Dychwelyd i Batagonia

Elin Roberts yn dychwelyd i Batagonia wedi pum mlynedd

Eleni roeddwn yn ffodus iawn i ennill Ysgoloriaeth Patagonia Cyngor Tref Ffestiniog am yr ail waith a wnaeth fy ngalluogi i ddychwelyd i Batagonia. Mae’r ysgoloriaeth yn bodoli ers i Ffestiniog (Cymru) a Rawson (Ariannin) gael eu trefeillio yn y flwyddyn 2015. Y tro cyntaf i mi deithio i’r Wladfa, roeddwn newydd droi yn 18 mlwydd yn 2017 a dyna oedd y tro cyntaf i mi deithio tramor ar fy mhen fy hun. 

Roedd dychwelyd i Batagonia yn brofiad emosiynol iawn oherwydd fe wnaeth fy mhrofiad cyntaf yn yr Ariannin newid fy mywyd. Fe sbardunodd fy niddordeb mewn materion De America ac o ganlyniad, fe astudiais fy ngradd is-raddedig yng nghampws De America y brifysgol Sciences Po Paris ym Mhoitiers. Y tro cyntaf i mi fynd i Batagonia ychydig iawn iawn o Sbaeneg yr oeddwn yn ei siarad,  ond y tro ‘ma fe ddychwelais yn rhugl yn yr iaith. Roedd hyn o fantais i mi er mwyn gallu rhoi fy mhrosiect ar waith sef prosiect o’r enw Ffestiniog yn Rawson sy’n ymwneud â chasglu straeon am fywydau a thraddodiadau pobl Rawson a Phatagonia. Byddaf yn siwr o rannu’r fideos gyda chi wedi i mi orffen eu haddasu! 

Fe fudodd lawer o Gymru i Batagonia ar y Mimosa yn 1865 er mwyn amddiffyn a gwarchod yr iaith Gymraeg a’i thraddodiadau o ganlyniad i’r anffafriaeth a’r ymdriniaeth wael yr oeddynt yn wynebu gan y saeson. Fe gyrhaeddon nhw ym Mhorth Madryn ar yr 28ain o Orffennaf 1865. Oeddech chi’n gwybod mai Rawson oedd y dref cyntaf i gael ei sefydlu yn nhalaith Chubut? Cafodd ei sefydlu ar y 15fed o Fedi 1865 ac fe gafodd ei henwi ar ôl Guillermo Rawson (Gweinidog Mewnol yr Ariannin) wedi iddo helpu’r Cymry i gael tir yn yr Ariannin.   

Wrth edrych ar Rawson heddiw, mae’n rhaid i ni gofio mai ychydig iawn o bobl sy’n siarad Cymraeg yn y dref. Er nad ydynt yn medru’r Gymraeg, mae hanes a thraddodiadau y Cymry i’w gweld yn glir drwy’r dref ac i’w clywed yn gryf yn y sgyrsiau. Er enghraifft, wrth fynychu’r gystadleuaeth cwis i bobl ifanc, roedd llawer o gwestiynau am Gymry Rawson yn rhan o’r cwis. Yn ogystal â hynny, mae pobl yn parhau i baratoi’r te bach (te a chacennau) gan gynnwys y torta negra galesa, sef bara brith y Cymry yn Mhatagonia sy’n cael ei wneud gyda chynhwysion sydd ar gael yno. 

Fe wnes i fwynhau fy nhaith yn fawr i Batagonia wrth gael y cyfle i gynnal amryw o weithdai yn yr ysgolion lleol am hanes chwareli Bro Ffestiniog a statws safle treftadaeth y byd, stori Lleu a Blodeuwedd, ac hefyd am chwedlau a thraddodiadau Cymru. Bues yn ymweld â Choleg Camwy ac Ysgol Gymraeg y Gaiman, Ysgol Hendre yn Nhrelew, ac Ysgol 47 ac Ysgol Don Bosco yn Rawson. 

Cefais hefyd y cyfle i ymweld ag amgueddfeydd lleol yr ardal sy’n llawn o wybodaeth am hanes y Cymry. Bues i hefyd ar daith i weld y dolffiniaid a’r morfilod ym Mhlaya Unión. Yn ogystal â hynny, fe recordiais 13 fideo am fywyd bobl y Wladfa gan gynnwys fideo am hanes bobl Ffestiniog a aeth i Batagonia ar y Mimosa a phwysigrwydd y traddodiad o’r torta negra galesa. Edrychaf ymlaen at eu rhannu yn fuan.

