Pentymor y Gymdeithas Hanes

Fel i lawer arall wrth gwrs, bu’r tair blynedd ddiwethaf yn amser eithriadol anodd i Gymdeithas Hanes Bro Ffestiniog. Collwyd yr adeilad ble yr oeddem yn arfer cynnal ein cyfarfodydd (Neuadd Sefydliad y Merched), collwyd y gofod ble yr oeddem wedi sefydlu arddangosfa o hanes lleol (yng Nghaffi Antur Stiniog) – ac yn sgìl hynny, collwyd yr incwm a arferai ddod oddi wrth ymwelwyr, ond yn bwysicach na dim, bu’n rhaid rhoi’r gorau i’n cyfarfodydd yn gyfan gwbl.

Gyda chryn betruster felly, fe gychwyn’som ail-afael yn ein cyfarfodydd ym Medi 2022. Yr oeddem yn poeni faint o bobl a fyddai, unwaith eto, yn barod i ddod allan gyda’r nos i fynychu cyfarfodydd - ac yr oedd angen ‘cartref’ newydd. Yn ffodus dros ben, aeth prifathro Ysgol Maenofferen, Mr Aled Williams, allan o’i ffordd i’n cynorthwyo, gan roi defnydd o neuadd yr ysgol i ni am bris gostyngol. Fe wnaethom ninnau gadw ein pris aelodaeth yn isel iawn - £6 am y flwyddyn neu £1 y cyfarfod. Mae hyn yn eithriadol isel, gyda chyfarfodydd cyffelyb mewn ardaloedd eraill yn costio £5+ y noson.

Llun- Paul W

Gyda’n tymor bellach wedi dod i ben, braf adrodd ein bod wedi rhyfeddu at y nifer a fu’n mynychu ein cyfarfodydd (rhyw 40 i 50 bob tro). Profodd yr fenter o ail-ddechrau cyfarfod yn hynod lwyddiannus - yr ydym wedi llwyddo i gynyddu ein aelodaeth. Ond yr oedd pryder yng nghefn ein meddyliau; nid oedd y tâl aelodaeth ar y lefel hwn yn gynaliadwy. Ni fyddai ein incwm yn cyfateb i’n gwariant ac ni fyddai ein balans yn y banc yn caniatáu i ni barhau gyda hyn yn hir iawn.

Felly, fe wnaethom gais i Elusen Freeman Evans am gyfraniad tuag at barhau i weithredu yr un drefn am y dair blynedd nesaf. Pleser o’r mwyaf yw adrodd i ymddiriedolwyr yr Elusen gytuno i’n cais gan roi grant sylweddol i ni, fel y gallwn barhau i gynnig aelodaeth râd a hefyd, na fydd yn rhaid codi pris ‘Rhamant Bro’, am y dair blynedd nesaf. Hoffem ddatgan ein diolchgarwch i ymddiriedolwyr yr Elusen am eu cefnogaeth.
Gareth T. Jones  (Ysgrifennydd)

Adnewyddu'r Ganolfan

Roedd y Ganolfan Gymunedol yma ym Mlaenau Ffestiniog yn edrych wedi blino ac yn dioddef o flynyddoedd o esgeulustod felly penderfynodd y Pwyllgor (yn cynnwys dim ond 6 aelod) ddefnyddio'r cyfnodau clo i weithio ar yr adeilad.  Mae'r holl waith wedi'i wneud wrth gadw at y rheoliadau cyfyngiadau llym gydag aelodau'r pwyllgor a'r gofalwr yn gweithio ar yr adeilad pan fo'n bosibl o fewn rheolau Covid 19.

Mae'r holl lafur wedi'i wneud yn wirfoddol gan aelodau'r pwyllgor sydd wedi ein galluogi i wneud cymaint o waith.

Erbyn hyn mae'r prif doiledau wedi'u hadnewyddu gyda phaneli wal newydd, lloriau a dodrefn 'stafell molchi newydd - gwnaed hyn yn bosibl drwy'r grantiau hael a dderbyniwyd gan Elusen Freeman Evans a chwmni First Hydro.  

Mae'r brif neuadd wedi'i phlastro, ei phaentio ac mae'r llawr gwreiddiol wedi'i lanhau gan roi golwg hollol wahanol i'r ystafell. Mae ystafelloedd a choridorau eraill hefyd wedi'u haddurno a lloriau newydd wedi'u gosod.
 

