‘Tyrd a’r haul yn ôl efo chdi’

Roedd y diweddaraf o nosweithiau Cyfres Caban gan YesCymru Bro Stiniog yn wledd arall, ac fel dyweddodd Delyth, ein compère dawnus, wrth gloi’r noson, roedd yn enghraifft berffaith o’n harwyddair Adloniant; Diwylliant; Chwyldro!

Roedd hon yn noson dairieithog: Cymraeg, Norwyeg, a Saesneg. Ond ar ben hynny, roedd yn noson aml-gyfrwng hefyd, efo pytiau o ffilm, cwis, sgwrs a chân a barddoniaeth... ond hefyd, ein profiad cyntaf yn y gyfres, o ddawns greadigol!

Un o feibion y Manod, yr actor Gwyn Vaughan Jones a’i bartnar Siri Wigdel, oedd y siaradwyr gwadd ar y noson, ond cafwyd llawer mwy na hynny ganddyn nhw. Un o Norwy ydi Siri, ond mae wedi bod yng Nghymru ers dros 30 mlynedd, yn rhugl ei Chymraeg ac yn cyfrannu at ein diwylliant ers blynyddoedd. Roedd y cwis fer ar y dechrau am Llychlyn -neu Sgandinafia- a’r gwledydd Nordig, yn agoriad llygad, a Gwyn yn ei gweld yn ddifyr iawn cymharu efo sefyllfa Cymru yn cael ei rheoli gan wlad arall. Cawsom ein hatgoffa gan yr ystadegau NAD ydi Cymru’n rhy fach, NAC yn rhy dlawd ein hadnoddau, i fod yn annibynol! Sweden ydi’r fwyaf o’r gwledydd efo poblogaeth dros 10 miliwn; rhwng 5 a 6 miliwn sydd yn Norwy, Denmarc a’r Ffindir. Mae dros dair miliwn o bobl yng Nghymru wrth gwrs, ond ystyriwch Wlad yr Iâ a’i 380 mil o bobl! Ia, poblogaeth debyg i Gaerdydd, ond eto mae Gwlad yr Iâ ymysg gwledydd gorau’r byd o ran iechyd, addysg a chyfoeth GDP. Ac Ynysoedd y Ffaro wedyn, sy’n wlad annibynol efo llai na 60,000 o boblogaeth. Maen nhw’n cydweithio ag eraill o ran amddiffyn a materion tramor, ond yn hunanlywodraethol fel arall. Mae Cymru’n hen ddigon tebol hefyd!

 

Mae Gwyn yn amlwg wedi gwirioni efo Norwy. Yn debyg i Eryri o ran tirwedd er yn fwy creigiog; gwladwriaeth les anhygoel yno, ac yn cael ei hadnabod fel un o wledydd hapusaf y byd! Gwlad fodern iawn ond sy’n parchu ei thraddodiadau a’i diwylliant. Mwy felly nag ydym ni yma yng Nghymru.

Gwlad hir iawn ydi Norwy, dros fil o filltiroedd o’r de i’r gogledd, a’r gogledd yn teimlo fod ei hadnoddau’n cael eu hecsbloetio a’r de yn elwa ar eu traul. Roedd diffyg parch at y bobl Sámi, diwylliant cynhenid yr ardal Arctig, yn y gorffennol. Daeth Siri i sylweddoli ei bod yn rhannol o dras Sámi, ac mae hi’n gweithio ar sioe ar sail hynny. Gwelsom ffilm fer ohoni yn dehongli barddoniaeth trwy ddawns, mewn tirlun llawn eira -lleoliad efo dim ond 2-3 awr o olau dydd yr adeg yma o’r flwyddyn.

Yn ail hanner y noson, mi gawsom wledd gan Gai Toms, a’r cyfansoddwr-ganwr lleol ar ei orau o flaen cynulleidfa oedd yn gwrando’n astud a gwerthfawrogi pob gair a chân. Dechreuodd trwy ddiolch i Siri am ‘agor ei ddychymyg’ am y celfyddydau creadigol, a bod yn ddylanwad mawr ar ei yrfa (bu’n ddarlithydd iddo yng Ngholeg Meirion Dwyfor -darllenwch lyfr Gai, Llechan yn y Gwaed, am fwy o fanylion). Rhoddodd Gai deyrnged i’w fam hefyd, yn son am fynd i weld y wawr o ben y Manod Mawr, ond y lle yn niwl dopyn a dim byd i’w weld! Yn ystod y cyfnod clo aeth ati i addasu cân Galway Bay i sôn am y gorwel pell na welodd ei fam bryd hynny. “Os gewch chi gyfle, ewch i ben y Manod, ar noson braf o haf, does nunlla gwell”. Mae’n gobeithio gwelith y gân olau dydd ar albwm Y Filltir Gron sydd ar y gweill ganddo.

