Stolpia- Allt Talywaenydd

Yn ddiau, y mae y rhan fwyaf ohonoch wedi teithio mewn cerbyd, neu ar gefn beic, cerdded neu redeg, efallai, ar hyd Allt Talywaenydd ar ryw adeg o’ch hanes. Y mae gennyf lawer o atgofion amdani a hynny yn ymestyn yn ôl flynyddoedd lawer.Y cof cyntaf  sydd gennyf am yr hen allt yw dod i lawr ar gefn caseg wedd pan oeddwn tua saith oed, ac os cofiaf yn iawn, eisteddai David Clack o’m mlaen i arni hi. Caseg Ned Owen Lodge Plas Weunydd oedd hi, ac ef oedd yn ei harwain i lawr i gae Dôl Awel. Y pryd hynny tyfid gwair yn y cae ar gyfer bwydo’r gwartheg yn y gaeaf.

Bu hogiau’r Rhiw a Thalywaenydd yn sledio arni hi sawl tro ar aeafau o eira a rhew yn yr 1950au, a phan roedd ychydig iawn o draffig. Os byddai Bwlch Gorddinan (y Crimea) wedi cau dan eira, dim ond fan lefrith, lori lo, efallai, a lori’r Cyngor a fyddai’n mentro arni hi. Pan ai’r rhiw yn llithrig taenid cerrig mân (chippings) ar y ffordd gan weithwyr y cyngor, ac o ganlyniad, rhoi atalfa ar ein hwyl. Pa fodd bynnag, ar rai adegau byddai’r  hogiau yn taenu eira o ochrau’r ffordd a’i roi yn ôl ar y man lle byddid yn sledjio. Hogiau drwg, ynte ?

Y mae hi’n amlwg nad y ni’r hogiau a oedd y rhai cyntaf i wneud hyn. Y mae’n debyg i’r arferiad ymestyn yn ôl flynyddoedd lawer fel y tystia’r adroddiad hwn yn y Cambrian News,  16 Ionawr, 1903. Nodir ynddo bod eira trwchus yn y Blaenau, a’r chwiw bresennol yw sglefrio a sledio ar yr heolydd, ac y mae rhiw Talywaenydd yn un sydd mewn defnydd ar gyfer hyn. 

Dyma ychydig hanesion eraill amdani o’r  papurau newydd. 

Lle Enbydus -Tra yn dyfod i lawr allt Talwaenydd ddydd Iau, canfu Mr W. Owen, Plasweunydd, belen deinameit ar lawr. Yr oedd Mr Williams, Caegwyn Stores, newydd fynd trosti. Trwv ryw drugaredd ni ffrwydrodd neu gallasai y canlyniadau fod yn arswydus. Herald Cymraeg, 29 Tachwedd 1904.

Damweiniau drwg - Gallai yr allt fod yn lle peryglus ar y gorau yn y dyddiau a fu. Bu  amryw o ddamweiniau drwg ar allt Talywaenydd tros y blynyddoedd. Dyma  fel yr adroddwyd am un yn Y Genedl Gymreig, 17 Gorffennaf, 1889: 

Dydd Gwener, cyfarfu Mrs Roberts, Plas Waenydd, A damwain a allasai fod yn bur ddifrifol. Deallwn ei bod gyda y gwas yn y cerbyd yn dod i lawr o'r Plas i gyfeiriad Pantyrafon, pryd y syrthiodd y ceffyl trwy ryw anffawd, a dymchwelwyd Mrs Roberts a'r gwas o'r cerbyd. Wedi cyrchu y meddygon, caed nad oedd niweidiau y foneddiges mor ddifrifol ag yr ofnid ar y cyntaf, lie y mae yn dod ymlaen dan ofal Dr Roberts a Dr Jones, Isallt. 

Dyma gofnodion eraill -Daeth beiciwr i lawr rhiw Pant yr Afon ddydd Sul a gwrthdaro, neu mynd yn ‘batj’, chwedl pobl Blaenau, i Mrs Edwards, Llwyn y Gell a’i merch. Anafwyd y beiciwr a’r ddwy fenyw, yn enwedig Miss Edwards a ddioddefodd o doriad pont yr ysgwydd. Cambrian News 15 Gorffennaf 1904. 