Os hoffech chi i ddilyn gweddill fy mhrosiect ac i ddysgu mwy am bobl Rawson, gallwch ddilyn y prosiect (ffestiniog_yn_rawson) ar Instagram a Facebook. I gloi, hoffwn ddiolch i Gyngor Tref Ffestiniog am y cyfle i ddychwelyd i Batagonia ac hoffwn hefyd ddiolch i Gyngor Tref Rawson ac i Patricia Alejandra Lorenzo Harris am y croeso cynnes yn Rawson ac i Billy Hughes a Gladys Thomas am eu croeso yn y Gaiman.
- - - - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2022

Stolpia -Gof a cheffyl a thrampio

Detholiad arall o archif y gyfres gan Steffan ab Owain

Hyn a’r llall am ofaint
Dau air sy’n raddol ddiflannu o eirfa bob dydd trigolion yr ardaloedd hyn yw ‘gof’ ac ‘efail’.
Ar un adeg byddai gefeiliau gof yn bethau cyffredin o un pen o dalgylch Llafar Bro i’r llall. Byddai nifer dda ohonynt i’w cael yn y gwahanol chwareli, y rhai llechi ac ithfaen, yn ogystal ag mewn ambell fwynfa. Wrth gwrs, adnabyddid llawer o’r gefeiliau wrth enw y gof a weithiai ynddynt, megis ‘Efail Owen Jôs Go’, ‘Efail Robin Go’, a.y.b.

Engan -Llun trwy Gomin Wikimedia CC BY-SA 2.5

Ymhlith y gofaint hynny a ddyfeisiodd bethau cawn Dafydd Jones a fu’n of yn Chwarel Diffwys. Un tro daeth Mr Casson y perchennog ato a gofynnodd iddo a fedrai ddyfeisio rhyw gynllun i naddu’r llechi yn lle y ‘gyllell fach’. Aeth yntau ati rhagblaen, ac o fewn ychydig roedd wedi cynllunio peiriant naddu yn cael ei weithio efo’r troed, h.y. ‘injian dradl’. Tybed faint o ddefnydd a wnaed o’r peiriant naddu hwn?

Gŵr arall a gofir am ei ddyfais chwarelyddol yw Edward Ellis a fu’n of am flynyddoedd yn Chwarel y Graig Ddu. Ef a ddyfeisiodd y ‘car gwyllt’ enwog a ddefnyddid gan y chwarelwyr i ddod i lawr yr incleniau o’u gwaith – a hynny mewn dim o amser! Credaf mai oddeutu 1867 y dyfeisiwyd y car gwyllt a bu mewn defnydd hyd nes y cauwyd y chwarel yn yr 1940au.

Yng ngholofn ‘Y Fainc Sglodion’ gan J.W. Jones a ymddangosodd yn Y Cymro, Awst 11, 1944 cawn hanes gof-ddyfeisydd arall o’r cylch.

Rai blynyddoedd yn ôl gwelsom fegin fach o waith Edward Roberts y gof. Yr oedd handl ac olwyn fechan yn ei hochr. Wrth droi yr handlen chwythid y tân heb chwysu dim.

Ceffylau’r Chwarel
Fel y gallech feddwl, mae’r chwarelwyr sy’n cofio ceffylau yn gweithio yn ein chwareli yn mynd yn brinnach bob dydd. Ar un adeg, byddai gweld ceffylau gwaith mawr cryf yn mynd a dod o’n chwareli, yn enwedig ein chwareli mwyaf, yn beth pur gyffredin. Cyflogid dynion a llanciau ifanc i wneud y gwaith a elwid yn y chwarel ‘canlyn ceffyl’, sef gofalu a gweithio gyda’r ceffylau a fyddai’n tynnu y wageni ar sledi, a.y.b.

O beth gofiaf, ychydig iawn wyf wedi ei weld ar ddu a gwyn parthed hanes yr hen geffylau chwarel. Sut bynnag, dyma stori amdanynt i chi:
Canlyn ceffyl yn y chwarel oedd gwaith Bob, a deallai y ddau ei gilydd i’r dim. Wrth ddyfod o’r twll un bore, ychydig cyn amser cinio, trodd y prif oruchwyliwr i’r stabal at Bob, a gofynnodd iddo, “Sut fwyd wyt ti’n roi i’r ceffyl yma Bob?” Atebodd yntau, “Tebyg i fwyd labrwr, Syr!”