Mae'r gwaith yn dal i fynd ymlaen yn yr adeilad a'r gobaith yw y bydd y gwaith ar yr adeilad gwych hwn wedi'i ddarfod a dodrefn newydd wedi'u gosod o fewn wythnosau.
 

Mae’r gwaith ar y Ganolfan yn barod wedi dangos ffrwyth gyda’r bwrdd iechyd yn bwriadu ei defnyddio fel canolfan frechiadau ychwanegol yn ystod yr wythnos nesaf.

I gyd-fynd â'r olwg newydd mae'r pwyllgor wedi newid enw'r ganolfan i Ganolfan Gymdeithasol Bro Ffestiniog. Yn anffodus Ffestiniog Community Association oedd enw swyddogol y ganolfan, a theimlwyd bod yr enw newydd yn adlewyrchu treftadaeth ac iaith yr ardal yn well.

Mae'r Pwyllgor yn edrych ymlaen at groesawu grwpiau a sefydliadau hen a newydd i ddefnyddio'r adeilad yn rheolaidd.  Cofiwch mai ni trigolion yr ardal sydd berchen ar yr adeilad yma gan gynnwys perchnogaeth o’r Ganolfan Hamdden sydd wedi ei brydlesu i Ysgol y Moelwyn ac mae’n haeddu ei barchu a’i ddefnyddio.

AC
---------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2021

Ar y Gweill gan Antur Stiniog

Mae’n sâff dweud ei bod hi wedi bod yn gyfnod anodd iawn i’r mwyafrif, a 2020 yn flwyddyn andros o ryfedd ar adegau.

Er gwaetha’r sefyllfa yr ydym yn byw ynddi ar hyn o bryd, nid ydym yn brin o newyddion da i rannu efo darllenwyr y fro -ond cyn hynny, fe hoffai aelodau Bwrdd Antur Stiniog ddiolch i’r holl staff am fod mor weithgar, arloesol a phositif- ac am fod mor barod i addasu a derbyn ffyrdd newydd o weithio. Mae’n bwysig nodi yn y fan yma hefyd fod y staff yn hynod o ddiolchgar i aelodau’r Bwrdd am yr holl waith caled ac am yr ymroddiad ddi-ffael mewn cyfnod mor ddigymar.

Yn ystod y cyfnodau clo rydym wedi bod yn datblygu nifer o brosiectau sydd yn mynd i fod o werth i’r gymuned (yn ogystal ag addasu ein gweithleoedd i wneud nhw’n mannau diogel ar gyfer ein cwsmeriaid a’n staff).

Rydym yn hynod o falch a hapus i gyhoeddi fod y ceisiadau wnaethom i Gyngor Chwaraeon Cymru, Cronfa Magnox Socio-Economic a Phartneriaeth Awyr Agored Gwynedd, ac Elusen Freeman Evans Ffestiniog, er mwyn dechrau Clwb Beicio Antur i blant a phobl ifanc rhwng yr oedran o 7-16 wedi bod yn llwyddianus! Derbyniwyd yr newyddion da cyn i ni fynd i mewn i’r cyfnod clo cyntaf, ac er nad ydym mewn sefyllfa i gychwyn y clwb eto oherwydd y pandemig- yr ydym yn barod i fynd, ac yn hynod o frwdfrydig, llawn cyffro ac yn edrych ymlaen yn fawr iawn i gael dechrau cyn gynted ac y gallwn ei wneud yn ddiogel. Yr ydym yn edrych ar ddechrau mor fuan ag sy’n bosibl yn 2021- mi wnawn ni wneud yn siwr ein bod yn cyhoeddi unrhyw ddatblygiadau fel mae nhw’n digwydd ar ein tudalennau cyfryngau cymdeithasol, ac wrth gwrs yn Llafar Bro!

Prif bwrpas Clwb Beicio Antur yw dysgu'r sgiliau i blant a phobl ifanc sydd yn angenrheidiol ar gyfer y math o lwybrau beicio mynydd sydd gennym ar safle Antur. Mi fyddwn yn gwneud hyn drwy ddysgu sgiliau beicio technegol a chodi hyder aelodau’r clwb i fod yn feicwyr medrus trwy fwynhau a chael hwyl! Yn ogystal â hyn, mae gennym 10 beic lawr-allt newydd ac offer diogelwch ar gael i aelodau. Mae hyfforddiant hefyd yn rhan fawr o’r trefniadau, gyda chyfleoedd hyfforddiant Arwain Beics a Chymorth Cyntaf ar gael i bobl lleol sydd yn ymweud â Chlwb Beicio Antur – yr bwriad yw ein bod yn hyfforddi pobl leol i arwain sesiynau'r clwb- a gobeithio wedyn ein bod mewn sefyllfa dda i hyfforddi rhai o'r aelodau ifanc! Eto, byddwn yn cyhoeddi mwy am hyn ac am sesiynau blasu, cyn gynted ac y gallwn gynnal hyfforddiant yn 2021.

