Yn ystod fy nghyfnod o bron ugain mlynedd fel prif athro ar Ysgol Cefn Coch, Penrhyndeudraeth sefydlwyd Canolfan Hwyrddyfodiaid ar y campws. Dros y blynyddoedd, manteisiodd ysgolion cynradd gogledd Meirionnydd ar anfon disgyblion yno am dymor i ddysgu’r Gymraeg. O dan arweiniad athrawon disglair, ymroddgar fel Sulwen Edwards, Rowena Griffiths, Eifiona Rider a Gwenda Wyn, llwyddodd canran helaeth o’r rhai a fynychodd i ddod yn rhugl yn yr iaith ac yn hyderus i’w defnyddio. Gallaf feddwl am rai a dreuliodd gyfnod yno sydd wedi dod yn gyfathrebwyr arbennig ac wedi gwneud eu marc yn y Gymru gyfoes.
Ond o blith yr ugeiniau a fynychodd y Ganolfan, fe ddaeth un bachgen i’r cof yn ddiweddar. Fedra i ddim cofio’i enw, nag yn wir, o ba ysgol gynradd y cafodd ei anfon atom i’r Penrhyn. Yr unig ffeithiau gofiaf ydy mai un o ddinas Gdansk yng ngogledd Gwlad Pwyl ydoedd. Prin iawn oedd ei Saesneg, ond am ryw reswm, fe’i derbyniwyd i’r Ganolfan i geisio dysgu gymaint ag oedd posib o Gymraeg iddo. Roedd yn amlwg yn fachgen galluog, ac yn meddu ar ddawn arbennig i dynnu lluniau.
Cefais gyfle i ymweld â dinas hardd Gdansk, ar lan Môr y Baltic ym mis Mai 2019 ar un o deithiau Côr Meibion Ardudwy. Manteisiais ar y cyfle i edrych ar y lluniau a dynnais ac a gedwais ar fy nghyfrifiadur. Â hithau’n dywydd anarferol o braf, aeth criw ohonom am dro ar hyd un o’r traethau, ac wrth weld yr holl wylanod o gwmpas, dychwelodd yr hogyn bach o Gdansk i’r cof.
Oherwydd anallu’r Pwyliad i ddilyn ambell wers, cafodd ddod i’r swyddfa ata i. Buan y deuthum i wybod ei fod yn arlunydd tan gamp, a’i fod yn dangos diddordeb ysol mewn math arbennig o adar, a’i fod yn gallu tynnu lluniau ardderchog ohonyn nhw. Ac ie, gwylanod oedd yr adar rheiny.
 |
| Gwylan y penwaig. Llun gan Andreas Trepte, trwy drwydded Comin Creadigol CC BY-SA 2.5 |
Rhwng y llyfrau adar amrywiol oedd yn llyfrgell yr ysgol, yr hyn ganfuwyd ar y gwefannau perthnasol, a hefyd, dan arweiniad fy nisgybl, fe ddysgais lawer iawn am wylanod. Cyn hynny, gwylan oedd gwylan i mi, ond buan y canfyddais fod sawl math ohonyn nhw. Deuthum i wybod cryn dipyn am y wylan benddu, gwylan y penwaig, yr wylan gefnddu fwyaf a’r un leiaf, gwylan y gweunydd a’r wylan goesddu.
Roedd yr hen bennill telyn cyfarwydd a ddysgais yn blentyn yn parhau yn y cof. Mae’n siŵr i chithau’r dearllenwyr adrodd hwnnw sawl gwaith tra’n ceisio rhagddweud y tywydd:
Yr wylan fach adnebydd
Pan fo'n gyfnewid tywydd;
Hi hed yn deg ar adain wen
O'r môr - i ben y mynydd.
Bron i saith gant o flynyddoedd yn ôl, yn un o’i gywyddau, dewisodd Dafydd ap Gwilym yr wylan i fynd yn negesydd serch, neu’n ‘llatai’, drosto at ferch ddienw a oedd yn byw mewn tref gastellog ar lan y môr.
Yr unig beth a ddysgwn am y ferch yma ydy fod ganddi wallt coch a’i bod yn byw wrth ymyl castell yn un o drefi glan môr Cymru yn y bedwaredd-ganrif-ar-ddeg. Yn ôl ysgolheigion, gallasai’r castell fod naill ai’n gastell Aberystwyth neu gastell Cricieth. Mae’r cywydd hwn yn agor yn uniongyrchol drwy gyfarch yr wylan a’i chanmol:
Yr wylan deg ar lanw di-oer,
Unlliw a'r araf wenlloer,
Dilwch yw dy degwch di,
Darn fei haul, dyrnfol heli;
Ysgafn ar don eigion wyd,
Esgud-falch edn bysgod-fwyd.
A dyma englyn gan yr un bardd sy’n disgrifio gwynder plu’r aderyn:
Lliw eira mewn mantell arian - ar don
Hwyr y dydd, yn cwynfan;
Ewyn môr yn y marian,
A chwaer i luwch ar y lan.
Ond os mai clodfori’r wylan wnaeth Dafydd ap Gwilym gynt, wedi dau brofiad diweddar, ei melltithio wnes i.
A minnau’n cerdded ar hyd y prom yn Llandudno dro’n ôl, gwelais wylan yn ymosod yn haerllug ar sgodyn a sglodion rhyw wraig. Daeth nifer o wylanod eraill heibio wedyn i grio’n aflafar wrth glirio’r gweddill a’i gleuo hi.
Ceisiais ddarlunio’r olygfa mewn hir a thoddaid:
Tra’n gwylio’r ymwthgar donnau arian
Cyson a chry’n diferu ar farian,
Yn ddigywilydd cyrhaeddodd gwylan
I ddihysbyddu cinio rhyw druan;
Yn uchel seiniau’r sgrechian – llwyddodd fflyd
I ddianc hefyd, gan ddwyn y cyfan.
Yn ddiweddar, â minnau’n gyrru troli llawn neges y tu allan i Archfarchnad ym Mhorthmadog, oedais i gael sgwrs efo ffrind. Yn sydyn, dyma wylan ddigywilydd yn cyrraedd o rywle gan ymosod ar y pecyn briwgig [minced meat] oedd ynddo:
I’n nhroli’n slei gythreulig – o rywle
Daeth rhyw wylan flysig;
Yn flêr â phŵer ei phig
Rhwygodd fy mhecyn briwgig.
- - - - - - -
Rhan o erthygl Iwan Morgan, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2025
.jpg)
