Y Gymdeithas Hanes- Ydi Addysg yn Lladd yr Iaith?

Cyfarfu’r Gymdeithas Tachwedd 19 i wrando ar sgwrs gan Geraint Vaughan Jones ar destun, sy’n sicr yn dal sylw, sef Ydi Addysg yn Lladd yr Iaith? 

Cafwyd darlith hynod ddiddorol a phwrpasol ar hanes addysg yn ardal Ffestiniog o ganol y 19eg ganrif hyd at ganol yr 20fed ganrif a’r addysg hwn yn ffurfio cyd-destun i droeon helyntus yr iaith Gymraeg dros yr un cyfnod. I ddechrau roedd addysg ffurfiol am weld diddymu'r Gymraeg oddi ar leferydd y bobl - yn gyfan gwbl a chaed cyfleoedd i hwyluso hynny yn yr ysgolion bach oedd yn codi a diflannu fel madarch ar draws y fro a’r wlad ynghanol y 19eg ganrif ... 

Seisnigeiddio oedd pwrpas yr addysg hon yng Nghymru yn fwy na dim ond roedd cyferbyniad sylweddol rhwng yr addysg ffurfiol ac ymdrechion y capeli oedd yn dysgu yn gyfan gwbl trwy gyfrwng y Gymraeg -roedd plant bach yn deall iaith y capel ond ddim o reidrwydd yn deall gair o iaith yr ysgolion.

Soniodd Geraint am gyfnod trwblus i’r iaith yn yr 1840au ac yn y degawdau oedd yn dilyn. 

Yn dilyn dros ddegawd o anghydfod - terfysgoedd ym Merthyr yn 1831, y Siartwyr yn Y Drenewydd a Chasnewydd yn 1839, a Merched Beca trwy gydol y ddegawd cyn 1846, roedd pryder cyffredin ymysg y Sefydliad ar y pryd am sefyllfa gymdeithasol a moesol y Cymry. Teimlai nifer mai'r Gymraeg a diffyg addysg (Saesneg) oedd gwraidd nifer o'r trafferthion. Meddai'r Times o Lundain am y Gymraeg:

"Its prevalence and the ignorance of English have excluded and even now exclude the Welsh people from the civilisation of their English neighbours. An Eisteddfod... is simply a foolish interference with the natural progress of civilisation and prosperity". 

Roedd adroddiad y Comisiwn i Addysg yng Nghymru a sefydlwyd gan Ralph Robert Wheeler Lingen, Jelinger Cookson Symons a Henry Robert Vaughan Johnson, tri Eglwyswr o Sais na siaradai Gymraeg, yn ysgytwad i Gymry'r cyfnod gan iddo daflu amheuaeth ar eu moesoldeb ac am natur gyfrin a gwrthryfelgar yr iaith Gymraeg. Yr ymateb yma o 'frad' gan y Sefydliad Seisnig oedd y rheswm i'r term 'Brad y Llyfrau Gleision' (1847) gael ei fathu. Yn ei ragymadrodd dywedir: 

"The Welsh language is a vast drawback to Wales and a manifold barrier to the moral progress and commercial prosperity of the people." 

Nid yn unig yn adroddiad gwrth-Gymraeg roedd hefyd yn hollol hiliol mewn perthynas a’r Cymry!

Aeth Geraint i sôn am gyfnod y Welsh Not oedd yn cael ei ddefnyddio yn ysgolion Cymru nes y daeth deddf addysg 1871 a rhoi addysg ffurfiol ar lwybr mwy goddefgar ond eto yn hynod Seisnig. 

Wrth nesáu at ganol yr 20fed ganrif a dechrau sôn am yr athrawon ysgolion lleol oedd yn adnabyddus i lawer yn y gynulleidfa roedd y rhan fwyaf yn medru uniaethu efo Seisnigrwydd swyddogol yr ysgolion a’r addysg oedd yn cael ei gynnig. Ac yn hynny o beth roedd yn ymddangos fod meddylfryd y Llyfrau Gleision yn rhannol fodoli mewn perthynas i statws y Gymraeg ymysg nifer oedd yn gweithio i gyfryngau syfydliadol. Erbyn heddiw mae cyfryngau cymdeithasol, sydd i raddau helaeth yn yr iaith Saesneg, a thechnoleg newydd eto fyth yn ymddangos ar hyn o bryd, yn fygythiad i’r iaith a hwyrach fod hyn wedi cyflymu'r dirywiad yn safon a’r deunydd o’r iaith.

Bydd y Gymdeithas ar wyliau ym mis Rhagfyr a chynhelir y cyfarfod nesaf, nos Fercher, Ionawr 21ain, 7.15yh, yn Ysgol Maenofferen, pan ddaw Eryl Owain, Penmachno atom i sôn am William Morgan a’r Wybrnant. Croeso i bawb fel arfer. Os nad ydych eisoes yn aelod codir £1 wrth y drws

TVJ

- - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2025