000. Lledodd y tân i’r ddau dafarndy agosaf ato, sef y Glyndŵr a’r Cross Keys fel y bu’n rhaid iddynt gario’r dodrefn ohonynt allan i’r ffordd. Roedd y tân mor ffyrnig fel y gellid gweld y fflamau o orsaf trên Maentwrog Rd. Toddwyd paent ar adeilad tros y ffordd a syrthiodd mur y siop i’r Stryd Fawr.

Gorsafoedd Tân
Yng ngodre Clogwyn Bwlch y Gwynt y codwyd yr orsaf gyntaf, ac yna y tu ôl i Lys Meddyg, ac yn ôl drachefn i’r un man. Fel y gŵyr llawer ohonoch, bu gorsaf yno am flynyddoedd lawer a chodwyd un newydd yn yr 1970au cyn symud i’r un bresennol. Byddai gan y Llan nifer o ddynion tân yn barod i gynorthwyo hefyd. Yn y dyddiau cynnar ceffylau Gough Jones a fyddai’n tynnu yr injian a chredaf mai gerllaw gorsaf y GWR y byddai ei stablau. 

Bu’r frigâd dân yn eithriadol o brysur ar rai adegau gyda thanau drwg yn digwydd yn rhai o adeiladau’r dref. Aeth gweithdy saer ym Methania ar dân ym mis Awst 1902 a dinistrwyd yr adeilad. Yn 1905 llosgwyd Siop R. G. Williams, Groser, a oedd yng ngodre Lord Stryd yn llwyr. 

Un o’r tanau gwaethaf a fu yn yr ardal oedd yr un ym Melin Lechi Sgwennu Dafydd Jones ym mis Hydref 1912. Dyma’r llun a dynnwyd ohono gan Llew P. Griffiths.

 

Gobeithio’n wir na welwn dân mawr yn unman eto -wel, hyd noson Guto Ffowc, efallai.
STEFFAN AB OWAIN

- - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2026


 

Llyfrau Lleol

Rhan o golofn Y Silff Lyfrau, o rifyn Medi 2026 

Adolygiad o Y Gwir yn Erbyn y Byd

Roedd darllen dyddiadur Ceri fel ailymweld â fi fy hun yn fy arddegau ar adegau. Gwir fy mod i erioed wedi symud i’r de, gorfod ymdopi â sefyllfa deuluol heriol na gwneud prosiect am Iolo Morganwg, ond roeddwn i yn cadw dyddiadur a hwnnw yn edrych a swnio yn union fel un prif gymeriad y nofel hynod hon i blant yn eu harddegau. 

Mae’r cynhesrwydd a’r agosatrwydd y mae Llio Maddocks yn llwyddo i’w gyfleu drwy ddyddiadur Ceri yn plethu yn gampus â hanes Iolo Morganwg. Pendilia’r nofel rhwng dyddiadur Ceri, sydd newydd symud o’r gogledd i fro mebyd ei mam ym Mro Morgannwg, a dyddiadur dychmygol un o’i chyndeidiau oedd hefyd yn un o gyfoedion Iolo Morganwg. Gan fod prosiect hanes ei dosbarth yn ei hysgol newydd yn gofyn am ganolbwyntio ar Iolo Morganwg, mae Ceri yn penderfynu mai dyddiadur Owain Sion, yn trafod hynt a helynt y gŵr wnaeth ffurfio Gorsedd Beirdd Ynys Prydain, fyddai ei phrosiect hi.

Dyma strwythur ffres a chlyfar i nofel hanesyddol, ac mae’r plethu rhwng y ddau ddyddiadur yn llifo yn naturiol ac yn llwyddo i gynnal diddordeb o’r dechrau i’r diwedd. Er bod dwy stori yn cyd-redeg ac y byddai hynny wedi gallu mynd yn ddryslyd, mae adnabyddiaeth yr awdur o’i chymeriadau yn y ddau gyfnod yn atal hynny rhag digwydd. Dwi’n amau y byddai plant a phobol ifanc yn eu harddegau yn mwynhau hwyl a hud dychymyg gwyllt Iolo Morganwg, ac yn gallu uniaethu â theimladau a phrofiadau Ceri. Roedd y llyfr hefyd yn apelio ata i, fel oedolyn, ac er bod gen i syniad go lew o hanes Iolo roedd cryn dipyn o’r ffeithiau amdano yn newydd i mi. Teimlais fod lefel yr elfennau hanesyddol yn uchel a manwl, ond eto yn ddigon addas i bobol ifanc ei fwynhau heb deimlo eu bod nhw yn darllen llyfr hanes.
Mewn rhannau, mae stori Ceri a’i chyfeillion – a’i gelynion – newydd yn mynd i lefydd teimladwy a chaled wrth i broblemau bydoedd blêr yr oedolion dreiddio lawr i’r genhedlaeth nesaf. Mae’r rhannau hyn yn cael eu gwrthbwyso gan ddiniweidrwydd ein storïwr bron bob tro, ac fel mae’r Ceri ifanc yn gwibio o un peth i’r llall yn ei dyddiadur dydy sylw’r darllenydd byth ar y drwg yn rhy hir chwaith. 

Un o elfennau cynhesaf y llyfr, yn ogystal â chyfeillgarwch Ceri â’i ffrindiau newydd, yw’r berthynas rhwng y ferch a’i thaid. Iolo Morganwg yw’r llinyn sydd yn tynnu nhw yn agosach, a’i hanes sydd yn cryfhau gwerthfawrogiad Ceri o’i chynefin newydd.

Llwyddodd Y Gwir yn Erbyn y Byd i hoelio fy sylw o’r dechrau i’r diwedd drwy’r ddau linyn storïol cryf a’i storïwr annwyl. Mae’r llyfr yn drysor i unrhyw berson ifanc sydd yn mwynhau hanes ac unrhyw un sydd gan ddychymyg mor fywiog ag Iolo Morganwg.

Cadi Dafydd
[Y Gwir yn Erbyn y Byd. Llio Maddocks. Gwasg Carreg Gwalch £8.99]

- - - - 

Gwen ac Arianrhod 2 -Cantre’r Gwaelod

Yn dilyn ei llwyddiant yn ennill categori uwchradd Gwobrau Tir Na N-Og eleni efo’i nofel graffig Gwen ac Arianrhod, llongyfarchiadau mawr i’r dylunydd a’r awdur lleol, Lleucu Gwenllian ar gyhoeddi’r ail lyfr yn y gyfres, yn dilyn taith Gwen ac Arianrhod i gantre’r Gwaelod!

Wrth gynllunio a darlunio’r gyfrol hon dywedodd Lleucu: ‘Dwi'n gobeithio bydd y darllenwyr yn gallu gweld eu hunain yn y llyfr, ac yn cael rhyw fath o ddihangfa i'r byd hud a lledrith – dyna oedd fy hoff beth i am ddarllen pan oeddwn i'n fach!’

Creda Lleucu bod llais pobl ifanc yn bwysig yn y byd llenyddol, a’i chyngor i eraill ynglŷn â dechrau ysgrifennu fyddai: 

‘Dydi adrodd stori ddim yn gorfod bod yn un peth penodol, nac yn rhywbeth sy'n dilyn strwythur caeth – mae gan straeon llafar, comics, ffilmiau a straeon sydd wedi eu hadrodd yn gyfan gwbl drwy ddarlunia’r potensial i fod yr un mor bwerus a nofelau mawr, trwm; felly pa bynnag gyfrwng sy'n caniatáu i chi fynegi eich hunain, ewch amdani!’

Wrth adolygu yng nghylchgrawn Barn, dyma ddywed Llio Eurgain: 

“Cefais y pleser o adolygu’r gyntaf a’r un ganmoliaeth sydd gennyf i’r ail... Unwaith eto dwi’n edmygu dawn yr artist yn creu nofel graffig gyflawn sy’n llawn darluniau ardderchog... Yn sicr fe’m gadawyd i â’r awydd i ddeifio yn ôl i ganol y tonnau i ddarganfod be ddigwyddith nesaf, felly ni fedraf ddisgwyl i gael darllen y drydedd stori!"

[Gwen ac Arianrhod 2 -Cantre’r Gwaelod. Lleucu Gwenllian. Gwasg Carreg Gwalch £9.99]

Llongyfarchiadau enfawr i’r ddwy; mae’n ymddangos fod y gynulleidfa’n cytuno efo’r canmol, gan fod Cyngor Llyfrau Cymru wedi gosod Y Gwir yn Erbyn y Byd a Gwen ac Arianrhod 2 -Cantre’r Gwaelod ymysg gwerthwyr gorau llyfrau pobl ifanc yn Gymraeg ar gyfer mis Gorffennaf. 
Edrychwn ymlaen yn arw i weld mwy yn y dyfodol. 

Yn y cyfamser, gallwch wrando ar Lleucu’n sgwrsio am y broses o greu ei nofelau graffig ar bodlediad Sgribls trwy eich gwasanaeth ffrydio arferol, neu ar wefan Y Pod.
- - - - - 

Dolenni i erthyglau eraill: 

Llwyddiant Llio 

Gwobr Tir Na nOg Lleucu

 

Haf o flodau, gloÿnnod byw a choed bach!

Colofn Y Dref Werdd

Daeth yr haf â digon o liw a bywyd i erddi cymunedol a mannau gwyrdd Y Dref Werdd. O ddolydd yn llawn blodau gwyllt a gloÿnnod byw, i dros 2,100 o goed bach yn tyfu yn ein meithrinfa, mae wedi bod yn braf gweld ffrwyth y gwaith sydd wedi mynd i’r safleoedd dros y misoedd diwethaf.

 

Yn Nhanygrisiau, mae’r ddôl flodau gwyllt a’r berllan wedi edrych yn hyfryd dros yr haf ac wedi bod yn llawn pryfed peillio. Mae’r gribell felen wedi gwneud yn arbennig o dda eleni, ac rydym wedi gallu casglu hadau i’w gwasgaru mewn rhannau eraill o’r ardd. Daeth 14 o oedolion a phlant atom hefyd ar gyfer y Cyfrif Mawr Gloÿnnod Byw, ac roedd yn braf iawn gweld llawer mwy o loÿnnod byw nag y gwelsom y llynedd.

Bu nifer o weithgareddau eraill hefyd, gan gynnwys sesiynau gwyddoniaeth dinasyddion yn ystod Wythnos Natur Cymru, ymweliad gan grŵp o ddysgwyr Cymraeg, a diwrnodau profiad gwaith gyda disgyblion Ysgol y Moelwyn. Mae’r Prosiect Aethnen gyda Blwyddyn 6 Ysgol Maenofferen wedi parhau hefyd, ac mae dros 100 o goed ifanc bellach yn ôl yn ein meithrinfa, yn tyfu ymlaen cyn cael eu plannu yn yr hydref.

