Ein Hamgylchedd

Erthygl o rifyn Mehefin 2016, gan Mari Williams, blwyddyn 5, Ysgol Maenofferen.

Yr amgylchedd ym Mlaenau Ffestiniog
Ein thema eleni oedd ‘Pa mor wyrdd yw Blaenau?’.  Buom  am dro rownd y stryd i ofyn wrth bobl am eu barn nhw am Flaenau Ffestiniog wrth lenwi holiadur gyda Miss Trappe.  Roedd yn amlwg fod llawer iawn yn ailgylchu yn ddyddiol.

Cawsom bleser o gael ymweliad i'r ysgol gan y Dref Werdd i helpu ni i ateb ychydig o gwestiynau oedd gennym wedi eu paratoi. Fe atebodd Gwydion lawer o gwestiynau am pa mor wyrdd yw Blaenau Ffestiniog.
_____________________________________________________________________________
Y Blaenau yw un o’r trefi hefo lleiaf o goed yng Nghymru - allan o 220 o drefi! 
_____________________________________________________________________________

Mae yna broblem hefo’r  Rhododendron a’r clymlys Siapan (Japanese knotweed) gan eu bod yn tyfu ym mhob man.

Mae rhai pobl yn y gawod am tua 10-30 munud, ond nododd Gwydion y gall teulu o bedwar arbed £400 y flwyddyn, a’r unig beth fyddai raid ei wneud ydi treulio dim ond 4 munud i mewn ynddi.

Mae pobl leol yn garedig ac yn gwella iechyd yn yr afonydd drwy gasglu sbwriel.  Dywedodd Gwydion fod y Dref Werdd wedi caslgu 5 sgip yn llawn o sbwriel mewn dau ddiwrnod o lanhau afonydd. Mae hynny tua 30 tunnell! Mae angen cadw’r afonydd lleol yn lân e.e Afon Bowydd, neu bydd y llygredd yn mynd i’r môr ac yn achosi mwy o broblemau i’n natur.

Llanast yn Afon Bowydd. Llun Paul W

Mae 2,600 o dai yn y fro, felly mae’n anodd  iawn cael pawb i fod yn wyrdd! Ond mae llawer o bethau yn helpu e.e. mynd â phethau i’r Ganolfan Ailgylchu a cherdded yn lle mynd mewn car o hyd. 

Yn y parc, sylwais fod sbwriel plant a phobl ar y llawr ac yn y gwrychoedd. Nid yw hyn yn deg i rai sydd eisiau chwarae yn ddiogel. Hefyd roedd yna ganiau cwrw ar hyd y gwrychoedd tu allan i Westy Tŷ Gorsaf. Mae llawer o finiau yno, ond ddim yn cael eu defnyddio! 

Yn fy marn i, dylai pawb ailgylchu a pheidio taflu sbwriel ar y llawr. Credaf y dylai pobl edrych ar ôl ein hamgylchedd drwy ailgylchu dillad yn y banc priodol neu roi hen ddodrefn yn y Ganolfan Ailgylchu yn lle eu taflu nhw wrth y rheilffyrdd neu yn ein gerddi. Dydy hyn ddim yn neis i ni na’r bobl sy’n dod i'r Blaenau ar wyliau.

Yn fy marn i, mae Blaenau Ffestiniog yn dref ‘werdd’, ydy, ond mae lle i wella – yn arbennig yn y parc ac wrth ymyl Siopau fel Eurospar a’r Co-op - lle mae pobl yn prynu bwyd ac yn taflu llawer o’u sbwriel ar y llawr.
-------------------------------------

Braf ydy cael croesawu erthygl gan un mor ifanc – diolch o galon i Mari am fynegi ei barn mor loyw. Dal ati Mari!

Colofn y Merched -rysetiau hafaidd

Pennod flasus arall o gyfres Annwen Jones

Hufen ia iogwrt a ffrwythau

8 owns o eirin Mair neu gwsberins
8 owns o fafon neu gyrains coch
12 owns o iogwrt naturiol
4 llwy fwrdd o siwgr brown

Coginiwch yr eirin Mair mewn ychydig ddŵr am tua 15-20 munud (neu rhowch yn y meicrodon am 6 munud ar y pwer uchaf).