Roedd Gai yn chwerthin bod pobl Tanygrisiau byth yn gweld y machlud ‘chwaith, gan fod y Moelwyn yn y ffordd! ‘Tra bod pobl Manod a Llan yn llygad yr haul, mae’r gwybaid bach allan yn poenydio pobl Tangrish!’

Albym ddiweddara’ Gai ydi ‘Baiaia!’ ac mi gawsom ddatganiad arbennig o’r gân hyfryd Agorydd, lle mae’n galw: Tyrd â’r haul yn ôl efo chdi, agorydd sy’n dywyll ac oer hebddat ti. 

Yn ystod ei set, bu Gai’n cyfeilio i ddarlleniad angerddol o Under Milk Wood gan Gwyn, tra oedd Siri’n dehongli trwy ddawns ymysg y gynulleidfa! Cyflwynodd y gân Fiskesteinen (o albwm Mim Twm llai, Yr Eira Mawr) trwy egluro ei fod -tra ar ymweliad â Norwy, wedi clywed rhywun yn canu cân werin yno ar yr alaw hyfryd ddaeth yn adnabyddus yng Nghymru fel Llongau Caernarfon! Efo Siri’n adrodd a chanu Norwyaidd, cyfeiliodd Gai efo addasiad o’r alaw. Ewch i dudalen facebook YesCymru Bro Ffestiniog i gael blas. Diolch Gai am ofalu am y sain ar nosweithiau Cyfres Caban, ond diolch arbennig am ddiddanu efo casgliad syfrdanol hardd o ganeuon y tro hwn, a chrefft arbennig ar y gitâr. Braf oedd cael rhagolwg o gân newydd Nadoligaidd sydd ar y gweill, ac er iddo’i chyflwyno fel “cân anorffenedig” roedd yn werth ei chlywed yng nghysgod coeden nadolig fawr caffi Antur!

Cafwyd Tafarn yn Nolrhedyn i gloi, a phawb wedi eu plesio! ‘Melys Gybolfa’ go iawn o noson; adloniant rhagorol ar noson dywyll, aeafol. Diolch am gefnogaeth wych ein cynulleidfa, ac roedd yn braf gweld wynebau newydd y tro hwn hefyd. Cofiwch nad oes raid i chi fod yn aelod o YesCymru i fynychu’r gyfres, ac mae pob noson am ddim!

Nos Wener olaf Ionawr fydd y nesa’ efo’r awdur Simon Chandler- cyfaill Llafar Bro a llysgenad Stiniog ym Manceinion! Y delynores a’r gantores werin amryddawn Gwenan Gibbard, aelod o’r grŵp hynod boblogaidd Pedair, fydd yn canu ar y noson. Edrychwn ymlaen i’ch gweld eto. PW

- - - - - -

Ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2025

Hanes noson Dafydd Iwan 

 

Y Gymdeithas Hanes- Ydi Addysg yn Lladd yr Iaith?

Cyfarfu’r Gymdeithas Tachwedd 19 i wrando ar sgwrs gan Geraint Vaughan Jones ar destun, sy’n sicr yn dal sylw, sef Ydi Addysg yn Lladd yr Iaith? 

Cafwyd darlith hynod ddiddorol a phwrpasol ar hanes addysg yn ardal Ffestiniog o ganol y 19eg ganrif hyd at ganol yr 20fed ganrif a’r addysg hwn yn ffurfio cyd-destun i droeon helyntus yr iaith Gymraeg dros yr un cyfnod. I ddechrau roedd addysg ffurfiol am weld diddymu'r Gymraeg oddi ar leferydd y bobl - yn gyfan gwbl a chaed cyfleoedd i hwyluso hynny yn yr ysgolion bach oedd yn codi a diflannu fel madarch ar draws y fro a’r wlad ynghanol y 19eg ganrif ... 