Er gwaethaf y tywydd poeth a sych, mae dros 2,100 o goed bellach yn tyfu yn ein meithrinfa. Mae hynny wedi golygu llawer iawn o ddyfrio, ond diolch i waith caled staff a gwirfoddolwyr, ychydig iawn o goed sydd wedi’u colli.

Rydym hefyd wedi bod yn gweithio gyda nifer o bartneriaid ar brosiectau cadwraeth ac ymchwil, ac ym mis Medi byddwn yn croesawu rhwydwaith ‘CommuniTree Llais y Goedwig’ i Danygrisiau i rannu hanes ein meithrinfa goed a’r hyn rydym wedi’i ddysgu ar hyd y ffordd. 

Meg 

- - - - - - - - - -

Rhan o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Medi 2026

 

Blodau piws hardd, ond miliynau o hadau peryg

Mae Blaenau Ffestiniog yn enwog am y tomennydd llechi. Ond mae’r tipiau ar ddwy ochr y A470 i’r gogledd o Ffestiniog yn newid. Mae mwy a mwy o Rhododendron ponticum yn ymledu drostyn nhw. 

Wrth gwrs, gellid honni eu bod yn edrych yn wych ym mis Mai gyda’u blodau trawiadol piws. Ond yn anffodus, mae ‘na broblem! 

Mae’r Parc Cenedlaethol wedi adnabod y Rhododendron fel un o'r rhywogaethau ymledol mwyaf trafferthus yn Eryri.

Rhaid pwysleisio, nad yw’r status quo yn opsiwn. Os na wnawn ni weithredu, nân nhw ymledu ymhellach ac ymhellach, hyd nes bod yr holl ardal yn frith o Rhododendron. Ydyn ni’n wir eisiau hynny?

Mi gafodd Rhododendron ei gyflwyno i wledydd Prydain o Iberia yn y deunawfed ganrif, fel llwyn addurniadol ond hefyd i ddarparu gorchudd ar ystadau hela. Yn anffodus, mae'n ffynnu yn hinsawdd llaith gogledd Cymru ac ers dros ganrif bellach, mae o wedi bod yn ymledu allan o reolaeth. 

Mi all un planhigyn gynhyrchu hyd at filiwn o hadau bob blwyddyn.

Y broblem yw bod y planhigyn hwn yn wenwynig i fywyd gwyllt. Yn y flwyddyn 65 Cyn y Cyfnod Cyffredin, cafodd byddin Rufeinig o dan Pompey ei wenwyno fel eu bod nhw’n methu ymladd yn effeithiol, ar ôl bwyta mêl o wenyn a oedd wedi peillio planhigion Rhododendron. Heddiw mae'n lledaenu ar draws Eryri, gan ddisodli cynefinoedd brodorol sy'n cynnal cyfoeth o bryfed ac adar, fel y frân goesgoch a’r gôg, gyda chanopi trwchus na all gynnal llawer o fywyd gwyllt o gwbl.

Mae cyrff amgylcheddol megis Parc Cenedlaethol Eryri, yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol a Choed Cadw wedi gwario ffortiwn yn rheoli Rhododendron ponticum ar eu tir. Ond yma ar ein tomenni llechi, mae'n broblem wirioneddol. Oherwydd ansefydlogrwydd y llechi, nid yw’n hawdd mynd atyn nhw. Beth fedrwn ni ei wneud i reoli'r ffynhonnell enfawr o hadau yma, a allai ledaenu’r peryg yma i ardaloedd eraill? A fyddai modd i gyrff megis Cyfoeth Naturiol Cymru, Parc Cenedlaethol Eryri, Cyngor Gwynedd, Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru a Llechwedd gydweithio i reoli’n Rhododendron? A fyddai modd plannu coed eraill, coed brodorol fel bedw yn lle?

Wrth baratoi’r erthygl hon, nes i ysgrifennu at nifer bobl a chyrff sy’n ymwneud â’r cwestiwn. Calonogol oedd derbyn neges yn ôl oddi wrth Michael Bewick, Rheolwr Gyfarwyddwr J W Greaves & Sons Ltd, sy’ biau Llechwedd yn pwysleisio ei fod o’n deall fod hyn yn fater pwysig a’i fod o’n hapus i wneud yr hyn a fedr wneud i’w ddatrys. Ychwanegodd fod profiad yn dangos fod y broblem hon yn anos i’w datrys nag y gall ymddangos ar y dechrau. 

Mae Megan James, Swyddog Bioamrhywiaeth Parc Cenedlaethol Eryri yn dweud: 

“Credaf bydd y broblem o reoli Rhododendron ponticum yn y Parc yn cymryd sawl sefydliad ac unigolion i gyd-weithio efo'i gilydd ar les rhywogaethau brodorol Cymru.” 

Ac mae hi’n ychwanegu: 

“Credaf fod gobaith yma i weld newid a chynnydd yn y nifer o rywogaethau brodorol yn Eryri gan ffocysu ar waredu rhywogaethau ymledol fel Rhododendron ponticum.”

Mae Jennifer Heard o Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru yn dweud: 

“Mae Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru yn cydnabod bod Rhododendron ponticum yn broblem ar safleoedd ledled Gogledd Cymru... Rydym yn ymwybodol bod Parc Cenedlaethol Eryri wedi gwario tua £2.2 miliwn rhwng 2018 a 2024 ar ei reolaeth. Lle mae cyllid ar gael, dylid rheoli Rhododendron ponticum mewn modd strategol, gan ddefnyddio technegau arfer gorau fel y rhagnodir gan Gyfoeth Naturiol Cymru. 
Byddem yn argymell annog rhywogaethau coed brodorol i wladychu'r llethrau. Byddai bedw, fel gwladychwr cynnar, yn sicr yn briodol i ddechrau, ond efallai hefyd griafolen, collen a draenen wen. Gellid plannu rhywogaethau eraill fel derwen mes di-goes, helyg a phinwydd yr Alban lle mae amodau'n caniatáu. Fodd bynnag, efallai y byddai'n well gadael i'r rhywogaethau arloesol ymsefydlu'n gyntaf i wella amodau er mwyn ychwanegu rhywogaethau eraill yn y dyfodol. Hefyd, gan y gallai'r tir fod yn anodd ac o bosibl yn beryglus i weithio arno, efallai y byddai gwasgaru hadau yn hytrach na phlannu'n fwyaf priodol, gan adael i adfywio digwydd yn fwy naturiol. Mae rhai coed yn ymsefydlu'n naturiol (gan gynnwys rhywogaethau conwydd anfrodorol a allai fod yn annymunol) felly mae'n werth ystyried a ellir gwasgaru hadau cyflymu'r broses hon.”

Oes gennych chi, ddarlenwyr Llafar Bro, syniadau am hyn? Ydan ni eisiau’r planhigion hyn ymledu trwy’r ardal? Ac os nad ydan ni, beth ddylen ni wneud yn eu cylch?   

- - - - - -  

Erthygl (a llun) gan Rory Francis, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2026

 

Rheilffordd Rhan Amser

Prif erthygl rhifyn Medi 2026

Mae Llafar Bro wedi holi Trafnidiaeth Cymru, o dan y Ddeddf Rhyddid Gwybodaeth, am y gwasanaeth trên chwit-chwat ar Reilffordd Dyffryn Conwy, ac anfodlonrwydd a rhwystredigaeth y teithwyr am na wyddwn o un wythnos i’r nesa’ os bydd trên o gwbl, a’r shambls llwyr efo’r bysus sydd i fod i gymryd lle y trenau colledig.

Hanner ateb gawsom ni mewn gwirionedd, a doedd hwnnw ddim yn hawdd iawn i’w ddehongli. Ond y prif bethau wnaethom ni ddysgu o holi’r cwmni sy’n rhedeg trenau yng Nghymru oedd eu bod wedi canslo 340 o drenau rhwng y Blaenau a Llandudno yn ystod 2025, a 149 arall wedi methu gwneud y daith gyfan. 

Hyn yn gyfanswm o 589 trên heb redeg o gwbl, neu heb gyrraedd pen y daith y llynedd*.

Eleni, hyd at ddiwedd Gorffennaf -ac mae mwy wedi bod ers hynny cofiwch- y cyfanswm oedd 288 trên wedi’i ganslo’n llwyr, a 36 trên heb wneud y daith yn llawn!

Llun gan Foulger Rail Photos, dan drwydded CC BY-SA 2.0

Dyma be' ofynwyd i Trafnidiaeth Cymru, dan y Ddeddf Rhyddid Gwybodaeth, ar ddiwedd Gorffennaf:

•    Sawl gwaith yn ystod 2025 ac hyd yma yn ystod 2026 mae Trafnidiaeth Cymru wedi canslo gwasanaethau trên Rheilffordd Dyffryn Conwy rhwng Llandudno a Blaenau Ffestiniog?

•    Beth oedd y rheswm ym mhob achos?

•    Sawl gwaith mae Trafnidiaeth Cymru wedi canlso trenau i Flaenau Ffestiniog er mwyn symud y cerbydau i wasanaethu ardal yr oeddech yn tybio oedd yn flaenoriaeth pwysicach i gynnal gwasanaeth?

Efo ceisiadau Rhyddid Gwybodaeth rhaid i’r corff dan sylw ymateb o fewn 20 diwrnod gwaith, ac mi wnaeth Trafnidiaeth Cymru (TrC) lwyddo yn hynny, o drwch blewyn ar y 24ain o Orffennaf, ond efo fersiwn Cymraeg anghyflawn “oherwydd yr iaith dechnegol, bydd ymateb wedi'i gyfieithu'n llawn yn dilyn."   Tydi’r ateb cyflawn hwnnw dal heb ddod.

Mi welsoch gyfanswm y trenau a ganslwyd uchod, ond dyma’r manylion:

Hynny ydi canslo di-rybudd ydi’r rhai melyn. Canslo wedi ei drefnu o flaen llaw sydd mewn glas

Nid yw’n amlwg o’u hymateb nhw os ydi trên o Landudno i’r Blaenau ac yn ôl yn cyfrif fel UN cansliad yn y tabl, yntau DAU..?  Mae 6 gwasanaeth nôl-a-mlaen ar yr amserlen bob dydd (12 ‘trên’ yn eu hystadegau nhw efallai) Llun i Sadwrn, a 4 ar y Sul (8 ‘trên’). 

Os ydi hynny’n 80 ‘trên’ yr wythnos, neu 4160 y flwyddyn (heb gyfri’ gostyngiadau ‘Dolig aballu) mae 589 cansliad yn 2025 yn 14% o’r amserlen heb ei chyflawni*. Efallai fod hynny o fewn yr hyn sy’n dderbyniol i Trafnidiaeth Cymru, ond nid yw’n dderbyniol o gwbl gan eu cwsmeriaid!