Gwnewch ‘puree’ o’r ffrwythau i gyd, ac yna ychwanegwch yr iogwrt. Cymysgwch eto gan roi’r siwgr i mewn i felysu. Rhowch mewn tun bas a rhewi hyd nes yn caledu o amgych yr ochrau.

Curwch yn dda eto ac yn ail rewi.

Sorbet cyrains duon

Pwys o gyrains duon
6 owns o siwgr
2 lwy de o sudd lemwn

Cogniwch y ffrwythau hefo 6 llwy fwrdd o ddŵr nes yn feddal. Rhowch drwy’r gogor.

 Rhowch y siwgr mewn hanner peint o ddŵr a berwch am 10 munud. Oerwch ac ychwanegwch y sudd lemwn.

Cymysgwch hefo’r puree cyrains duon a’i wneud i fyny i beint a chwarter efo dŵr. Gorchuddiwch, a rhewi am ¼ awr.

Curwch a’i rewi eto am yr un amser.
Yna gwnewch yn yr un modd am y trydyd tro.


Dip Siocled

2 bar siocled a thaffi meddal
4 owns o siocled plaen
5 owns o hufen dwbwl

Torrwch y siocled i gyd a’i doddi efo’r hufen tros bowlen neu sosban o ddŵr berw. Defnyddiwch yn gynnes hefo ffrwythau’r haf i’w towcio ynddo.
----------------------------------------

Cyhoeddwyd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 1998.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Lluniau- Paul W

Taith arbennig #hogiallechenlas

Heddiw, mae tri o hogia Stiniog yn cychwyn ar antur anhygoel. Pob lwc iddyn nhw ar daith fythgofiadwy. 

Cafwyd brecwast ffarwel fore dydd Gwener, Gorffennaf 15, wrth i dri llanc ifanc o’r Blaenau - Connaire Cann, Steven Price ac Iwan Williams, o dan yr enw -‘Hogia Llechan Las’ baratoi am daith o 10,000 o filltiroedd o Gaffi’r Llyn yn Nhanygrisiau i Mongolia!

Mae'r siwrna’ yn cychwyn yn swyddogol o drac rasio Goodwood ar ddydd Sadwrn Gorffennaf 16. Fe fyddan nhw’n mynd drwy Ffrainc, Gwlad Belg, Yr Almaen, Denmarc, Sweden, Norwy, Rwsia, Kyrgystan a Mongolia, ynghyd â 250 arall o geir o bob cwr o’r byd.

Mi fydd y daith yn cymryd yn agos i chwe wythnos i’w chwblhau ac maent wedi prynu ‘Nissan Micra’ yn barod at yr orchwyl – car, meddai Iwan, y buasech yn mynd â’ch nain i siopa ynddo!!

Maent eisoes wedi cael llawer o noddwyr i’w cefnogi a byddent yn ddiolchgar iawn am unrhyw gyfraniad tuag at eu hymdrech.

Bydd pob ceiniog a gyfrennir yn mynd tuag at elusen ‘Macmillan’ – achos teilwng iawn ac yn agos at galon llawer iawn ohonom. Maent yn ddiolchgar iawn i bawb a’u noddodd ac mae’r safle we, sef www.justgiving/com/iwanwilliams-3  yn dal ar agor, neu mi gewch eu noddi drwy unrhyw berthynas teuluol i’r hogia os dymunwch.

Pob lwc i chwi,  hogia, a dymuniadau gorau am siwrna’ bleserus i gefnogi achos mor dda.

Maent wedi addo cadw cofnodion dyddiol o’r siwrna a gobeithio yn fawr y cawn flas ohono yn Llafar Bro ar eu dychweliad.
--------------------------------------

Addasiad ydi'r uchod o erthygl a ymdangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2016.
 
Yn wir, mae Llafar Bro yn edrych ymlaen i gyhoeddi hanesion yr hogia', ond os na fedrwch aros tan hynny, gallwch ddilyn eu hynt ar eu tudalen Gweplyfr/facebook

Mae ganddynt gyfri' Trydar/twitter hefyd-

Clip o'r hogia ar raglen HENO S4C

Sgotwrs Stiniog -egarych werdd

Erthygl arall o gyfres reolaidd y diweddar Emrys Evans.