Pan oedd Gwilym Ystradau, bardd o Danygrisiau yn gweithio yn Chwarel Holland, syrthiodd un o geffylau’r chwarel dros un o’r tomenydd. Ymhen ychydig wedyn lluniodd yr englyn hwn:

Dyma hen len y domen laith -anafwyd
     Anifail tra pherffaith;
Hurtiodd gan glwy ac artaith,
Pan syrthiodd, ni chododd chwaith.

Trampio
Ar un adeg, ac nid cymaint a hynny o flynyddoedd yn ôl, byddai llawer o grwydriaid i’w gweld hyd y wlad. Daeth amryw ohonynt yn wynebau adnabyddus mewn sawl ardal. Pan oeddwn i’n fachgen roedd llawer o son am yr hen Johnny Pegs a Twm Gwlan. Treuliodd Johnny rhan dda o’i oes yn crwydro o le i le yn yr ardal hon. Yng nghyffiniau Tanygrisiau y gwelid Twm Gwlan yn crwydro gan amlaf.

Galwai llawer iawn o grwydriaid yn y Blaenau yn y dyddiau a fu, un neu ddau ohonynt yn enedigol o’r dre. Yn ddiweddar deuthum ar draws hanes un a ymsefydlodd yn ein hardal am ysbaid. Gwelais ei hanes mewn erthygl o’r enw ‘Gwŷr y Ffordd Fawr’ gan J.W. Jones (Fainc ‘Sglodion). Dyma fo:

Pan yn mynd i Ffair Glangaeaf i Lan Ffestiniog rai blynyddoedd yn ôl trewais ar hen grwydryn diddan. Priododd Mrs Carol, o Ffestiniog, a bu’n cartrefu yn y Manod am ysbaid.

Gŵr o gorff cadarn ydoedd, melyn ei wallt; ond yr addurn mwyaf a berthynai iddo oedd ei locsyn coch. Yr oedd wedi cyfansoddi ‘Cerdd i’r Rhyfel Mawr’ ac i‘r ffair yr ai i’w gwerthu.
‘Menai o’r Manod’ oedd ei ffugenw, a deallai y gelfyddyd o farddoni. Clywais ef yn adrodd ugeiniau o englynion ar ei gof. Ciliodd yr hen grwydryn o’r ardal hon yn sydyn, ac  ni chywais yr un gair amdano wedyn.

Clywais rhai’n dweud bod dau le yn y cylch yn boblogaidd i aros ynddynt gan ‘bobl y ffordd fawr’, y cyntaf oedd ‘Newcastle Rags’, sef tŷ yn Heol Glynllifon ar gyfer cardotwyr. Y llall oedd ‘Tŷ Pawb’, sef hen dafarn Y Crimea, h.y. ar ôl iddi fynd a’i phen iddi.

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yr uchod yn rhifyn Medi 2022

Briwsion: Blas y Môr

Ychydig o hyn, llall, ac arall am hen arferion prynu a gwerthu Bro Stiniog, o nodiadau’r diweddar Emrys Evans.  

Blas y tir gawsom ni yn rhifyn Gorffennaf-Awst.

Er nad ydi Stiniog -wrth reswm- ar yr arfordir, roedd cynnyrch y môr serch hynny yn medru bod yn bwysig iawn yng nghynhaliaeth y boblogaeth ar ambell dymor. Pytiau am gynnyrch y môr sydd i ail hanner y gyfres fer yma felly.

Siopau a chludo

Ar ddechrau’r ugeinfed ganrif ‘roedd degau o siopau rhwng tre’r Blaenau a phentre Llan Ffestiniog, i gyfarfod a gofynion y boblogaeth mewn bwyd a nwyddau eraill, ac ambell i unigolyn wedi gweld bwlch mewn marchnad a gwneud ceiniog neu ddwy o elw – ond rhaid i’r hyn oedd ganddynt fod yn hawdd i’w gludo i ddrws y tŷ.