Wrth ateb yr ail gwestiwn, Mae TrC yn rhestru 59 gwahanol reswm dros ganslo’n ddi-rybudd, gan gynnwys problemau mecanyddol ar y trenau, ond hefyd rhai rhyfedd fel rhywun yn gwrthod talu am docyn neu ‘overcrowding due to planned events e.g concerts’, ‘National grid power supply failure’ ac ati. Canslwyd 4 gwaith oherwydd eira, ac 8 arall oherwydd ‘points failure caused by snow or frost’; 8 a 14 (dau wahanol ddisgrifiad) oherwydd llystyfiant/canghennau, a 21 oherwydd gwynt.

Y prif reswm am ganslo oedd ‘Other technical failures below the solebar’ beth bynnag ydi hwnnw: 66 cansliad llawn a 9 rhannol. ‘Driver’ ddaw wedyn. Dim mwy o fanylion, dim ond ‘driver’: 35 cansliad llawn, a 2 rannol. 

Mae llifogydd wedi bod yn broblem cynyddol, a llawer yn gofyn sut ar y ddaear fod Network Rail, sy’n cynnal a chadw’r cledrau, dal heb ddatrys hyn yn barhaol? P’run bynnag, mae llifogydd yn ymddangos yn rhif tri a rhif 5 yn rhestr hir TrC sef  ‘Flooding NOT due to exceptional weather’ -34 achos; yn ogystal a ‘Severe flooding’ -27. Ar ben y cansliadau di-rybudd yna, roedden nhw wedi canslo-o-flaen-llaw 264 trên arall yn llawn neu’n rhannol oherwydd ‘severe weather’ a ‘weather’. 

Y 4ydd rheswm mwyaf cyffredin am ganslo sy’n ateb cwestiwn 3:
“Cafodd 18 eu canslo’n llawn a 6 yn rhannol oherwydd ffurfio byr o drenau (‘short formation of trains yn y fersiwn Saesneg) yn 2025. Cafodd 9 eu canslo’n llawn a 0 eu canslo’n rhannol oherwydd ffurfio byr o drenau yn 2026.”  Prinder trenau mewn geiriau eraill.

Y ffordd mae’r rhan fwyaf o’r teithwyr yn cael gwybod nad oes trên ydi trwy gyrraedd yr orsaf i ganfod nad yw’n dod… Mae rhai yn clywed mewn da bryd ar y newyddion, ac eraill yn gweld ar y cyfryngau cymdeithasol ac yn fanno down yn nes at wir resymau rhai o’r cansliadau: Mae rhywun -sy’n ymddangos fel ei fod yn gweithio ar y rheilffyrdd yn y gogledd ‘ma- yn rhoi rhybuddion ar dudalennau facebook lleol, yn datgelu mwy am y rhesymau yn aml iawn, nag ymateb swyddogol Trafnidiaeth Cymru.

Am y ‘short formation’ uchod, dywed fod gwasanaethau mewn ardaloedd eraill heb air-conditioning, ac oherwydd fod trenau Dyffryn Conwy yn gerbydau newydd sbon -efo air-con- roedd eu hangen nhw i wasanaethu teithwyr ardaloedd eraill yn ystod y gwres mawr a gafwyd yr haf hwn. Datgelodd hefyd ar o leiaf un achlysur fod prinder o yrrwyr trên yn depot Caergybi, ac felly bod gwasanaeth Dyffryn Conwy yn cael ei chanslo i symud y gyrrwr i rywle arall! Tydi TrC ddim yn cynnig sylw ar yr elfen yn y cwestiwn sy’n awgrymu eu bod yn trin Rheilffordd Dyffryn Conwy fel gwasanaeth llai pwysig nag ardaloedd eraill.

Am y ‘gwasanaeth bws’ a drefnir i gymryd lle y trenau, clywodd Llafar Bro straeon di-ri am y trefniadau yn draed moch llwyr, er enghraifft bysiau wedi gadael gorsaf y Blaenau ugain munud cyn amseroedd arferol y trên; rhai wedi aros am ddwy awr am fws i ddod adref o Fetws y Coed; a bysiau ddim yn ymddangos o gwbl mewn achosion eraill.

Rydym yn ymwybodol yn yr ardal hon fod yr awdurdodau wedi diddymu’r gwasanaeth bws T19 poblogaidd oedd yn arfer rhedeg yn rheolaidd rhwng y Blaenau a Llandudno. Felly nid oes unrhyw fodd i deithwyr Bro Ffestiniog gysylltu â gweddill y rhwydwaith trafnidiaeth gyhoeddus i’r gogledd a’r dwyrain. Dim rhyfedd pam bod cymaint ohonom yn dewis teithio mewn ceir.

Fel ôl-nodyn am y rhwydwaith, mae’n siom i nodi fod y gwasanaeth bws crand a chyflym newydd sbon gan Lywodraeth Cymru rhwng Caerfyrddin a Bangor DDIM yn stopio ym Maentwrog, sy’n gyffordd pwysig yn y rhwydwaith i’r gwasanaethau trwy Stiniog ac ymlaen! Colli cyfle go iawn.

I’n ymholiad os bu unrhyw drafodaethau i gau Rheilffordd Dyffryn Conwy yn barhaol, cafwyd hyn:
"Gall Trafnidiaeth Cymru gadarnhau nad oes unrhyw gynlluniau i gau rheilffordd Dyffryn Conwy"

Ar ôl derbyn, a phendroni dros ymateb TrC, mi yrrodd Llafar Bro neges at y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth, yn Llywodraeth Cymru sef Mark Hooper, yn gofyn fedr o ddarparu datganiad ar gyfer y rhifyn hwn efo’i ymateb i'r cwynion yn lleol, a sut fedr o ddylanwadu ar TrC i wella'r gwasanaeth allweddol yma. Er i ni dderbyn cydnabyddiaeth o’r ymholiad, nid oedd ei swyddfa’n medru sicrhau ymateb tan ar ôl cyhoeddi rhifyn Medi. 

PW

* Ymddiheuriadau am gyhoeddi'r ffigyrau anghywir o 489 a 12% yn wreiddiol yn rhifyn Medi.

- - - - - -

Mae darn am ymateb Gweinidog Trafnidiaeth Cymru yn rhifyn Hydref, sydd ar gael rwan yn y siopau lleol!

 

Diweddariad Plas Tan y Bwlch

Darn a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2026

Ym mis Awst eleni, [roedd] Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri yn cyflwyno cais Cyfnod Datblygu i Gronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol ar gyfer datblygiad Plas Tan y Bwlch. Adroddwyd eisoes i ddarllenwyr Llafar Bro bod cynlluniau cychwynnol yn cael eu datblygu ar gyfer y Plas, a bydd y datblygiad arfaethedig yn cynnwys sawl elfen amrywiol ond cydnaws. Y prif nod yw sefydlu defnydd a dyfodol cynaliadwy ar gyfer un o adeiladau a gerddi hanesyddol pwysicaf Eryri.

Bydd sefydlu pencadlys i Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri ym Mhlas Tan y Bwlch, o fewn ffin y Parc, yn darparu un angor ar gyfer y datblgyiad, gan ddod â’r Awdurdod yn agosach at gymunedau’r ardal a rhanddeiliaid. Yn hynny o beth, bydd y Plas yn parhau i ddarparu gofod ar gyfer defnydd ar gyfer cymunedau lleol ac ymwelwyr, ar gyfer amrywiaeth o weithgareddau a digwyddiadau. 

Bydd agweddau eraill o’r prosiect yn adeiladu ar esgyrn da hanes addysgiadol y Plas, drwy ddarparu mannau dysgu o fewn y prif adeiladau a thirwedd y stad ehangach, ar gyfer darganfod ac archwilio Parciau Cenedlaethol, bioamrywiaeth, treftadaeth ddiwylliannol, tirwedd, ac unigedd a darparu hyfforddiant sgiliau gwledig a thraddodiadol, gan dargedu cynulleidfaoedd allweddol yn cynnwys cymunedau, teuluoedd, darparwyr addysg, busnesau, cyrff traws-sector ac ymwelwyr.

Bydd atgyweirio a gwella cyflwr yr adeilad rhestredig hefyd yn gyfle i ddangos yr hyn sy’n bosibl o ran adeilad modern, addas i’w bwrpas, eco-gyfeillgar sy’n cyd-fynd â’i leoliad o fewn adeilad rhestredig, Safle Treftadaeth y Byd a thirwedd ddynodedig. Bydd yr elfen hon yn heriol iawn, ond mae’n cynnig cyfle gwirioneddol arbennig ar gyfer cyfarch adferiad natur, datgarboneiddio a chynaliadwyedd amgylcheddol ac economaidd.

Mae elfen pellach wedi’i ychwanegu at y weledigaeth ar gyfer dyfodol Plas Tan y Bwlch yn lled ddiweddar, sef sefydlu gofod newydd ar ffurf oriel, i arddangos casgliad yr hanesydd celf, Peter Lord o gelf hanesyddol Cymreig, ynghyd â benthyciadau o gasgliadau eraill. Bydd Amgueddfa Cymru yn bartner allweddol yn yr elfen hon a bydd hefyd yn cynnwys partneriaethau gyda sefydliadau eraill sy’n gofalu am gasgliadau arwyddocaol o gelf Gymreig. Y nod fydd darparu arddangosfeydd sy’n dehongli hanes Eryri a Chymru i gynulleidfaoedd lleol, cenedlaethol a rhyngwladol.

I gefnogi’r cyfan, bydd gweithgarwch masnachol ehangach ar y safle, er mwyn cynhyrchu ffrydiau incwm amrywiol a gall rhain gynnwys darpariaeth caffi, canolfan groeso a llety. 

[Cafodd] y cais cyfnod datblygu ei gyflwyno i’r Gronfa Dreftadaeth ym mis Awst a disgwylir ymateb i’r cais hwnnw erbyn diwedd Rhagfyr. Os yn llwyddiannus, bydd hynny’n esgor ar gyfnod o ddwy flynedd i ddatblygu a mireinio cynlluniau manwl, gan arwain at gyflwyno cais cyfnod cyflawni ar ddechrau 2029. Os bydd y cais pellach hwnnw yn llwyddiannus, bydd cyfnod o 5 mlynedd i gyflawni’r prosiect ar safle’r Plas a chymunedau lleol (ardal Ffestiniog, Maentwrog, Llanfrothen, Talsarnau, Penrhyndeudraeth a Phorthmadog). 

Yn gyfochrog â’r gwaith ar y cais i’r Gronfa Dreftadaeth, mae swyddogion wedi bod yn brysur ar ffrydiau gwaith eraill yn y Plas. Derbyniwyd grant gan Cadw er mwyn llunio Cynllun Rheoli Cadwraeth gerddi rhestredig y Plas a bydd hwn yn ddogfen allweddol er mwyn gwarchod y gerddi a hysbysu penderfyniadau ar eu datblygiad yn y dyfodol. 