 

Yr ail brosiect cyffrous sydd gennym i’w gyhoeddi, yw Prosiect Murlun yn Siop a Thŷ Coffi Antur Stiniog! Mi fydd murlun mawr sydd yn dathlu hanes, diwylliant a threftadaeth y fro yn cael ei baentio ar waliau'r siop ynghanol y dref, dros y misoedd nesaf. Mae’r prosiect yma wedi dod yn sgȋl cais (UNESCO) Safle Treftadaeth y Byd, yn ardaloedd llechi gogledd Cymru. 

Mae Antur Stiniog wedi penodi artist ifanc lleol, Lleucu Gwenllian Williams i ddylunio a phaentio'r murlun. Mi fydd y gwaith celf yn cynnwys themâu treftadaeth a hanes y diwydiant llechi, nodweddion tirwedd ardal Bro Ffestiniog, ac yn cyfleu negeseuon o bositifrwydd tuag at y dyfodol sydd o’n blaenau. 

Rydym yn edrych ymlaen yn fawr iawn i weld gwaith Lleucu yng nghanol y dref! Rhagor o wybodaeth am yr prosiect cyffrous yma i ddilyn yn Llafar Bro yn yr flwyddyn newydd!

Yn olaf, ac i gloi 2020, hoffai Antur Stiniog ddymuno Blwyddyn Newydd Dda i bawb! Hoffwn hefyd fel busnes cymunedol gymryd y cyfle yma i gyd-ddathlu a llongyfarch Llafar Bro ar ei 500fed rhifyn! Llwyddiant penigamp go iawn- lle fydden ni heb Llafar Bro bob mis? Diolch yn fawr iawn i Gymdeithas Llafar Bro am yr holl waith called drwy’r flwyddyn a dros y blynyddoedd am ddarparu'r adnodd pwysig yma i’r Fro a’i ddarllennwyr ehangach: hir oes i Llafar Bro!
-------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2020

Dolen i'r diweddariad

Freeman Evans

Bu elusen leol yn falch o roi cyfraniad ariannol i alluogi Llafar Bro i gyhoeddi dau rifyn digidol eleni. Gwyddwn mor werthfawr ydi’r papur i lawer iawn o drigolion yr ardal.

Mae Elusen Dydd Gŵyl Dewi Freeman Evans Ffestiniog, a sefydlwyd gan ewyllys Robert Freeman Evans (1988), yn ‘rhoi cymorth i’r henoed anghenus, tlodion, a phobl anabl a dioddefwyr salwch tymor hir ym Mlaenau Ffestiniog a Llan Ffestiniog’ yn ogystal ag i gymdeithasau a chlybiau lleol sy’n cyfrannu at lesiant cymuned Ffestiniog ac at amcanion yr ewyllys.

Ymysg y cymdeithasau sydd wedi cael nawdd yn y flwyddyn/ddwy ddwetha’ mae Clwb Rygbi Bro Ffestiniog; Clwb Pêl-droed yr Amaturiaid; a Chlwb Beicio Ieuenctid Antur Stiniog, sydd i gyd yn cyfrannu at iechyd trigolion ac at falchder cymunedol; a’r Ganolfan Gymdeithasol sy’n gartref i ganolfan ddydd yr henoed ac amryw o weithgareddau cymunedol eraill. Cefnogwyd cynlluniau amrywiol i wella systemau gwresogi a thoiledau, darparu hyfforddiant, prynu offer, a gwella cyfleusterau defnyddwyr.

Rydym bellach hefyd wedi dosbarthu cannoedd o dalebau - yn werth £30,000 i gartrefi parhaol yn y Blaenau a Llan, er mwyn cefnogi trigolion yr ardal yn ystod yr argyfwng covid, ac hefyd er mwyn cefnogi rhai o’r siopau lleol. Yn ôl y negeseuon yr ydym wedi eu derbyn, a’r ymateb ar ein tudalen facebook, mae’n ymddangos bod croeso cynnes wedi bod i’r weithred yma. Rydym yn falch i gyfrannu at lesiant y gymuned a gweithredu dymuniadau olaf Robert Freeman Evans.