Seisnigeiddio oedd pwrpas yr addysg hon yng Nghymru yn fwy na dim ond roedd cyferbyniad sylweddol rhwng yr addysg ffurfiol ac ymdrechion y capeli oedd yn dysgu yn gyfan gwbl trwy gyfrwng y Gymraeg -roedd plant bach yn deall iaith y capel ond ddim o reidrwydd yn deall gair o iaith yr ysgolion.

Soniodd Geraint am gyfnod trwblus i’r iaith yn yr 1840au ac yn y degawdau oedd yn dilyn. 

Yn dilyn dros ddegawd o anghydfod - terfysgoedd ym Merthyr yn 1831, y Siartwyr yn Y Drenewydd a Chasnewydd yn 1839, a Merched Beca trwy gydol y ddegawd cyn 1846, roedd pryder cyffredin ymysg y Sefydliad ar y pryd am sefyllfa gymdeithasol a moesol y Cymry. Teimlai nifer mai'r Gymraeg a diffyg addysg (Saesneg) oedd gwraidd nifer o'r trafferthion. Meddai'r Times o Lundain am y Gymraeg:

"Its prevalence and the ignorance of English have excluded and even now exclude the Welsh people from the civilisation of their English neighbours. An Eisteddfod... is simply a foolish interference with the natural progress of civilisation and prosperity". 

Roedd adroddiad y Comisiwn i Addysg yng Nghymru a sefydlwyd gan Ralph Robert Wheeler Lingen, Jelinger Cookson Symons a Henry Robert Vaughan Johnson, tri Eglwyswr o Sais na siaradai Gymraeg, yn ysgytwad i Gymry'r cyfnod gan iddo daflu amheuaeth ar eu moesoldeb ac am natur gyfrin a gwrthryfelgar yr iaith Gymraeg. Yr ymateb yma o 'frad' gan y Sefydliad Seisnig oedd y rheswm i'r term 'Brad y Llyfrau Gleision' (1847) gael ei fathu. Yn ei ragymadrodd dywedir: 

"The Welsh language is a vast drawback to Wales and a manifold barrier to the moral progress and commercial prosperity of the people." 

Nid yn unig yn adroddiad gwrth-Gymraeg roedd hefyd yn hollol hiliol mewn perthynas a’r Cymry!

Aeth Geraint i sôn am gyfnod y Welsh Not oedd yn cael ei ddefnyddio yn ysgolion Cymru nes y daeth deddf addysg 1871 a rhoi addysg ffurfiol ar lwybr mwy goddefgar ond eto yn hynod Seisnig. 

Wrth nesáu at ganol yr 20fed ganrif a dechrau sôn am yr athrawon ysgolion lleol oedd yn adnabyddus i lawer yn y gynulleidfa roedd y rhan fwyaf yn medru uniaethu efo Seisnigrwydd swyddogol yr ysgolion a’r addysg oedd yn cael ei gynnig. Ac yn hynny o beth roedd yn ymddangos fod meddylfryd y Llyfrau Gleision yn rhannol fodoli mewn perthynas i statws y Gymraeg ymysg nifer oedd yn gweithio i gyfryngau syfydliadol. Erbyn heddiw mae cyfryngau cymdeithasol, sydd i raddau helaeth yn yr iaith Saesneg, a thechnoleg newydd eto fyth yn ymddangos ar hyn o bryd, yn fygythiad i’r iaith a hwyrach fod hyn wedi cyflymu'r dirywiad yn safon a’r deunydd o’r iaith.

Bydd y Gymdeithas ar wyliau ym mis Rhagfyr a chynhelir y cyfarfod nesaf, nos Fercher, Ionawr 21ain, 7.15yh, yn Ysgol Maenofferen, pan ddaw Eryl Owain, Penmachno atom i sôn am William Morgan a’r Wybrnant. Croeso i bawb fel arfer. Os nad ydych eisoes yn aelod codir £1 wrth y drws

TVJ

- - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2025

 

 

Calan a Chalennig

STOLPIA

Blwyddyn Newydd Dda, a Dydd Calan Hapus!

Rŵan, pam yr ydym yn ei alw yn Ddydd Calan, meddech chi? Wel, yn ôl yr arbenigwyr, tarddiad y gair ‘calan’ yw’r gair calandae neu kalandae a ddaw o’r iaith Lladin, sef gair am ddiwrnod cyntaf pob mis o’r flwyddyn.