Bu cais i Gyngor Celfyddydau Cymru ar gyfer prosiect ‘Plas y Bobl’ hefyd yn llwyddiannus ac mae’r grant wedi ein galluogi i benodi Meleri Davies (yn wreiddiol o Gwm Prysor) yn Artist Mewn Gwasanaeth i weithio gydag Awdurdod y Parc a chymunedau lleol i sicrhau bod lleisiau lleol yn cael eu clywed yn nyfodol Plas Tan y Bwlch. Bydd rhagor o wybodaeth i ddilyn am y prosiect hwn yn yr hydref. 

Carem ddiolch i bawb sy’n dangos cefnogaeth i ddyfodol Plas Tan y Bwlch drwy fynychu digwyddiadau fel darlithoedd a sesiynau gwybodaeth i’r gymuned a thrwy barhau’r drafodaeth am ddyfodol y Plas. Mae pob llais yn cyfri ac rydym yn awyddus i’r sgwrs barhau gydol cyfnod y prosiect datblygu a thu hwnt. Os am gael sgwrs bellach, cofiwch gysylltu.

Naomi Jones, Cyfarwyddwr Rheoli Tir, Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri 
naomi.jones@eryri.llyw.cymru 

 

Stolpia- Hen Inclên Rheilffordd Ffestiniog

Y mae un neu ddau wedi bod yn fy holi yn ddiweddar sut y gweithiai yr hen inclên ogleddol a fyddai nid nepell oddi wrth geg yr hen dwnnel bach ac yn codi i fyny dros y bryn ar ochr ‘Llyn Gelli Wiog’, neu ‘Llyn Ceg Tynal’ gynt, fel y’i gelwid gan rai.

Dyma’r hanes yn fras. Pan ddechreuwyd ar y gwaith o wneud Rheilffordd Ffestiniog yn yr 1830au bwriad James Spooner y contractor oedd gyrru twnnel yn y rhan hon er mwyn hwyluso cludiant y llechi o’r chwareli, ond roedd Henry Archer, un o hyrwyddwyr amlycaf y fenter am iddynt wneud inclenau tros y bryncyn, a dyna a wnaed yn gyntaf. Penodwyd Robert Stephenson y peiriannydd enwog i arolygu’r gwaith. Dechreuwyd ar y gwaith o wneud y ddwy inclên yn 1834, un i fyny o gyffiniau Nant Ystradau, a’r llall i lawr tuag at Gelli Wiog, ond gan fod y cynllun gwreiddiol yn anfoddhaol bu’n rhaid eu gwneud eilwaith, ac o ganlyniad, ni agorwyd y rhan hon o’r rheilffordd tan fis Tachwedd 1836.

Gan mai gydag olwyn ddŵr y bwriedid gweithio yr un ar yr ochr ogleddol (pen Tanygrisiau) aethpwyd ati i godi cronfa ddŵr, sef ‘Llyn Gelli Wiog’ a gwneud ffos i gario’r dŵr oddi yno i droi’r olwyn. Gweler y cynllun isod o gyfnod diweddarach gydag atodiadau o’m eiddo wedi eu cynnwys arno.

Y mae hi’n bur debyg mai gyferbyn a’r fan lle ceir y gored mesur dŵr bresennol y byddai’r peiriant dirwyn y wageni i ben yr inclên. Gyda llaw, ffordd haearn sengl oedd ar yr inclên ogleddol ac un ddwbl ar yr un ddeheuol fel y gellid criwlio y wageni, sef gollwng y rhai llawn i lawr i godi’r gweigion, fel y gwneid ar rai yn y chwareli. Os edrychwch yn fanwl ar ran isaf yr inclên ddeheuol mi welwch gerrig syliau, h.y. cerrig gyda tyllau ynddynt a ddaliai’r rheiliau y pryd hynny, cyn dyddiau’r sliperi pren.

Pan wnaed prawf ar godi un wagen gyda thunnell a hanner o lechi ynddi cymerodd 4 munud iddi gyrraedd y 200 llath i ben yr inclên. Yr un amser, i bob pwrpas, a gymerodd dwy wagen i gyrraedd y top, ond pan geisiwyd codi tair ar y tro, torrodd un o’r strapiau arni hi a rhedodd y wageni i lawr yn eu holau. Roedd J. Spooner am iddi godi pum wagen ar y tro, ond nid oes sicrwydd y gweithredwyd ei amcanion. Pa fodd bynnag, gweithiodd yr inclên, rhywfodd neu’i gilydd, am tua 6 mlynedd a chludwyd rhai cannoedd o lechi arni hi.

Gwelwyd o fewn dim mai proses drafferthus iawn oedd codi’r wageni llechi tros y bryn, ac felly, penderfynwyd ar adfer drychfeddwl gwreiddiol J. Spooner a gyrru twnnel o dan y bryn. Dechreuwyd gweithio arno ym mis Rhagfyr 1839 a chwblhawyd y cyfan erbyn mis Mai 1842. Talodd hyn ar ei ganfed i’r cwmni rheilffordd gan fod rhediad rhwydd i’r wageni llechi wedyn i fynd i lawr y llinell i’r porthladd ym Mhorthmadog. Ei hyd yw 730 llath ( 667.5122m) gyda 3 siafft. Bu’n weithredol am dros 100 mlynedd. Gwnaed twnnel newydd yn 1977 gyda’r cynllun newydd i gyrraedd Blaenau a thorrwyd yr argae a gwagio’r llyn. Dyma lun a dynnwyd yn ddiweddar gennyf yn dangos llwybr yr hen Inclên heddiw (chwith) a’r trên islaw iddo yn dod trwy fwlch yn hen argae Llyn Gelli Wiog.

Wedi iddynt ddarfod â’r inclên gwelodd rywun y gellid gwneud defnydd o’r olwyn ddŵr a chodwyd melin yn ei hymyl ar gyfer llifio slabiau llechfaen. Gosodwyd hi ar les i Matthews Gloddfa Ganol gan fod prinder dŵr yn broblem yn ei chwarel. 

Yn y felin hon y bu Robert Roberts ‘Moelwyn Fardd’ a James Gruffydd, Dopog yn gweithio. Roedd Moelwyn Fardd yn gerfiwr meini heb ei ail ac yn englynwr pur fedrus. Dyma englyn beddargraff ei wraig ym mynwent Eglwys Dolwyddelan:

Gwraig gywir, eirwir, orau—o filoedd,
    Felus ei thymerau;
Syrth i'r bedd bob rhinweddau,
Oni chaiff hon ei choffhau.

O.N. Diolch i Chris Jones, awdur Trên Bach y Llan (2022) am y cynllun, yn ogystal a’i gymorth gyda’m ymchwil i’w hanes. 
 
- - - - - - - 

Pennod o gyfres Steffan ab Owain a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2026 

 
 

Rhod y Rhigymwr- O’r Moelwyn i’r Preselau

Cynhaliwyd cyfarfod Cyfundeb Annibynwyr Meirionnydd yng Nghapel Carmel, Tanygrisiau yr haf hwn. Fel llywydd, mae gofyn i mi agor ein cyfarfodydd efo pwt o anerchiad. 

Gwyddom am sawl un a anwyd ac a fagwyd yn y pentref a wnaeth ei farc yn genedlaethol a thu hwnt. Dau enw a ddaw’n syth i’r meddwl ydy Gwyn Thomas a Merêd. Cefais gyfle yn y golofn yma dri mis yn ôl i gyfeirio at un arall o blant Tanygrisiau – John Griffith Moelwyn Hughes [1866-1944]. 

Priodol felly fyddai tynnu sylw at ŵr a anwyd yn Glaneulan ddechrau Ebrill 1933. Derbyniodd ei addysg yn ysgol gynradd y pentre a symud i’r Ysgol Sir. Gadawodd yr ysgol yn 15 oed gan ddilyn ei dad i weithio yn Chwarel Maenofferen cyn penderfynu ei throi hi am y weinidogaeth ymhen pedair blynedd, a mynd i Goleg Presbyteraidd Caerfyrddin. Gwasanaethodd fel gweinidog ymroddedig gydag enwad y Bedyddwyr yng Ngogledd Penfro o 1958 hyd nes iddo ymddeol ychydig cyn ei farw yn 2006 ... cyfnod maith o bron 48 o flynyddoedd.

Sôn rydw i am Thomas Richard Jones - a adwaenwyd yn annwyl yn y parthau yma fel ‘Tomi Richard’ ... ac yn ei gymdogaeth i lawr yn ardal arfordirol gogledd Penfro fel ‘T.R.’ 

Yn ogystal â bod yn weinidog cymwynasgar a phregethwr huawdl, roedd yn emynydd a bardd nodedig. Roedd yn aelod ffyddlon o Orsedd y Beirdd a bu’n Llywydd Undeb y Bedyddwyr ym 1997. 
Ar ei faen coffa ym Mhenfro, mae’r geiriau yma ... ‘gŵr ei gartref, ei gymdogaeth a’i genedl a gwas ffyddlon i Gapel ac i Grist’ ... ynghyd â’r cwpled yma gan ei gyfaill, y diweddar Brifardd Eirwyn George, Maenclochog:

Gŵr clên a phen awenydd,
Dros Iesu bu’n ffaglu’r Ffydd.

Fel y nodais yn ‘Rhod’ Ionawr 2026, cyhoeddodd T.R gyfrol o gerddi ym 1975 ar y cyd efo Eirwyn George – ‘O’r Moelwyn i’r Preselau’.  Yn eu plith, mae’r englyn yma:

Magodd rywiog enwogion – a rhoddodd
    O’i rhuddin i’w meibion,
Nid ei glaw ond ei glewion
I’n tir yw gogoniant hon.

Does dim gwobr am ddyfalu mai ‘Stiniog’ ydy’r testun. Yn yr un gyfrol, canodd i fryniau’r ardal ac i Gwm Orthin. Dyma gerddi grymus yn y mesur penrhydd.

Meddai am Gwm Orthin:

Mae rheiliau rhydlyd ar lethrau Dôlrhedyn,
Ymgordeddodd y rhaff am faril y drym.
Ni ddaw labrwr wysg ei gefn at glip yr inclên
At y Samson gewynnog i griwlio’r slediadau.
Blinodd ein llygaid ar y rwbel a’r diffeithwch,
Taflasom sgarff o briffordd am wddf y Moelwyn.

Daeth T.R. yn bur agos at gipio coron Eisteddfod Genedlaethol Rhydaman ym 1970 gyda dilyniant o gerddi di-gynghanedd. Pennawd ei ddilyniant oedd ‘Rhwng Groglith a Phasg fy nghenedl’. Nododd un o’r beirniaid, Eirian Davies, fod gan y bardd ‘ffordd ddeallus o drin geiriau’, tra disgrifia beirniad arall, Gwilym R. Jones ef fel ‘ffustiwr galluog o brydydd’. Daeth yn agos ar dro arall yn ogystal â chyrraedd y brig fwy nag unwaith yng nghystadleuaeth y soned a'r delyneg. 