Cocos
Hyd at ddiwedd dauddegau’r ganrif ddiwethaf byddai casglwyr cocos Penrhyndeudraeth yn dod i fyny i Stiniog yn eithaf cyson i werthu cocos.  Unwaith eto, trol a mul ddefnyddid i’w cludo, a byddent yn gwerthu’n dda.  Y mesur ar gyfer eu gwerth fyddai hen botyn deubwys marmalêd, a’i lond i’r ymyl: tua tair ceiniog. Erbyn hyn mae unrhyw sôn  am “Gocos Penrhyn” wedi darfod mwy neu lai yn llwyr, a’r enw (dirmygus braidd) “Cockle town” a roddid ar y lle hefyd wedi peidio a chael ei ddefnyddio, a mynd yn anghof.

Tywod
‘Roedd cael carped neu ddarnau o fatiau wedi ei taenu yma ac acw ar lawr y tŷ yn rhywbeth diethr iawn hyd at dauddegau’r ganrif diwethaf.  Crawiau o lechen oedd ar y lloriau’n aml, gydag ambell i dŷ â theils ar y llawr, ac eraill â llawr pridd.  Yng nghof Taid Manod (John H. Evans) byddai hynny oddeutu pymtheg mlynedd olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg a blynyddoedd cynnar yr ugeinfed ganrif.  Deuai gwraig o Benrhyndeudraeth, yn arwain trol a mul yn llawn tywod i fyny i ‘Stiniog i werthu tywod o dŷ i dŷ.  Gwerthai’r tywod am ddimai y bwcedaid, ac arferai’r gwragedd ei daenu dros loriau eu tai.      

Pennog
Ar un adeg bu ‘Penwaig Nefyn’ yn enw, neu’n ymadrodd cyffredin ac enwog iawn.  Byddai heidiau ohonynt i’w cael oddi ar yr arfordir, a dal mawr arnynt.  Cymaint, yn ôl hanes, fel eu bod yn cael eu defnyddio fel gwrtaith i’r tir ar adeg or or-lawndra. Pan fyddai helfeydd da i’w cael byddai troliau’n llawn penwaig yn dod cyn belled â Stiniog i’w gwerthu o dŷ i dŷ, ac o siop i siop.  Yn y siopau gwneid llond dysgl bridd fawr o ‘bennog picl’ ohonynt.  Rhoddid y bowlen ar gownter y siop.  Deuai rhai yno i’w prynu efo plât dyfn neu ddysgl, er mwyn cael llwyaid neu ddwy o’r ‘grefi’ oedd efo’r pennog.  ‘Roedd hyn yn bryd bwyd digon di-drafferth, a blasus iawn.  Codid dwy geiniog neu ddwy a dimai am bob un.  Aeth sawl blwyddyn heibio bellach ers pan y clywyd gweiddi ar hyd y stryd “Penwaig Nefyn –ffresh o’r môr!”  (Tydi’r heidiau pennog ddim i’w cael oddi ar Nefyn erbyn hyn, a dywedir mai’r rheswm am hynny yw oherwydd fod pobl yn nyddiau llawnder mawr wedi eu defnyddio yn wrtaith, a bod hynny wedi digio Duw.)  

Lledod
Byddai lledod yn arfer cael eu dal yn afon Dwyryd efo tryfer.  ‘Roedd nifer wrthi ar ochrau Penrhyndeudraeth a Thalsarnau o’r aber.  Pan y ceid helfa dda yna gwelid rhai o’r gwragedd neu aelodau o’u teuluoedd yn Ffestiniog yn eu cynnig ar werth.   Yn Nhalsarnau ceid hanner dwsin neu fwy yn cyd-weithio, ac yn ei lyfr “Clicio’r Camera” mae gan Ted Breeze Jones ddisgrifiad o’u dull.

- - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2022  

(heb y llun, gan PaulW)

 

Crwydro -Stwlan

Ar brynhawn braf, aethom am dro i fyny i Stwlan. Tro diwetha fues yno oedd yn 1969 ar fws. Wnai fyth anghofio’r siwrna adeg yno - yn meddwl na fasa’r bws yn medru mynd i fyny’r elltydd, ac ofn mawr yn dod i lawr y basa’n mynd dros ochor y corneli ac i lawr i’r dibyn. Wyrach mae dyna’r rheswm fod cymaint o amsar wedi mynd heibio ers imi feddwl mentro eto i’r man a’r lle!

Ond, wir, doedd dim rhaid poeni am hynny y tro yma gan mae ar ddwy droed oeddan ni’n mynd, wedi gadael y car ger Dolrhedyn. Da oedd gweld niferoedd o bobol, plant a chŵn yn cymryd mantais o’r ardal. 