Bu hyn mewn defnydd am bob mis yng Nghymru gynt, ond bellach y tri pennaf yw Dydd Calan, Calan Mai, sef diwrnod cyntaf mis Mai, a ‘Calan Gaeaf’ am Dachwedd 1.

Gair sy’n tarddu o’r gair calan yw ‘calennig’, sef anrheg neu rodd a geir ar Ddydd Calan, neu ar yr adeg hon o’r flwyddyn. Hyd at tua dechrau’r 1960au roedd ‘hel calennig’, neu ‘hel clennig’ ar lafar, ar ddechrau’r flwyddyn, sef galw o dŷ i dŷ yn eich ardal i ofyn am anrheg yn hen draddodiad yma ac yn y siroedd mwyaf Cymreig. 

Heddiw, y mae’r gair yn hollol ddieithr i ran fwyaf o’r oes bresennol. Cofiaf fel y byddem ni’r hogiau yn y Rhiw a Glan y Pwll yn hel clennig yn yr 1950au, ac anelu’n gyntaf am y cartrefi hynny gyda’r modd mwyaf a wneid gan amlaf, er y byddid yn cael mwy gan y trigolion tlotaf yn aml. 

Fel arfer, rhyw ychydig o gnau, minciag, cyflath neu oren a dderbynnid oddi wrth y cyfranwyr  a byddem yn ddiolchgar amdanynt. Os cofiaf yn iawn, dyma’r rhigwm a glywid gennym pan eid o ddrws i ddrws:

Calennig a chalennig a Blwyddyn Newydd dda

neu 

Calennig a Blwyddyn Newydd Dda, Llond y tŷ o dda.

Pa fodd bynnag, os gwrthodid rhoi clennig i ni, ac yn enwedig gan y rhai a fyddai braidd yn sarrug a phiwis efo ni, byddid yn ei adrodd fel hyn:

Blwyddyn newydd ddrwg, Llond y tŷ o fwg 

- a gwadnu hi oddi yno am y tai nesaf a chyn 12:00 pan fyddai’r amser hel wedi dod i ben. Deallaf y byddid yn canu neu’n adrodd fel hyn yn ambell ardal:

Calennig yn galonog
I blant bach sydd heb un geiniog

Dyma un arall:

Y nghlennig, y nghlennig, Blwyddyn newydd dda i chwi, 

Meistr a meistres a phawb trwy'r tŷ, 

Welwch chwi'n dda roi Calennig i mi, Calennig!

- - - - 

RHOD Y RHIGYMWR

Dyma ni wedi cyrraedd dechrau blwyddyn arall, a dyma fanteisio ar y cyfle i ddymuno blwyddyn newydd ddedwydd dda i bob un ohonoch.

Wrth fynd yn hŷn, mae’r duedd i edrych yn ôl ar yr hen ddyddiau yn dod yn naturiol i mi.
Yr arferiad ar fore Dydd Calan fyddai mynd o gwmpas y pentre i hel calennig. Mae’n debyg fod fy chwaer a minnau ymysg y rhai olaf o Gorris i wneud hynny. Byddai’n rhieni’n ein rhybuddio rhag mynd i ambell le, gan y bydden ni eisoes wedi derbyn calennig gan y sawl a drigai yno. 

Ychydig geiniogau gaem ni ran fynychaf. Byddem yn ffodus ambell dro o gael chwe cheiniog neu swllt, ond weithiau, fe gaem ni ddeuswllt neu hanner coron - oedd yn swm sylweddol o arian bryd hynny. Y pennill fydden ni’n ei lafarganu oedd:

‘Fy nghlennig i, fy nghlennig i
A blwyddyn newydd dda i chi.
Mi godais yn fore, mi gerddais yn ffyrnig
At dŷ Musus ....... i ofyn am glennig.
Unwaith, dwywaith, teirgwaith,
A blwyddyn newydd dda i chi.’

Roedd hi’n demtasiwn gennym, os na ddeuai neb at y drws, i weiddi:

'Blwyddyn newydd ddrwg, a llond y tŷ o fwg!'