Mae ganddo chwech o emynau yn ‘Caneuon Ffydd’ - sy’n tystio i’w ffydd a’i gred ac sy’n llawn o rin yr awen. Yn eu plith, mae’r un sy’n  seiliedig ar eiriau Iesu Grist yn y ddeunawfed bennod o Efengyl Mathew:

Oherwydd lle y mae dau neu dri wedi dod ynghyd yn fy enw i, yr wyf yno yn eu canol.

Mae’r emyn hwn mor berthnasol yn yr oes ddi-fudd, ddi-feddwl bresennol lle mae criw bychan iawn o hynafiaid yn ceisio cadw drysau’n capeli’n agored. 

Wrth ddyfod, Iesu, ger dy fron
diolchwn yn yr oedfa hon
am dy addewid rasol di
i fod ymhlith y ddau neu dri.

Rhanna bryder am ddirywiad y dystiolaeth Gristnogol yng Nghymru a’i ddyhead i herio’r sefyllfa ac i hau had yr adfywiad hyd ei oes:

O deued wedi’r hirlwm maith
dy wanwyn i fywhau y gwaith,
i’th Eglwys lân O anfon di
gydweithwyr at y ddau neu dri.

Mae Emyn 777, sy’n agor efo’r llinellau:

Yng nghyffro’r gwanwyn pan fo’r ias a’r hud
Yn cerdded yn gyfaredd drwy fy myd ...

yn cymhwyso’n grefftus dymhorau’r flwyddyn â thymhorau bywyd. 

Emyn personol a dwfn ydy Emyn 675 - un a gyfansoddodd T.R yn ystod cyfnod gwaeledd derfynol ei dad, George Washington Jones. Yn y dyddiau dreng yma yn hanes ein byd ac yn hanes ein capeli, mae’n emyn hynod o gyfoes:

Pan daeno’r nos o’n cylch 
ei chwrlid du yn fraw, 
fe gilia’r arswyd wrth i ni 
ymaflyd yn dy law.

Ewch ati i ddarllen emynau cyfoethog T.R. Mae coffa da amdano yn y parthau yma fel yng Ngogledd Penfro.

- - - - - - -

Rhan o gyfres Iwan Morgan, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2026 

 
 

Y Dref Werdd- creu a gwirfoddoli

Ein Carthen Cymunedol
Cychwynodd ein Criw Cwiltio ym mis Awst llynedd fel rhan o brosiect tair mlynedd Y Dref Werdd – Camu yn ein Blaenau, a ariannir gan Gronfa’r Loteri Genedlaethol. Derbyniwyd hefyd gymorth ariannol ychwanegol gan Cyngor Gwynedd fel corff arweiniol i’r cynllun ‘Lle CHI Lle NI’- Safle Treftadaeth y Byd, drwy Gronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol.

Bu’r cymorth ariannol yma yn gyfle i sefydlu’r grŵp er mwyn sicrhau y gall barhau yn y dyfodol.
Ein bwriad ni yn ein sesiynau Criw Cwiltio oedd i greu darn gweledol o gelf tecstiliau cydweithredol sy’n adlewyrchu ein hanes, treftadaeth a daearyddiaeth y tirweddau Llechi. Mae’r prosiect wedi creu cyfle i’r gymuned ddod at eu gilydd, yn darparu ymgysylltiad i bawb gan ennyn ymdeimlad cryf o gynefin a balchder lleol yn y tirwedd Llechi.

Mae’r prosiect yn gyfle i wella lles, i gymdeithasu, i fagu a rhannu sgiliau a hybu’r economi leol. Yn ogystal yn gyfle gwych hefyd i bobl ddod i ymarfer a chlywed y Gymraeg a dysgu am ddiwylliant y fro.
Mae’r grwp wedi cyrraedd dwsin o aelodau erbyn hyn, ac rydym wedi bod yn cyfarfod pob pythefnos i gydweithio, sgwrsio, rhannu storïau a mynegi creadigrwydd drwy decstiliau. Wedi cael llawer o hwyl arni ac ar ôl llawer iawn o waith, mae’r garthen nawr wedi ei chwblhau!

Cafodd y cwilt cynnes ei wnïo drwy ailgylchu hen ddefnydd a hen ddillad fel ein bod yn osgoi gwastraff ac yn symud oddiwrth y diwylliant ‘taflu i ffwrdd’, ac mae’r haen wadin tu fewn y garthen wedi ei wneud o wlân Cymreig lleol. Glanhawyd y gwlan yna’i ‘gribo/cardio’ a’i wnïo at ei gilydd fel ‘duvet’- bydd hyn yn cynrychioli’r anawsterau gyda thlodi tanwydd a’r ymrafael o gadw’n gynnes yn yr argyfwng costau byw y mae llawer ohonom yn byw ynddo heddiw.

Gweler ddelweddau hyfryd o’r chwareli – Maenofferen, Cwmorthin ac Inclên yr Oakley, argae Stwlan, tirnod hanesyddol y tŷ sinc, y barics, y car gwyllt, y crawiau a’r gofeb rhyfel yn yr Ysbyty Goffa. O amgylch y delweddau, ac fel bordor i’r cwilt, gwelwch esiamplau o’r dyfynodau a wnewch ddarganfod wrth eich traed ar strydoedd Blaenau - sydd yn dangos dathliad o ddiwylliant lliwgar y dref unigryw hon.
Cafodd y garthen ei dadorchuddio yng Nghaffi Antur ym mis Mai ble cawsom baned a chyflwyniad am ei hanes a’i gwneuthuriad, a daeth sawl un i’w gweld.

Bydd y garthen yn cael ei harddangos yn y caffi, felly dewch i Gaffi Antur am baned ac i fwynhau y gwaith gwych a wneir gan y gymuned!

Diolch mawr i bawb sydd wedi cymryd rhan yn y prosiect cyffrous hwn, ac mi fydd y sesiynau Criw Cwiltio yn parhau am y flwyddyn nesaf, felly cadwch olwg am fanylion!
Marged

Gwirfoddoli a Gwylio Glöynnod
Bu’n fis prysur arall i brosiectau amgylcheddol Y Dref Werdd. Yn ystod Wythnos Rhywogaethau Estron Ymledol, bu criw gweithgar o fyfyrwyr BAC Cymraeg yn cwblhau oriau gwirfoddoli gyda ni drwy fynd ati i dynnu jac-y-neidiwr (Himalayan balsam) planhigyn ymledol sy’n bygwth ein rhywogaethau brodorol a glannau afonydd. Er i ni orfod torri’r gweithgaredd yn fyr oherwydd y gwres eithafol, llwyddodd y myfyrwyr i glirio ardal go fawr. Diolch yn fawr iddynt am eu gwaith caled!

Cawsom hefyd bleser o groesawu grŵp o ddysgwyr Cymraeg, dan arweiniad Catrin Roberts, fel rhan o’u gwers Gymraeg. Wrth grwydro’r ardd a’r feithrinfa goed buom yn dysgu enwau Cymraeg blodau, coed, cynefinoedd a mwy. Roedd yn ffordd wych o gyfuno natur a’r Gymraeg. Os hoffai unrhyw grŵp arall drefnu ymweliad tebyg, cysylltwch â ni (megthorman@drefwerdd.cymru).

Gardd fywyd gwyllt Tanygrisiau. Llun Paul W

Yn ystod Wythnos Natur Cymru (4–12 Gorffennaf), roedd gennym ddau weithgaredd yng Ngardd Bywyd Gwyllt Tanygrisiau (tu ôl i Cambrian Terrace, LL41 3RT). Ar y 7fed Gorffennaf cafwyd sesiwn galw-heibio 'Citizen Science', cyfle i ddysgu sut i arsylwi, adnabod a chofnodi bywyd gwyllt gan ddefnyddio apiau a chanllawiau syml. Yna, ar 10fed Gorffennaf -taith fotanegol yn canolbwyntio ar adnabod blodau gan ddefnyddio llyfrau a chyweirlyfrau adnabod – dim apiau! Bydd hefyd gyfle i weld y feithrinfa goed a dysgu mwy am ein gwaith. 

Ar 21ain Gorffennaf, cynhanliwyd Y Cyfrif Mawr Glöynnod Byw: gweithgaredd gwych i deuluoedd, ond mae croeso cynnes hefyd i unrhyw 'lepidopteryddion' brwd!
Meg
- - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2026 

 
 

Teithio'n Ddiogel i'r Ysgol

Mae'r Cynghorydd Glyn Daniels wedi ymuno â rhieni a llywodraethwyr Ysgol Maenofferen i alw am ddatrysiad hirdymor i wella diogelwch o amgylch yr ysgol wrth i gynllun gwerth £240,000 drwy'r Gronfa Teithio Llesol symud ymlaen.

Dyfarnwyd y cyllid i fynd i'r afael â phryderon iechyd a diogelwch parhaus sy'n ymwneud â mynediad i'r ysgol, gyda Ymgynghoriaeth Gwynedd YGC wedi datblygu pedwar cynnig gwahanol. Nid oes penderfyniad terfynol wedi'i wneud eto ynghylch pa opsiwn fydd yn cael ei weithredu.

Yn dilyn cyfarfod diweddar gyda Network Rail, nodwyd ei bod yn annhebygol y bydd yr hen reilffordd o’r Blaenau i’r Traws yn ailagor yn y dyfodol*. O ganlyniad, mae rhieni, llywodraethwyr a Glyn -sydd hefyd yn swyddog hysbysebion Llafar Bro- yn annog y rhai sy'n ymwneud â'r prosiect Teithio Llesol i archwilio'r posibilrwydd o greu croesfan i gerddwyr dros yr hen reilffordd yn uniongyrchol i dir yr ysgol. 

Mae'r cynnig i greu croesfan i gerddwyr dros yr hen reilffordd yn uniongyrchol i dir Ysgol Maenofferen wedi cael ei godi dro ar ôl tro dros nifer o flynyddoedd, ond nid yw wedi dwyn ffrwyth hyd yma. Mae cefnogwyr y cynllun yn credu y byddai'r groesfan yn gwella diogelwch yn sylweddol drwy leihau tagfeydd traffig o amgylch yr ysgol a darparu llwybr mwy uniongyrchol a diogel i ddisgyblion a'u teuluoedd. 

[Mi welwch yn y llun yma gan Gwyn J Roberts, o Westy’r Queens pa mor agos ydi tir yr ysgol o’r maes parcio/safle bws- gol].

Dywedodd Glyn fod y cyllid Teithio Llesol yn gyfle unigryw i fynd i'r afael â phryderon hirsefydlog a sicrhau gwelliant parhaol i'r gymuned.