Wrth gwrs, roedd yr olygfa yn odidog - a gan ei bod hi’n haul braf roedd y lliwiau yn werth eu gweld. Roedd hi’n glir am filltiroedd – a Llyn Traws ac ymhellach yn amlwg yn y pellter. 

Wedi cyrraedd yr Argae cawsom amsar am seibiant am ychydig o funuda - a diod a bisged tra yn eistedd ar y cerrig wrth ochor y ffordd. Roedd mor dawel yno, heblaw am gân yr adar a bref y defaid a’r ŵyn. Da ni’n deud bob amsar bod rhaid edrych yn ôl wrth gerdded ymlaen, ac wir roedd yr olygfa wrth fynd yn ôl am Ddolrhedyn yr un mor wych. 

Edwina Fletcher

- - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn
rhifyn Medi 2022

Lle mae ein trysorau?

Mae’n debyg eich bod chi’n gyfarwydd ag ymdrechion y Groegiaid i gael Marmorau’r Parthenon yn ôl i Athen neu ymgyrch y Nigeriaid i adennill Creiriau Efydd Benin, ac efallai eich bod chi wedi clywed am y galwadau diweddar i ddychwelyd Mantell yr Wyddgrug a Tharian Moel Hebog i Gymru ond oeddech chi’n gwybod fod yna sawl gwrthrych hanesyddol o’r ardal hon hefyd yn yr Amgueddfa Brydeinig yn ogystal ag yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru.

Mae’r crair hynaf o’r ardal hon yn yr Amgueddfa Genedlaethol yn dyddio’n ôl i’r cyfnod Neolithig, rhwng 4000-2500CC, cyfnod y beddrodau megalithig sydd i’w gweld hyd heddiw ar hyd arfordir Meirionnydd. Yr hyn sydd i’w gael yno yw bwyell garreg a gafodd ei darganfod ger Llyn Stwlan, a beth sydd yn ddiddorol am y fwyell benodol hon yw ei bod yn dod yn wreiddiol o Langdale yng Nghumbria lle roedd yna ddiwydiant bwyelli pwysig.

Cafodd y gwrthrych hynaf o’r ardal yn yr Amgueddfa Brydeinig ei ganfod ychydig y tu allan i ddalgylch y papur hwn ond gobeithio y gwnewch chi faddau i mi: Bwyell Fflat Penrhyndeudraeth yw hon, bwyell addurnedig sy’n dyddio’n ôl i’r Oes Efydd Gynnar, 2500-2000CC, mae bwyelli o’r fath yn gysylltiedig â phobl y diodlestri (biceri), grŵp o bobl a gyrhaeddodd Brydain o tua 2500CC ymlaen gan ddisodli’r trigolion blaenorol bron yn gyfan gwbl.

Llun Amgueddfa Brydeinig, trwy drwydded CC BY-NC-SA 4.0

Gan aros yn yr Oes Efydd Gynnar, yn yr Amgueddfa Brydeinig mae yna gyllell efydd (uchod) a gafodd ei darganfod yn Ffestiniog, dydy’r gyllell ei hun ddim yn rhyw arbennig iawn ond mae yna stori ehangach yn gysylltiedig â hi gan iddi gael ei darganfod gydag wrn golerog (collared urn), nodwydd bren a charreg gallestr; yn anffodus dim ond y gyllell sydd wedi goroesi er bod llun pensil o’r wrn yn bodoli, a honno’n un hynod o drawiadol.

Y gwrthrychau mwyaf cyffredin o’r ardal hon yn yr Amgueddfa Brydeinig yw palstafau, mae tair o’r rhain i’w cael yno ac mae sawl un o’r ardal yn yr Amgueddfa Genedlaethol hefyd. Math o fwyell ydy palstaf a buon nhw’n cael eu defnyddio yn rhan hwn o Gymru am gyfnod maith, o tua 1500CC hyd at ddiwedd yr Oes Efydd a thu hwnt, maen nhw’n ddarganfyddiadau gweddol gyffredin drwy Wynedd gyfan. O’r tair palstaf yn yr Amgueddfa Brydeinig mae un o Drawsfynydd, un o Faentwrog ac un o Ffestiniog gyda’r olaf yn cael ei chysylltu â Beddau Gwyr Ardudwy er bod y gwrthrychau hyn dros fil o flynyddoedd yn hŷn na’r henebion hynny.