Cofiwn fynd i dŷ rhyw hen wreigan i ganu calennig. Doedd honno ddim yn enwog am ei glanweithdra, ond yn hen beth ffeindia’n fyw. Rhoddodd fagiad o gyflaith inni. Wedi diolch iddi a ffarwelio, rhoesom ychydig o’r taffi triog yn ein ceg. Roedd yn siwgr i gyd. Hwnnw wedi cydio yng ngwaelod y sosban a blas llosgi mawr arno. Wrth redeg i lawr y ffordd, ffling gafodd y cwdyn cyflaith dros y clawdd i gae Dafydd Tynewydd. Am hen blant anniolchgar yntê!

Symudodd rhyw frawd a chwaer di-Gymraeg i Fryn Awel yn y pentref, gerllaw i dŷ ein hewyrth a’n modryb. Daethom ninnau i ryw lun o’u hadnabod o’r herwydd. Roedd cael pobl o’r fath yn beth amheuthun yn niwedd y pumdegau pan oedd pawb bron yng Nghorris yn siarad Cymraeg. Mae pethau wedi newid yn syfrdanol yn y pentref bellach.

Ar fore Dydd Calan 1960, aethom i fyny’r grisiau cerrig at eu tŷ, a chyflwyno pennill Saesneg a ddysgodd rhywun i ni, ar yr alaw - o bob un dan haul - ‘Gwnewch Bopeth yn Gymraeg’:

‘The road is very dirty,
My shoes are very thin,
I haven’t got a pocket
To put my penny in.
If you haven’t got a penny,
A ha’penny we will do,
If you haven’t got a ha’penny,
Well God bless you!’

Daeth yr hen fachgen at y drws gan ddweud wrthyn ni nad oedd ganddo geiniog yn ei feddiant, felly, dyma roi dime bob un inni. Y flwyddyn wedyn, pan aethom i Fryn Awel, dyma ganu’r un pennill, gyda’r llinellau canol wedi eu diwygio:

‘If you haven’t got a shilling,
A sixpence we will do!’

Digon ydy dweud nad atebodd y brawd y drws i blant mor bowld!
Pennill arall i’w adrodd ar fore Dydd Calan y cofiwn ein Mam yn ei ddysgu i ni oedd hwn:

‘Calennig i mi, calennig i’r ffon,
Calennig i’w wario y flwyddyn hon,
Calennig i mam am glytio fy sane,
Calennig i nhad am drwsio fy sgidie.’

 
- - - - -
Rhannau o ddwy erthygl -gan Steffan ab Owain ac Iwan Morgan- a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2025

 

Atgofion Siop Y Maes

Rwy’n siŵr fod pawb sydd yn byw, neu’n dod o’r Blaenau, yn gwybod lle mae’r Parc. Hefyd, eu bod yn ymwybodol o’r holl gysylltiadau sydd wedi bod, ers blynyddoedd hir, gyda’r llecyn ‘sgwâr o barc’, a’r ardal o’i gwmpas. Wrth feddwl yn ôl, a fy meddwl yn crwydro i bumdegau’r ganrif ddiwethaf, pan oeddwn yn ddisgybl yn Ysgol y Bechgyn Slate Quarries ym Maenofferen, mae cofio’r Parc yn rhan annatod o’r profiad hwnnw o fyw a chwarae fel plentyn ysgol yn Stiniog.

Roedd pedair rhes o adeiladau yn rhedeg gyferbyn â phob ochr sgwâr y Parc. Roedd yr adeiladau hyn yn cynnwys un sinema, dau gapel, un busnes gwerthu llefrith, syrjeri deintydd, tŷ (oedd yn safle gyda storfa) i ddau frawd oedd yn beintars, ac, i goroni’r cyfan, pum siop o bob math. Gyferbyn â phrif fynedfa’r Parc, sydd dros y ffordd i Towyn Road, roedd Newborough Buildings a oedd yn cynnwys tair o’r siopau. Roedd Y Coparet yn un o’r ddwy siop arall, a Siop Powell oedd yr olaf - honno wrth droed Pont Picton, a gyferbyn â’r pilar bocs coch ar un o gorneli Y Parc.

Y siop gyntaf yn rhes fach Adeiladau Newborough oedd siop tynnu lluniau, yn perthyn i’r diweddar Owen Hughes, Bryn Bowydd. Yn ddiweddarach, daeth tipyn o gymeriad o ffotograffydd, Mr. E. Zak yn berchen llwyddiannus ar y siop. Yn y canol roedd y Newborough Supper Bar, sef siop chips, gyda lle i fwyta i mewn, a hefyd cownter ar wahan i brynu a chario’r swper adref. Mr Owen â’i wraig oedd yn berchen ar y siop chips. Roedd y diweddar Phil Owen â’i deulu o Bryn Bowydd, yn perthyn i deulu siop y Supper Bar.