"Mae hwn yn gyfle na ddylid ei golli. Os yw'n annhebygol y bydd yr hen reilffordd yn ailagor, dylem ystyried o ddifrif sut y gellir defnyddio'r tir hwn er budd plant lleol, teuluoedd a'r gymuned ehangach. Gallai llwybr diogel ac uniongyrchol i mewn i'r ysgol wneud gwahaniaeth gwirioneddol i iechyd, diogelwch a lles pawb sy'n gysylltiedig â'r ysgol."

Mae rhieni a llywodraethwyr yr ysgol yn dweud y byddai'r cynllun yn annog mwy o deithio cynaliadwy tra'n gwella diogelwch disgyblion, rhieni, staff a thrigolion lleol. Wrth i'r trafodaethau barhau ynghylch dyluniad terfynol y prosiect, mae'r cefnogwyr yn gobeithio y bydd y cynnig synhwyrol hwn yn cael ystyriaeth ddifrifol o'r diwedd fel ateb ymarferol a chyraeddadwy i Ysgol Maenofferen a chymuned ehangach Blaenau Ffestiniog.
Cysylltwch â Glyn ar cynghorydd.glyndaniels@gwynedd.llyw.cymru

- - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2026 

*Roedd y Cyng Elfed Wyn ap Elwyn wedi cyfeirio yn yr un rhifyn at hen lein Blaenau-Traws hefyd:

Rydw i wedi bod yn ceisio cael eglurder ynghylch dyfodol y lein dren rhwng Blaenau Ffestiniog a Thrawsfynydd. Mae nifer o gyfarfodydd wedi'u trefnu dros y flwyddyn ddiwethaf er mwyn ymchwilio i'w dyfodol a'r potensial sydd yno i'r gymuned ei defnyddio. Edrychaf ymlaen at gydweithio gydag aelodau eraill o'r gymuned i gynnal cyfarfod cyhoeddus yn fuan er mwyn gweld beth hoffai pobl ei weld yn digwydd. 

Mae Llafar Bro wedi dilyn hynt yr ymgyrch i greu llwybr cerdded a beicio ar yr hen reilffordd ers blynyddoedd, ac yn rhannu rhwystredigaeth y gymuned efo diffyg cydweithrediad yr awdurdodau...

Rhywfaint o'r hanesion trwy'r DDOLEN YMA.

  

Hanes a Threftadaeth Bro Ffestiniog

Melin Maenofferen
Mae ein treftadaeth bensaernïol i’w weld yn glir o’n cwmpas – o gapeli i dai cynharaf y fro i olion diwydiannol. Un o’r enghreifftiau amlycaf yw melin lechi Maenofferen, adeilad pedwar rhan gafodd ei adeiladu rhwng 1870 a 1897 yn Chwarel Maenofferen. Mae’r adeilad yn un rhestredig gradd II*, ac yn un o’r melinau llechi mwyaf cyflawn ar ôl yn y gogledd. 

Elusen Slate Heritage International sydd yn gyfrifol am y felin, ac mae gwaith wedi cael ei wneud yn ddiweddar i sefydlogi’r adeilad, gan gynnwys y distiau anferth ddaeth yno o Ganada. Ddechrau Mehefin cafwyd noson agored yn yr Aelwyd er mwyn i’r gymuned gael gwybod am y gwaith sydd wedi digwydd yno, a dechrau rhannu eu syniadau am ei dyfodol. Daeth dros 30 o bobol i’r digwyddiad, a diolch iddyn nhw am rannu eu barn a’u brwdfrydedd.

Lluniau Cadi Dafydd/Cwmni Bro Ffestiniog

Bythefnos wedyn, yn ystod yr haul poeth, daeth tua 35 o bobol ar ymweliad i’r felin er mwyn gweld y datblygiadau yno eu hunain. Cafwyd cyflwyniadau yn y felin gan Michael Bewick o elusen Slate Heritage International, y pensaer Rob Chambers, a Dan Amor o gynllun Llewyrch o’r Llechi Cyngor Gwynedd. 

Llun Paul W

Roedd yn gyfle i bawb ddechrau dychmygu sut allai dyfodol y felin edrych, a holi cwestiynau am y gwaith gwerth tua £600,000 sydd wedi ei wneud yno i sicrhau nad yw cyflwr yr adeilad yn gwaethygu. Mae croeso i chi gysylltu â fi ar cadi@cwmnibro.cymru i rannu syniadau neu gydag unrhyw gwestiynau.

Gwefan hanes lleol

Oes gennych chi ddiddordeb mewn hanes lleol a diogelu straeon ein bro? Cynhaliwyd sgyrsiau cychwynnol er mwyn trafod sefydlu gwefan hanes lleol ar gyfer Bro Ffestiniog. 

Byddai’r wefan yn byw dan rwydwaith bro360, prosiect gan Gwmni Golwg i sefydlu gwefannau bro ledled Cymru. 

Gallai unrhyw un o’r fro greu proffil a chyfrannu pwt o hanes, hen luniau o’r ardal, erthygl hanesyddol, clip sain neu fideo, cyn iddyn nhw gael eu golygu a’u cyhoeddi gan olygydd lleol, y cwbl yn Gymraeg. Hyd yma, mae’r gwefannau eraill yn rhai newyddion lleol a hon fyddai’r gyntaf i gael ei defnyddio yn benodol ar gyfer hanes. Cysylltwch i glywed mwy a mynegi eich diddordeb. Pobol y fro fydd yn siapio’r wefan.

Taith hanes Tanygrisiau
Fore Sadwrn, Gorffennaf 25 bu taith gerdded hanes o amgylch Tanygrisiau yng nghwmni haneswyr lleol. Cyfle i glywed ychydig o hanesion a straeon am y pentref, a dysgu mwy am gefndir y gymuned sydd yn ceisio prynu eu post. 

Cadi Dafydd, Swyddog Datblygu Hanes a Threftadaeth, Cwmni Bro Ffestiniog
- - - - - - - 

Addasiad o erthygl yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2026

 

Cynefin -blodau prin a dyfodol Cwm Cynfal

Yr Amgylchedd ym Mro Stiniog.

Pytiau o'r golofn a ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf-Awst 2026 

Planhigion prin

Er mod i wedi cerdded o gwmpas Llyn Tanygrisiau ers blynyddoedd, mae natur wastad yn llwyddo i fy synnu. 

Roeddwn i’n meddwl bod gen i dipyn o ‘lygad barcud’, ond y mis hwn daeth dau ddarganfyddiad arbennig i’r amlwg ar hyd y llwybr.

Y cyntaf oedd tegeirian llydanwyrdd (greater butterfly orchid, Platanthera chlorantha). 

Nid fi oedd wedi’i weld chwaith, ond fy mhartner wrth fynd â’r ci am dro. Fo hefyd oedd yn ddigon craff i’w adnabod! Er bod y rhywogaeth yn gallu tyfu mewn dolydd gwair niwtral, mae’r planhigyn hwn yn fwy cyffredin yn ne Lloegr, gan ffafrio priddoedd calchog. Felly roedd ei gweld ar lan gwlyb Llyn Tanygrisiau yn dipyn o syndod.

 

Yr ail ddarganfyddiad oedd tri phoplysen ddu (black poplar, Populus nigra), a’r rheiny yn ddarganfyddiad i mi. Mae’r goeden hon yn brin iawn ym Mhrydain heddiw, yn enwedig os ydynt yn goed benywaidd. Mae hen gewyll a gwarchodwyr rhydlyd o’u cwmpas yn awgrymu iddynt gael eu plannu sawl degawd yn ôl.
Fy ngobaith yw edrych ymhellach i’w tarddiad, ac efallai trefnu profion DNA. Os byddant yn goed benywaidd, gallent gyfrannu at gynhyrchu hadau a helpu ymdrechion i gynyddu nifer y goeden brin hon yng Nghymru. Mae’n braf cofio nad oes ots faint o weithiau rydych chi’n cerdded yr un llwybr – mae natur wastad yn cadw ambell syrpreis.  MT
 

Rhaeadr y Cwm

Mae Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri wedi rhoi caniatâd i’r cynllun trydan dŵr gael ei ddatblygu yn lleoliad nodedig yma, ar ôl ymgyrch hir o wrthwynebu. 

Bydd yn tynnu hyd at 70% o’r dŵr o’r afon gan newid y rhaeadr odidog yma am byth. Mae Cymdeithas Eryri wedi gaddo parhau i ymgyrchu yn erbyn y datblygiad, ac efallai bydd mwy ar hynny yn y rhifyn nesa.  PW

 

Stolpia- Ychydig o Ddaeareg Lleol

Y mae ein bro yn llawn rhyfeddodau daearegol, o’r Migneint, y Manod Mawr a’r Bach draw i’r Moelwynion. Yn y dyddiau a fu byddai amryw o’r hen chwarelwyr â chryn wybodaeth am y gwahanol fathau o Lygadau a Gwythiennau a geid yn haenau’r llechgreigiau. 

Tybed faint o’r to presennol sydd wedi clywed am y termau chwarelyddol canlynol- 

Llygad Newydd, Llygad Coch, Llygad Cefn, Llygad Thomas Edwards, Hen Lygad. 

Enwau ar haenau o lechfaen yw ‘Llygad’ yn y cyswllt hwn. Dyma rai o’r  gwythiennau yn yr Hen Lygad-

Ithfaen Glas, Y Wythïen Wen a’r Teulu, Gwythïen y Crych Du, y Wythïen Gam, Y Wythïen Fawr.

A cheir y canlynol yn y Llygad Coch- 

Ithfaen Uchaf, Tew y Tair Wythïen, Wythïen Derfyn, Y Ddifyr, Y Tolc Dwbl, Y Las Isaf, ayyb. 

Eto yn y Llygad Cefn-

Y Wythïen Fflat, Hollt Goeden, Wythïen Llyffant, Wythïen Asgwrn, Wythïen Glapiog, ayyb.

Bu amryw o ddaearegwyr amatur yn ein hardal pan oedd y chwareli yn eu hanterth, ond magwyd tri ohonynt a ddaeth yn bur amlwg yn eu dydd, sef Griffith John Williams, awdur Hanes Plwyf Ffestiniog (1882), William Vaughan, ac Owen Rowland Jones. 

Penodwyd y tri ohonynt yn Arolygwyr y Mwynfeydd. Yn ddiau, G.J Williams oedd yr enwocaf ohonynt. Bu’n gweithio yn chwarel Holland ac Oakeley am ysbaid, ond gwelodd rhai ei allu a chafodd gyfle i astudio yn y Coleg Normal. Yn dilyn ei gyfnod yno cafodd swydd athro yn Ysgol Glanypwll a thrachefn fel Prifathro yr Ysgol Uwchraddol. Aeth i astudio daeareg yn Llundain wedyn a derbyniwyd ef fel Fellow of the Geological Society yn 1884, ac yna yn 1895 penodwyd i swydd fel Arolygydd y Mwynfeydd gyda Dr Le Neve Foster.  Cyhoeddodd bapur ar ddaeareg yr ardal, sef Manod and the Moelwyns yn 1891.