Llun- Paul W

Mae nifer wedi bod yn holi am gefndir yr elusen. Dyma ychydig o hanes y gŵr a’i sefydlodd:

Ganwyd Robert Freeman Evans yn Llanddulas ar y 1af o Fawrth 1895 yn fab i Robert a Sidney Evans.  Tua 1899 bu i’r teulu symud i Hafod Offeiriad, Ffestiniog i ffermio. Yn 1911 roedd y teulu yn byw yn 160 Brif Heol, Blaenau Ffestiniog gyda’r tad yn chwarelwr erbyn hyn a chanddynt 4 o blant sef-
Robert Freeman yn 16 oed ac yn saer coed;
Ellen Evans yn 14 oed;
Elisabeth Evans yn 12 oed;
William Freeman yn 9 oed.

Cafodd Robert ei brentisio fel saer yn yr ardal a bu’n gweithio yma nes iddo fynd i’r Rhyfel Byd Cyntaf. Yn ystod y rhyfel bu’n ddifrifol wael gyda niwmonia dwbl a bu bron iddo farw.
Ar ôl y Rhyfel Mawr roedd yn anodd cael gwaith yn yr ardal yma ac mi aeth i Fanceinion i weithio.
Yno, creodd bartneriaeth gyda John Griffiths ac roeddynt yn gweithio yn trwsio tai ar ôl llanast y Rhyfel. Bu i gwmni oedd wedi cael tir gan y De Trafford Estate i adeiladu tai fynd i’r wal a gadael llawer o dai heb eu cwblhau. Gwelodd Freeman ei gyfle a gofynnodd i’r ystâd am dir i adeiladu tai arno.  Cytunodd yr ystâd i hyn ar yr amod ei fod yn cwblhau’r tai oedd ar eu hanner.

Erbyn hyn roedd wedi gadael y bartneriaeth gyda John Griffiths ac wedi creu ei gwmni ei hun sef Freeman Evans & Co, a bu’n gyfrifol am adeiladu cannoedd o dai ym Manceinion cyn yr Ail Ryfel Byd, ac mi gadwodd ambell un yn ôl fel ei fod yn gallu eu rhentu allan.

Mae’n amlwg bod hyn wedi bod yn amser llewyrchus iawn iddo gan iddo brynu fferm yn Ninbych cyn dechrau’r rhyfel.  Nid oedd yn ffermio ei hun ond yn cyflogi dyn i redeg ei fferm iddo. Erbyn 1940 roedd wedi adeiladu tŷ iddo’i hyn ar dir y fferm sef Llys House, ei gartref hyd y diwedd.
Bu’n gynghorydd ar Gyngor Tref Dinbych am flynyddoedd maith ac yn Faer y dref ddwywaith.
Roedd yn dal i gadw gweithdy a chyflogi dynion i wneud gwaith cynnal a chadw ar ei dai hyd ei farwolaeth yn Hydref 1985, yn 90 oed.

Gadawodd arian yn ei ewyllus er mwyn ffurfio dwy elusen: un yn Ninbych a’r llall yn ‘Stiniog, gydag ymddiriedolwyr lleol yn rheoli’r elusennau er budd y ddwy gymuned.

Mae’r ymddiriedolwyr yn cyfarfod yn y gwanwyn ac yn yr hydref bob blwyddyn i ystyried ceisiadau.

Bydd croeso i chi holi am ffurflen gais yn hwyrach yn y flwyddyn ar gyfer ffenest yr hydref, trwy yrru ebost i swyddfa@elusenfreemanevans.cymru neu holi am ffurflen yn swyddfa’r Cyngor Tref.

Sylwer os gwelwch yn dda, na fydd unrhyw un o’r ymddiriedolwyr yn rhannu nac yn derbyn ffurflenni cais, ac ni ddylid cysylltu â nhw'n uniongyrchol. Rhaid gyrru ffurflenni yn ôl, unai trwy ebost, neu at Freeman Evans, Blwch Post 73, Blaenau Ffestiniog, LL41 9AL. Diolch yn fawr.
-----------------------------------

Addasiad yw'r uchod o erthyglau a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifynnau Ebrill a Mai 2020.