Yn olaf, ar y gornel gyda Ffordd Towyn oedd Siop Y Maes. Ar ben y drws dwbl i fynd i mewn roedd yr arwydd General Provisions.

Perchennog y siop hon, a’r tŷ oedd ynghlwm â’r siop, oedd Mr. R.R.Roberts. Roedd pawb yn ei adnabod fel “Robas y Maes”, yn flaenor yng Nghapel Bowydd, ac un o gynghorwyr y dref.

Pan oeddwn yn ddeg oed, cefais waith yn “cario allan” yn Siop Y Maes. Roedd llawer o fechgyn Stiniog yn “cario allan” mewn gwahanol siopau yn y dref hefyd, ond fi oedd yr unig un heb feic siop i gario’r bocsys i dai y cwsmeriaid. Ond, siop eithaf bach oedd Y Maes, nid fel y siopau mawr yn y Stryd Fawr, felly dim ond tipyn ar y tro oedd y prynu gan y cwsmeriaid, ac nid oedd y bocsus yn rhy drwm i’w cario.

Roedd becar yn dod â chyflenwad o fara bob bore, a dyna oedd un o’r tasgau, sef mynd â’r bara o gwmpas y tai mewn basged. Roedd Robas yn mynd i oed - dros ei wyth deg, ac yn aml yn dweud, fel ateb i’r rhai oedd yn ei weld yn edrych yn dda-"mae gen i bob un o'm dannedd fy hun”. Roedd ganddo ei ffordd unigryw o redeg y siop. Roedd yn cael menyn mewn bocs mawr, ac yn ei wagio, yn dalpyn hir sgwâr ar blât enfawr, porslen gwyn, gyda’r geiriau “LARD” arni. Roedd yn torri, o’r talpyn menyn, digon at gais y cwsmer, a’i bwyso a’i lapio mewn papur arbennig. Roedd yn gallu, mewn un toriad, bron bob tro, gael y pwysau cywir o fenyn! Wedi gorffen, rhoi y bocs yn ôl dros y talpyn menyn.

Roedd til pres ar ochr un cownter, a phan oedd y drôr yn agor, roedd cloch fach yn canu, gan ddangos beth oedd tu mewn. Dim arian, ond tua dwsin o blêds siafio i ddynion, pacedi bach o alum i atal gwaedu wrth siafio, stribedi o Aspro at boen, neu cur yn y pen, a mân bethau eraill. Dim arian! Gwisgai got lwch frown bob dydd, ac mewn un boced roedd bag glas - i fod i ddal siwgr, ond yn llawn darnau o arian i roi newid i gwsmeriaid. Hefyd, gwaled fach o ledr du yn dal papurau punt, a phapurau chweugain, wedi eu clymu â band lastig. Yn y boced arall roedd dwster melyn, glân, a ddefnyddid i roi polish bach i bob tun bwyd a dynnid i lawr o’r silffoedd uwchben y cownter. 

Roedd yn y siop rhes o duniau bisgedi rhydd, gyda chaead gwydr arbennig ar bob un o’r tuniau sgwâr. Wrth eu prynu, roedd y bisgedi yn cael eu rhoi mewn bag papur, â’u pwyso. Wedi peth amser, roedd bisgedi yn cyrraedd y siop mewn rholiau papur, ac wedi eu pwyso yn barod. A dyna dasg arall i mi - agor y pacedi i gyd a rhoi y bisgedi yn rhydd - yn eu bocs priodol - yn barod i’r cwsmeriaid.

Mewn amser, fe gefais ddyrchafiad yn fy ngwaith ar ôl ysgol, a’r tro yma gyda beic siop hefyd, ond, dim siawns am “broken biscuit” i fynd gyda’r paned te!

Alun A.R. Jones, Pen-y-bont ar Ogwr. (Gynt o Bryn Bowydd Newydd)

- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2025

 

 

Newid y Tirlun yn Nhrawsfynydd

Ers canol y 1960au mae’r ddau adeilad mawr sy’n perthyn i Atomfa Trawsfynydd wedi dod yn rhan o’n tirwedd ond bellach mae sôn am ostwng uchder y ddau adeilad yma fel rhan o ail lunio tirwedd yr ardal. 