GJ Williams a graptolit Dubach y Bont

Rhai blynyddoedd  yn ôl bellach, bum ar amryw o deithiau daearegol efo’r diweddar gyfaill Merfyn Williams, Croesor (cyn bennaeth Plas Tan-y-bwlch) a dysgais gryn dipyn am ddaeareg yr ardal yn ei gwmni ef gan ei fod yn gallu gwneud y pwnc yn ddiddorol. Mae gennyf gof ohono yn dangos y creigiau pyroclastig ger Llyn Bywydd a’r bomiau folcanig ger Llynnoedd Cerrig y Myllt yng nghesail y Cnicht i ni.  

Bum yn chwilio am ffosiliau  yn ein bro a thu hwnt ar ôl bod yn Bwlch y Batel, ger Croesor, a chanfod rhai tebyg i gregyn cocos. Cefais hyd i ambell graptolit ger Llyn Dubach y Bont ar y Migneint, hefyd. 

Llyn Conglog a'r 'bom folcanig'

Credaf bod yr enghreifftiau gorau o fomiau folcanig y wlad yn ein bro. Ceir un enfawr yn mesur tua 6 troedfedd o hyd,  ac yn pwyso rhyw 3 tunnell go dda ger Llyn Conglog. Tynnwyd fy sylw ati hi ar ôl i Gwilym Arthur Roberts, y naturiaethwr o Rydysarn ddod ar ei thraws beth amser yn ôl. Diolch Gwil am y lluniau.
- - - - - - - - 

Pennod o gyfres Steffan ab Owain. Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2026

 

Cadeiriau'r Ysgwrn

Yr haf hwn, mae'r Ysgwrn wedi croesawu cadair genedlaethol arall a grëwyd gan y saer a’r ffoadur o Wlad Belg - Eugene Van Fleteren yno. Dyfarnwyd y gadair i’r bardd a’r gweinidog John Thomas Job yn Eisteddfod Genedlaethol Castell-nedd 1918, a chaiff ei harddangos ym mharlwr Yr Ysgwrn tan yr hydref. Am y tro cyntaf erioed, bydd hi’n eistedd ochr yn ochr â Chadair Ddu enwog Hedd Wyn.

‘Fleur-de-lis’ oedd bardd cadeiriol Eisteddfod Genedlaethol Penbedw ym 1917. ‘Yr Arwr’ oedd testun yr awdl a gwyddom mai’r llanc ifanc 30 oed o Drawsfynydd - Ellis Humphrey Evans [Hedd Wyn] oedd hwnnw. Fe’i lladdwyd ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele ar 31 Gorffennaf 1917 - rai wythnosau cyn cyhoeddi ar lwyfan y Brifwyl mai fo oedd y Prifardd. Mae’r hanes yn gyfarwydd iawn i ni.

Awdl yn y mowld rhamantaidd oedd un Hedd Wyn. Nododd beirniaid y gystadleuaeth ei bod ‘o ran iaith a mydr a chynghanedd, yr orau’n y gystadleuaeth’ a’n bod ‘yng nghwmni gŵr o ddychymyg a menter’. Cyflawnwyd cryn gamp gan y bardd di-goleg o’r Traws. Pery hyn i ni ddychmygu beth fyddai ei hanes petai wedi cael byw.

‘Eu Nêr a Folant’ osodwyd yn destun yr awdl ym 1918 - blwyddyn ola’r Rhyfel Mawr. Dyma destun ‘a lithrodd yn ôl i’r hen, hen rigolau’ yn ôl yr Prifardd a’r ysgolhaig, Alan Llwyd. Awdl ddiwinyddol a thraethodol a ddisgwyliwyd felly. ‘Enaf’ oedd ffug-enw’r bardd a gadeiriwyd - sef, John Thomas Job – a anwyd yn Llandybie, Sir Gaerfyrddin. Roedd eisoes wedi ennill y gadair genedlaethol ddwywaith - yng Nghasnewydd (1897) a Llanelli (1903) a’r goron yn Lerpwl (1900). Cafwyd ynddi ‘ddisgrifiadau o Gymru’r Emynau: yr addoliad, yr Ysgol Sul a’r gymanfa ganu’.

Mae un llinell o awdl J.T Job yn un a ddefnyddiwyd laweroedd o weithiau i ddisgrifio’r emynyddes o Ddolwar Fach ym Mwynder Maldwyn - Ann Thomas (Griffiths). Hyd nes i mi fwrw golwg ar yr awdl yn ddiweddar, wyddwn i ddim mai yno yr ymddangosodd y llinell fawr honno – un a ddefnyddiais sawl tro fy hun wrth gyfeirio at Ann:

‘Hithau a enwaf weithian:
Y danbaid, fendigaid Ann ...’

[Gyda llaw, ‘Enaf’ oedd enw cyntaf mab J.T Job – Enaf Morrice Job 1918-94 a briododd Gwenhwyfar Ellis Wiliams 1923-2018 oedd yn gyfyrdres i fy nhad. Dyma rieni’r Parchedig Dafydd M. Job fu’n weinidog Eglwys Efengylaidd Bangor - Capel y Ffynnon - am dros 40 mlynedd]                                        IM
- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2026

    
 

Y Gymdeithas Hanes- Diwedd Tymor

Nos Fercher, Mai 20fed cynhaliwyd cyfarfod olaf y tymor yn Ysgol Maenofferen, a daeth Cadi Dafydd atom i drafod pwnc na fu erioed cyn hyn yn destun sylw yn y Gymdeithas sef Hunanladdiadau a Salwch Meddwl ym Mro Ffestiniog rhwng 1875-1913. 

Testun sensitif a phoenus i nifer ond trafododd Cadi'r testun yn gampus ac yn ysgolheigaidd ac roedd cynulleidfa dda wedi ymgasglu i wrando arni. Mae Cadi yn adnabyddus i nifer fawr yn y dref gan iddi gael ei magu yng Nghwm Teigl, mynychu Ysgol Bro Cynfal yn Llan cyn dringo Ysgol y Moelwyn ac yna ymlaen i’r Coleg. 

Ar ôl treulio tair blynedd ym Mhrifysgol Aberystwyth yn astudio BA mewn Llenyddiaeth a Hanes Cymru, a derbyn gradd anrhydedd dosbarth cyntaf, aeth ymlaen i gwblhau MA mewn Hanes Cymru yno.

Fel rhan o’r MA bu’n gweithio ar ei hoff bwnc sef hanes, oedd yn caniatáu iddi dreulio cyfnod ar brofiad gwaith ym myd hanes a threftadaeth. Treuliodd bythefnos yn Archifdy Meirionnydd, yn Nolgellau, a thridiau gyda Pharc Cenedlaethol Eryri yn catalogio a threfnu casgliad Yr Ysgwrn. 

Roedd y sgwrs heno yn deillio o’i thraethawd MA: Salwch Meddwl a Hunanladdiad yn ardal Chwarelyddol y Gogledd, 1875-1913. Mae Cadi hefyd yn adnabyddus fel gohebydd cyffredinol gyda’r cylchgrawn Cymraeg Golwg ac yn cyfrannu erthyglau yn wythnosol i’r cylchgrawn cenedlaethol hwnnw [ac yn un o dîm golygyddol Llafar Bro -gol].  Heno cyhoeddodd ei bod wedi derbyn gwaith ychwanegol gyda Chwmni Bro Ffestiniog ar y cynllun Llechi Byw fydd, gobeithio yn denu gwobr i’r dref dan gynllun Tref Ddiwylliannol y llywodraeth. 

Cawsom beth o ffrwyth ei hymchwil ac enghreifftiau o achosion a hefyd y driniaeth y byddai unigolion yn ei ddisgwyl a’i dderbyn. Dechreuodd gyda hanes trist William Jones, Melin Pengwern, Cwm Teigl a fu farw yn 1896 wedi cyfnod o iselder ysbryd. Ni ddefnyddiwyd y gair hunanladdiad mewn adroddiadau papur newydd hyd tua 1911. Aeth ymlaen i nodi nifer yr achosion a sut oedd y rhain yn cael eu hadlewyrchu yn ôl oedran a gwaith.  Soniodd am waith arloesol Pamela Michael yn lleol yn y maes hwn a’i llyfr dylanwadol Care of the Mentally Ill in North Wales 1800-1920. Mae’r llyfr wedi cynhyrchu portread, wedi'i ysgrifennu'n ofalus ac yn glir, o ofal a thriniaeth ar gyfer salwch meddwl sy'n gyfraniad pwysig i'r llenyddiaeth gynyddol yn y maes. 

Soniodd Cadi am y modd yr oedd y marwolaethau yn cael eu trin yn y wasg gan ddefnyddio tri achos o foddi yn Llyn Ffridd y Bwlch fel enghraifft.

Rhoddodd wybodaeth i esbonio pam fyddai hyn yn digwydd fel canlyniad i salwch meddwl, iselder a thlodi. Soniwyd am gyfraniad yr Ysbyty Meddwl yn Ninbych i’r maes lle'r oedd modd cael triniaeth ar gyfer salwch meddwl … triniaeth oedd yn cyd-fynd efo’r wybodaeth oedd ar gael bryd hynny. Roedd hwn yn sefydliad, ar goel llafar gwlad, oedd yn gyfystyr a seilam a bedlam. Caewyd y drysau yno yn 1995 ar ôl canrif a hanner o feindio pobl oedd yn byw efo salwch meddwl am dros ganrif a hanner.

Noson i’w chofio felly a chafwyd ymateb diddorol gan y gynulleidfa ac atgoffwyd y gynulleidfa fod cymorth i’w gael yn Gymraeg ar ben ffôn gan y Samariaid os bydd rhywun angen help: 0808 164 0123.

Tymor llwyddiannus arall. Bydd y tymor newydd yn dechrau Hydref 22ain ond ceir gwybodaeth lawn am ddarlithoedd y Gymdeithas yn rhifyn Medi, Llafar Bro. Bydd croeso i bawb wrth gwrs … mae’r gynulleidfa yn cynyddu a gwnewch chithau hefyd yn siŵr eich bod yn rhan o’r twf diddordeb sydd yma yn y dref.

Diolchodd y Cadeirydd i Gareth a Gwennan Jones am drefnu rhaglen ddifyr dros y tymor ac ymatebodd y gynulleidfa gyda bonllef o gymeradwyaeth! A haeddiannol iawn hefyd.
Tecwyn Vaughan Jones    

- - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2026

 

Rhannu ei Doniau Cerddorol

Mewn seremoni arbennig ym mis Mai, cyhoeddwyd mai Lowri Francis Jones ydy enillydd Ysgoloriaeth Patagonia eleni. 

Wedi ei ariannu gan Gyngor Tref Ffestiniog, mae’r Ysgoloriaeth yn rhoi cyfle i berson ifanc, rhwng 16 a 30 mlwydd oed o Fro Ffestiniog ymweld â thref Rawson yn Nhalaith Chubut, Patagonia yn yr Ariannin, sy’n efeilldref i Ffestiniog. 