Celc Cwm Moch. Llun Amgueddfa Brydeinig

 

Mae’n debyg mai un o’r casgliadau mwyaf hynod o’r ardal hon yw Celc Cwm Moch sydd hefyd yn yr Amgueddfa Brydeinig, mae’r celc penodol hwn yn cynnwys tri chleddyf main (rapier) a blaen gwaywffon ddolennog (basal looped spearhead). 

 

Cafodd y celc -sy’n dyddio i’r Oes Efydd Hwyr- ei ddarganfod o dan garreg yng Nghwm Moch, Plwyf Maentwrog, roedd Cwm Moch yn rhan o lwybr pwysig cynhanesyddol o’r arfordir ac mae’n debyg i’r celc gael ei guddio am ryw reswm neu’i gilydd o bosib i’w diogelu rhag lladron.

 

 

Erbyn diwedd yr Oes Efydd mae mathau newydd o arfau yn dechrau ymddangos yng Nghymru ac yng ngweddill Prydain, un o’r rhain yw’r cleddyf hardd o Benrhyndeudraeth sydd yn yr Amgueddfa Genedlaethol. Gelwir y math hwn o gleddyf yn Gleddyf Ewart Park ar ôl celc pwysig a gafodd ei ddarganfod yn Ewart Park yn Northumberland, ac mae’r enghraifft o Benrhyn mewn cyflwr arbennig gyda thyllau’r rhybedi oedd yn dal y carn yn dal i’w gweld. Mae cleddyf arall pur debyg o Ddolwyddelan i’w gael yn yr Amgueddfa Brydeinig, yn yr engraifft honno mae blaen y cleddyf wedi cael ei blygu o bosib fel rhan o ddefod i’w ddatgomisiynu.

Math arall o erfyn sydd yn ymddangos yn y cyfnod hwn yw’r fwyell soced, roedd y rhain yn hynod o boblogaidd yn ne Cymru ac mae cannoedd o enghreifftiau wedi cael eu darganfod yno, ond yn y gogledd maen nhw’n llawer mwy prin gyda’r palstaf yn parhau i gael ei defnyddio, mae’r unig enghraifft o’r ardal hon o Gae Glas yn Nhrawsfynydd ac mae hi yn yr Amgueddfa Genedlaethol.

Llun o replica Llys Ednowain o wefan y BBC

O symud ymlaen ychydig mewn hanes mae gwrthrychau o’r Oes Haearn yn llawer mwy prin na rhai o’r Oes Efydd, yn bennaf oherwydd natur y gwrthrychau eu hunain, ond er hynny mae yna un gwrthrych o’r ardal sydd o bwys cenedlaethol os nad rhyngwladol a Thancard Trawsfynydd yw hwnnw. Mae’r tancard sydd wedi’i wneud o ddarnau o ywen wedi’u gorchuddio ag efydd yn dyddio’n ôl i tua 100CC, mae iddo faint sylweddol ac mae ganddo lawer o addurniadau o arddull La Tène, arddull sydd yn aml yn cael ei ystyried yn un Celtaidd. Mae’r tancard a gafodd ei ddarganfod yn y 1850au wedi newid dwylo sawl gwaith ers hynny a bellach mae’n eiddo i Amgueddfeydd Lerpwl, er fy mod ar ddeall ei fod ar fenthyg yn Sain Ffagan ar hyn o bryd.

A dyna i chi drosolwg bras o rai o’r creiriau cynhanesyddol sydd wedi cael eu darganfod yn yr ardal hon. Cafodd y rhan fwyaf o’r creiriau hyn eu darganfod gryn amser yn ôl ond mae gwrthrychau cynhanesyddol yn dal i gael eu darganfod o bryd i’w gilydd. Mae’r Portable Antiquities Scheme yn gwneud gwaith ardderchog o gofnodi’r canfyddiadau hyn ac mae eu gwefan yn drysorfa o greiriau o bob oed, felly os dewch chi o hyd i rywbeth ryw dro byddwch yn siŵr o roi gwybod iddyn nhw ac fe wnan nhw ei ychwanegu at y wefan i bawb gael ei fwynhau.

Siôn Tomos, Llawrplwyf, Trawsfynydd. Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2022

Gallwch ddilyn Siôn ar Trydar- @SPTomos -lle mae'n ysgrifennu am hanes Cymru, archeoleg a dychwelyd creiriau.