Cynlluniwyd yr adeiladau gan y pensaer o’r Alban; Syr Basil Urwin Spence (1907 – 1976), a oedd yn fwy enwog am ei waith yn ail-lunio safle Eglwys Gadeiriol Coventry a chodi eglwys newydd sbon yno yn dilyn difrodi yr eglwys wreiddiol adeg y Rhyfel. Mae hefyd yn gyfrifol am nifer o adeiladau eraill yn yr arddull Modernaidd/Brutalist. 

Gwnaed gwaith tirlunio ar safle yn ogystal â bu cryn ystyriaeth cyn codi'r adeiladau anferth. Maent yn esiampl o bensaernïaeth Brutalist oedd yn gyffredin yn y 1960au. Mae nifer ohonom yn cofio gweld y craen anferth a elwid yn Goliath oedd dros y safle am sawl blwyddyn wrth i’r adeiladau gael eu codi ac roedd golygfa wych o hwn o ben Cwm Bowydd. Yn sydyn yn 1967, diflannodd, a mynd i godi adeiladau ar safleoedd eraill! Roedd yr adeiladau yn ddatganiad beiddgar o ddylunio diwydiannol canol yr 20fed ganrif. Dechreuodd y gwaith o godi’r adeiladau ym mis Gorffennaf 1959, ac roedd y ddau adweithydd ar waith erbyn Mawrth 1965, gyda'r orsaf yn agor yn llawn ym mis Hydref 1968, ar gost o £103 miliwn. 

Bellach mi fydd y gwaith o ostwng uchder adweithyddion niwclear Trawsfynydd yn dechrau yn 2026 fel rhan o gynllun gwerth £70m. Mi fydd y tyrrau concrit adnabyddus yn cael eu haneru o ran uchder fel rhan o gynllun dadgomisynu’r safle. Dyma oedd yr unig safle niwclear mewndirol ar y pryd gan ddefnyddio dŵr o Lyn Trawsfynydd er mwyn oeri’r adweithyddion. Ond wedi 25 mlynedd o gynhyrchu ynni dechreuodd y gwaith o ddadgomisynu y safle yn 1991 gyda disgwyl i hynny gymryd degawdau. 

Nod pennaf gostwng yr uchder yw gwella’r olygfa ac effaith yr adweithyddion ar y tirlun.

“Mi fydd y to, wal a’r paneli concrit yn dod lawr oddeutu 25m”, meddai Nigel Wright, Uwch Reolwr Prosiect NRS (Nuclear Restoration Services). “Da ni’n gobeithio fydd na o gwmpas cant o weithwyr ychwanegol ar y safle dros y bedair blynedd nesa fydd yn cymryd y nifer i 350 fydd yn gweithio yma," meddai Tom Williams, Cyfarwyddwr Safle Trawsfynydd. 

Er i’r safle gael ei grybwyll fel man posib i gartrefu adweithyddion niwclear bychain (SMRs) ar ddechrau’r degawd does dim disgwyl i hynny ddigwydd bellach gyda Llywodraeth Prydain yn canolbwyntio ymdrechion ar safleoedd Wylfa ar Ynys Môn ac Oldbury yn Lloegr. Mae awgrym hefyd y gallai’r safle gael ei ddefnyddio i greu isotopau ond does dim cadarnhad o’r cynlluniau hynny. 

Yn ôl y Cynghorydd lleol, Elfed Roberts mi fydd y gwaith newydd yn newid mawr i’r ardal: “Mae 'na rai -ac wrach bod nhw’n iawn- yn dweud dyle nhw gadw nhw. Ond yn gyffredinol y teimlad yn lleol ydi bod angen dod â nhw lawr ac altro’r tirlun. Mae nhw am gael dros gant o weithwyr lleol, defnyddio cyflenwyr lleol... felly mae o am fod yn hwb fach i’r ardal yn sicr," meddai. 

Mae disgwyl i’r gwaith ddechrau yn haf 2026 gan barhau am gyfnod o bedair blynedd.

Yn y lluniau ceir yr adeiladau presennol ac argraff o’r adeiladau fydd yno yn y dyfodol a’r uchder wedi ei ostwng hyd at lefel y drysau melyn. Lluniau gan yr NRS

- - - - - - 

Addasiad o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Tachwedd 2025