Dyma hi’n fis Gorffennaf arnom unwaith eto fel sgotwrs y fro. “A’r hirddydd ar ei harddaf” fel y dywed un bardd.

Gobeithio y cawn ni fis Gorffennaf go iawn eleni. Dyma brif fis y sgota nos am frithyll; mis y rhwyfwr a’r egarychod; mis y mae iddo’i awyrgylch a’i hyd a’i ledrith unigryw ei hun.

Egarych werdd Pen-ffridd. Llun Gareth T. Jones, o lyfr Emrys Evans 'Plu Stiniog' 2009.

Tydw i ddim yn cofio a fu imi roi yr englyn a ganlyn gan J. Glyn Davies yn y golofn o’r blaen. Efallai imi ei chynnwys ryw dro yn y gorffennol. Ta waeth, dyma hi, pa’r un bynnag, yn gameo bach mewn cynghannedd, wedi’i gloi mewn pedair llinell, i’r ‘Genweiriwr’

Ac yn awr y genweiriwr, - a’i gi draw
Gyda’r hwyr wrth grychddwr;
Rhyw rith llwyd o freuddwydiwr,
Ara deg wrth odre dŵr.

Yr hanes diweddaraf a daeth i Swyddfa Sgotwrs Stiniog ydi am sgotwr o’r Manod, sy’n byw mewn rhan go ‘glyd’ o’r ardal, yn aelod ar un adeg o dîm Cymru ac yn dal un o’r ‘Padelli Rhosyn’.

Yn ystod un o nosweithiau olaf mis Mehefin aeth i Lyn Conwy am y naid nos gan feddwl cael noson ddedwydd o bysgota. Ond cyn iddo gymaint a rhoi pluen yn y dŵr, mewn rhan arbennig a elwir y ‘Badell Fawr’, sangodd ar un o gerrig lithrig y lle, ac aeth dros ei ben a’i glustiau i mewn i’r llyn. Roedd cyn wlyped ag y gwnai dŵr ef, ac yn ôl un tyst diogel iawn ei dystiolaeth a’i gwelodd – yn debyg iawn i hen jacdo wedi gwlychu a’i blu ar chwâl. Ac felly, adref fu ei hanes, heb naid nos, heb bysgodyn, ac fel y dywed Dic Jos mewn englyn: “A’i din yn wlyb odano.” 

Fel yr ydw’i wedi grybwyll o’r blaen yn y golofn hon, ychydig iawn o sgotwrs fyddai’n ei glywed erbyn heddiw yn son ac yn crybwyll ‘egarychod’.

Roedd y plu yma’n bwysig iawn gan yr hen sgotwrs, yn arbennig felly ym mis Gorffennaf, pan yn pysgota yn y nos ac yn ystod y dydd.

Rwyf wedi cynnwys ambell i batrwm o blith yr egarychod yn y golofn o dro i dro, fel, er engraifft, egarych gochddu, egarych dyfrgi, egarych melyn budr, ac un neu ddwy arall.

Flynyddoedd yn ôl, bellach, pan yn sgwrsio am bysgota hefo Dafydd Dafis Penffridd, y cawiwr o’r Manod, cefais ganddo nifer o batrymau plu.

Yn eu plith mae yna batrymau rhai o’r egarychod y byddai ef yn eu cawio ac yn eu pysgota yn llynnoedd yr ardal, ond yn y ddau Lyn Gamallt yn bennaf.

Dyma un o’r patrymau hynny (llun uchod):

Bach. Maint 12. Bach y math ‘sproat’ a ddefnyddai.
Corff. Blewyn morlo wedi’i lifo’n wyrdd golau, ac hwnnw wedi’i amgylchu a chwíl (cynffon paun). Gwneud y corff yn fain ac yn weddol fyr.
Traed. Bôn-du-blaen-melyn. Dyna fel y byddai ef yn disgrifio y rhai fyddwn ni heddiw yn eu galw yn ‘bajar’.
Adain. Rhegen-yr-yd yn wreiddiol. Gwneud yr adain o bluen iar o liw melynaidd gwan.