Bwriad yr Ysgoloriaeth ydy cryfhau’r berthynas rhwng Stiniog a thref Rawson. Aeth nifer o bobl o Ffestiniog i Batagonia ar long y Mimosa ym 1865 i ymsefydlu yno, gan greu cymuned o siaradwyr Cymraeg sydd, wrth gwrs, yn dal i fodoli heddiw. 

Yn y seremoni, nododd Cadeirydd Panel y Beirniaid, Tecwyn Vaughan Jones, mai dyma’r degfed tro i Gyngor Tref Ffestiniog ddyfarnu’r Ysgoloriaeth a’i bod hi bellach yn werth £2,000 ... sy’n swm anrhydeddus iawn. Llongyfarchodd y Cadeirydd y Cyngor Tref am eu gweledigaeth a’u buddsoddiad yn nyfodol y berthynas hon rhwng y ddwy dref.

Dywedodd bod ysgoloriaeth unigryw fel hon ymysg cynghorau cymuned a thref Cymru yn rhywbeth ardderchog i’w arddel. Roedd tri pherson ifanc teilwng wedi ymgeisio eleni – sy’n hynod galonogol.

Eglurodd Cadeirydd y Panel iddo yntau a’i gyd-feirniaid, Ceinwen Humphreys, Anwen Jones a Nans Rowlands, wneud penderfyniad ar sail y ceisiadau ysgrifenedig yn unig, heb wybod enwau’r ymgeiswyr. Nododd fod cais yr ymgeisydd buddugol, Lowri Francis Jones, yn ‘grynodeb da a grymus mewn iaith goeth, ac mae’n gosod ei bwriad yn eglur ac yn dangos sut y bydd ei bwriad yn cael ei wireddu’. 

Mae’r ymgeisydd yn sôn ei bod yn athrawes Gymraeg a buasai diwylliant a iaith y Cymry ym Mhatagonia yn bwysig iawn i’w chynlluniau petai’n ennill. Mae hefyd yn gobeithio y byddai ei phrofiad yn ymestyn ei gallu i ddysgu ei disgyblion am Batagonia. Sonia bod cerddoriaeth a’r iaith Gymraeg wedi bod yn rhan annatod o’i bywyd bob dydd. Mae hi wedi canu a pherfformio mewn eisteddfodau a chyngherddau ynghyd â pherfformio eitemau o gerdd dant a chaneuon gwerin. 

Ymhyfryda Lowri ei bod yn ddisgynnydd i’r Telynor Dall o Feirion – David Francis, Llys y Delyn, Rhiwbryfdir a agorodd ddrws ei gaban i nifer o  egin-ddatgeiniad cerdd dant i drafod y gelfyddyd, i ganu ac i ddysgu gosod gair ar gainc yn nechrau’r ganrif ddiwethaf. Mae Lowri yn canu’r piano hefyd. Mae eisoes wedi cael cyfle i sôn am hanes y Cymry ym Mhatagonia gyda’i disgyblion ysgol.  Fel un sydd hefyd yn ffarmwraig, dangosa ddiddordeb mawr mewn canfod pa fath o amaethyddiaeth sy’n nodweddu’r cymunedau gwledig o gwmpas Rawson.

Ychwanegodd Tecwyn Vaughan Jones fod y ddau gais arall a dderbyniwyd hefyd wedi gwneud argraff ar y beirniaid a’u bod yn mawr obeithio y byddan nhw’n ystyried cystadlu am yr ysgoloriaeth eto yn y dyfodol. 

Dros y ddeng mlynedd ddiwethaf, mae naw person ifanc o Ffestiniog wedi ymweld â Rawson ar ôl ennill Ysgoloriaeth Patagonia, sef Mia Jones, Elin Roberts (ddwywaith), Lleucu Gwenllian, Mark Wyn Evans, Hanna Gwyn, Gari Wyn Jones, Terry Tuffrey, Gethin Roberts a Cadi Dafydd.

Dyma ddolen at hanes rhai o'r teithiau 

Felly, bydd Lowri yn teithio i’r Ariannin nes ymlaen eleni. Mae  Cyngor Tref Ffestiniog yn dymuno pob lwc iddi hi draw ym Mhatagonia ac yn edrych ymlaen at glywed am ei phrofiadau yno. 

Diolch hefyd i’r pedwar beirniad am eu gwaith cydwybodol yn pwyso a mesur y gwahanol geisiadau. 

- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2026

 

Gwobr Tir Na n-Og

Llongyfarchiadau mawr iawn Lleucu Gwenllian! 

Ei nofel graffig Gwen ac Arianrhod enillodd gategori uwchradd Gwobrau Tir na n-Og eleni! 

Cafwyd prynhawn braf iawn yn Seremoni Gwobrau Tir Na n-Og Cyngor Llyfrau Cymru yn Eisteddfod yr Urdd, Môn. 

Llongyfarchiadau mawr i bob awdur ar y rhestrau byrion, ond yn arbennig i Lleucu Gwenllian o’r Blaenau ddaeth i'r brig yn y categori Uwchradd efo'i nofel graffig, Gwen ac Arianrhod. 

Ac yn well byth, mi fydd dilyniant i'r gyfrol yn barod yn fuan - perffaith ar gyfer gwyliau'r haf!*

Dywedodd Lleucu: “Doeddwn i’n methu coelio fod Gwen ac Arianrhod wedi cael ei dewis i fod ar restr fer Tir na n-Og eleni, felly roedd darganfod bod y gyfrol wedi ennill yn deimlad swreal – mae ’na gymaint o awduron a darlunwyr dwi’n eu hedmygu wedi ennill y wobr, felly dwi jyst yn methu coelio’r peth! 

Roedd sgwennu a darlunio Gwen ac Arianrhod yn llafur cariad, ac yn broses wnaeth wir wthio fy ngallu fel darlunydd, felly mae’n gymaint o anrhydedd fod y llyfr yn cael y fath gydnabyddiaeth.”

Dywedodd Rhys Dilwyn Jenkins, cadeirydd y panel beirniaid: “Roedd y panel oll yn gytûn fod y stori hon yn torri tir newydd ymhlith llyfrau Cymraeg. Mae ffurf a dyluniad y stori yn greadigol ac yn trafod pynciau amrywiol mewn ffordd afaelgar. 

Mae’r stori’n plethu’r hen a’r newydd ac yn cael ei hadrodd ar ffurf darluniau, ac rydyn ni’n profi emosiynau di-ri trwyddi draw – a hynny gydag ychydig iawn o eiriau ar y tudalennau! Rhaid canmol y creadigrwydd a’r sgìl oedd eu hangen i ddod â’r stori hyfryd hon yn fyw; mae’n cyfrannu at gyfeiriad llenyddiaeth Gymraeg gyfoes ac yn creu rhywbeth modern i ddarllenwyr ei ddarllen a’i fwynhau.”

* Mae ail-argraffiad o Gwen ac Arianrhod yn y siopau rwan, ond hefyd mae'r ail lyfr yn y gyfres: Gwen ac Arianrhod, 2: Cantre'r Gwaelod allan hefyd!

- - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2026

 Ychydig eiriau... dweud cyfrolau 

Y Dref Werdd ac Antur Stiniog

Ychydig o newyddion y mentrau lleol, o rifyn Mehefin 2026 

Ffair Egin

Cynhaliwyd Ffair Egin y Dref Werdd yn Neuadd Bentref Llan Ffestiniog eleni.

Llond neuadd o stondinau yn rhannu neu werthu planhigion a chynnyrch lleol. Stondinau gan Bwyd Bendigedig, Maes y Plas, Crefft Gwreiddiol, Gerddi Seren, Maeth Natur, Roger gyda bwrdd yn hyrwyddo rhandiroedd Penrhyndeudraeth a mwy.

Gwych o beth oedd gweld cymaint o bobl yn dod draw i’r digwyddiad ... yn prynu neu’n rhannu planhigion neu lysiau i dyfu yn eu gerddi. Neu, roedd llawer yn hapus yn cael sgwrs a phaned ... a chacen wedi ei gwneud gan wirfoddolwyr Maes y Plas.

Dyma be ydy ysbryd cymunedol go-iawn!

Roedd y raffl yn boblogaidd iawn gan bod meithrinfa goed Ian Sturrock wedi rhoi coeden ffrwyth a choeden Bwlch Sycarmorwydden i’w rhoi ar y bwrdd, a thair coeden iach a hardd wedi dod o’r feithrinfa goed yn Nhanygrisiau hefyd... diolch i Meg.

Digwyddiad a arferai gael ei gynnal gan grŵp o wirfoddolwyr yn Neuadd Goffa Penrhyndeudraeth oedd y Ffair Egin, ond mae’r Dref Werdd wedi bod yn ei threfnu ers tair mlynedd bellach. A gan ein bod yn gweithio ar draws y ddwy gymuned, Bro Ffestiniog a Phenrhyndeudraeth, mae’n dda gallu symud y digwyddiad o Benrhyn i Llan bob yn ail flwyddyn.

Diolch enfawr i bawb am fod yn rhan o’r digwyddiad ac i bwyllgor Neuadd Bentref Llan am ddefnydd o’r gofod arbennig ar y diwrnod. 

 

Adfer Adeiladau 

Cawsom gyfle i fynd draw i weld y gwaith adeiladu mae TIR yn ei wneud yn adeiladau Caffi Bolton a Siop Ephraim y mis yma. Maen nhw wir yn rhoi popeth i mewn i’r prosiect yma, ac mae’r gwaith yn dod ymlaen yn sydyn iawn.

Ar y lefel waelod bydd gofod tywyll ar gael i’w rentu, fyddai’n gyfle gwych ar gyfer stiwdio, gweithdy creadigol neu ofod tebyg. Ar lefel y stryd bydd dau ofod busnes ar gael i’w rhentu, ac maent yn maint perffaith ar gyfer busnes bach newydd neu fusnesau lleol hen a newydd fel ei gilydd. Ar y lefelau uchaf bydd dwy fflat ar gael i bobl leol eu rhentu. Y gobaith yw y bydd y gwaith wedi’i gwblhau erbyn diwadd 2026.

Rydym mor falch o weld cymaint o gynnydd wedi’i wneud, ac yn edrych ymlaen yn fawr at weld yr adeiladau wedi’u gorffen ac yn dod yn fyw unwaith eto yng nghanol y dref.

Ar benwythnos y 9fed a’r 10fed o Fai, cynhaliwyd ras lawr allt yn y ganolfan feicio. Roedd yn benwythnos gwych o gystadlu, gyda phawb i weld wedi mwynhau eu hunain ac wedi cael canlyniadau da. Roedd bwyd gan Burrito Blasus hefyd wedi mynd lawr yn arbennig o dda gyda pawb oedd yn bresennol.