Fel arfer byddid yn rhoi yr egarychod ar y blaen-llinyn un ai yn agosaf at law neu yn bluen ganol.
Fe fyddwn i’n falch iawn pe byddai rhai o sgotwrs yr ardal yn mynd ati hi i gawio y patrwm uchod ac yna dal gyda o. Mi fyddwn i’n falchach fyth o gael gwybod am hynny. Anfonwch air.
-------------------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 1998.
Dilynwch gyfres Sgotwrs Stiniog efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Mil Harddach Wyt -chwynnu, tocio, a bwydo

Yn yr ardd.
Cyngor amserol gan Eurwyn Roberts, Meithrinfa Blodau'r Felin. Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 1998.

Yn yr ardd lysiau
Hau moron eto a phys math cynnar. Hefyd hau bresych ar gyfer y gwanwyn.

Codi nionod bach (sets) a’u sychu ar gyfer eu defnyddio yn y gaeaf.

Bydd angen chwynu yr ardd lysiau yn gyson yn enwedig ar ôl tywydd gwlyb.

Yn y ty gwydr

Bwydo’r tomatos un waith yr wythnos gyda gwrtaith sydd yn uchel mewn potash (ee Phostrogen).
Mae’n rhaid hefyd gwylio am y pry gwyrdd a'u trin (efo bys a bawd, neu chwistrellu, yn ôl eich anian) fel bo’r angen. Gall y pry gwyn fod yn fwy o broblem gan na wnaiff y chwistell ddim ond lladd y pry, ac felly gadael yr wyau ar y dail a gan ei bod yn deor bob rhyw bedwar diwrnod mae angen chwilio yn aml.

Mae planhigion marigolds (tagetes) yn arbennig yn atal rhyw gymaint rhag i’r pry gwyn ddod i’r tŷ gwydr ac mae yn rhaid eu plannu yn yr un pridd a’r tomatos.

Pan mae’r tywydd yn boeth mae’n werth rhoi dŵr ar y llwybr yn y tŷ gwydr.

Mae hyn yn wirioneddol werth ei wneud os ydych yn tyfu ciwcamerau: ma're rhain yn hoff iawn o leithder yn yr aer.

Yn yr ardd flodau
Gwaith pwysig y mis yma yw mynd drwy'r ardd flodau a thorri’r rheini sydd wedi darfod, i’w hatal rhag cynhyrchu had ac felly byrhau y tymor blodeuo. Mae angen hefyd torri blodau ar y pys per yn gyson. Mwya’n y byd o flodau a dorrir mwya’n y byd o flodau y cewch chi ar y planhigion.

Bwydwch yr ardd hefo gwrtaith uchel mewn potash, a thocio llwyni sydd wedi gorffen blodeuo megis banadl a Wisteria.

Mae'n amser i gymryd toriadau oddi ar lwyni fel y tri-lliw-ar-ddeg a’r ffug oren (Philadelphus). Rhowch y toriadau mewn pot: mae’n fantais eu cadw mewn lle cynnes iddynt wreiddio ynghynt.

Cofiwch  hefyd peidio ac anghofio y fasged grog. Mae’n rhaid dyfrio'r rhain o leiaf unwaith y dydd; mwy efallai os bydd y tywydd yn boeth. Mae gwynt yn unig yn sychu basged grog.

Bwydo hefyd yn aml ddwy neu dair gwaith yr wythnos. Mae gwrtaith mewn rhai basgedi sydd yn para am dri neu bedwar mis. Os nad ydych wedi hau had blodau’r fagwyr (wallflower) a sweet William mae angen gwneud yn awr. Hau yn yr ardd a’u trawsblanu i resi rhyw wyth modfedd oddi wrth eu gilydd. Y man gorau os yn bosib yw lle yr ydych wedi codi tatws cynnar. Bydd angen symud rhain eto i’r ardd flodau er mwyn cael lliw yn yr ardd ddechrau’r haf nesaf.
------------------------------
Lluniau -Paul W.

Gallwch ddilyn y gyfres trwy glicio'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde. Diolch i Eurwyn o Feithrinfa'r Felin, Dolwyddelan.

Mae llawer mwy o hanesion garddio yn Stiniog ar wefan Ar Asgwrn y Graig hefyd.