Ym mis Ionawr 1906 tra roedd Motor CC 135 yn dod i lawr rhiw Talywaenydd collwyd rheolaeth o’r car gan y gyrrwr ac aeth yn wyrgam a tharo’r wal. Taflwyd y teithwyr, sef Mrs Lloyd, Gorddinan a’i merch allan o’r car a bu’n rhaid iddynt gael triniaeth feddygol gan y Doctoriaid Jones a Roberts, Plas Weunydd. Drylliwyd y car fel y bu’n rhaid ei gario ar lori i’r Blaenau.

Yn ôl adroddiad yn Herald Cymraeg, 11 Awst 1908 – Lle peryglus yw Gallt Talwaenydd i gerbydwyr a deurodwyr (h.y. beicwyr), os na chymerir llawer iawn o ofal a phwyll, Bu i un ferch ieuanc o Gapel Curig gael ei thaflu oddi ar ei deurod (beic) a'i niweidio —"a'r Sabath oedd y diwrnod hwnw."!

Dyma griw o deithwyr yn jolihoetio i lawr Allt Talywaenydd yn yr 1920au, mi gredaf. Gobeithio eu bod nhw wedi cyrraedd diwedd eu siwrnai yn ddidrafferth, ynte?   
    
Tybed pwy all ddweud mwy am y cerbyd hwn wrthym?

- - - - - - -

Pennod o gyfres Streffan ab Owain, a ymddangosodd yn rhifyn Mai 2026

 

Y Gymdeithas Hanes- Dan Ein Traed

Yng nghyfarfod y Gymdeithas, Ebrill 19eg cawson sgwrs ddifyr iawn gan Elfyn Vaughan Jones, Llan Ffestiniog ar y testun ‘O dan ein traed - darganfyddiadau wrth gloddio’. 

Mae Elfyn yn adnabyddus i’r helyw o’r gynulleidfa ddaeth i wrando arno ar y noson. Roedd testun ei sgwrs wedi ei ffocysu yn bennaf ar sut i ddefnyddio peiriant canfod metel neu synhwyrydd metel (metal detector) ac ar rai o’r gwrthrychau yr oedd wedi eu darganfod wrth ddefnyddio'r peiriant hwn. 

Mae’r arfer hwn o ddefnyddio dyfais electronig llaw i leoli gwrthrychau metel wedi'u claddu o dan y ddaear neu wedi'u cuddio mewn tywod, dŵr, neu ddeunyddiau eraill yn weddol gyffredin. Mae'r synhwyrydd yn creu maes magnetig sy'n ymateb pan fydd yn pasio dros fetel, gan rybuddio'r defnyddiwr gyda thôn sain neu arddangosfa weledol ar sgrin fach.

Mae pobl yn defnyddio synwyryddion metel i ddod o hyd i ddarnau arian, gemwaith, arteffactau hanesyddol, talpiau aur, a phob math o wrthrychau a gladdwyd, neu yn wir a gollwyd gan unigolion amser maith yn ôl -  o greiriau'r Rhyfel Cartref i fodrwyau priodas coll. Mae'n hobi hamdden sy'n cael ei fwynhau gan filiynau ac yn offeryn ymarferol a ddefnyddir mewn archaeoleg, sgrinio diogelwch, a chwilio. Ond roedd  diddordeb y darlithydd mewn hanes a sut y medrai'r synhwyrydd metel ein cysylltu â’n hynafiaid mewn gwahanol ffyrdd. 

Datblygodd diddordeb Elfyn mewn hanes yn gynnar iawn, diddordeb a arweiniodd yn y pen draw at ennill gradd mewn hanes a chymhwyso fel athro hanes. Talodd deyrnged i un o’i athrawon yn Ysgol Gynradd Bro Cynfal sef Elfed Roberts, Penrhyndeudraeth am ei drwytho yn hanes Cymru ond prinhau oedd y sôn am hanes Cymru fel y cyfryw wrth iddo symud ymlaen gyda’i addysg. Mae’r ardal hon yn hynod am ei safleoedd a’i chysylltiadau  hanesyddol – ond dim sôn am y rhain ac yn wir faint ohonom, a gawsom ein magu yn ysgolion yr ardal, a gafodd wersi ar hanes a phwysigrwydd y diwydiant llechi yn y dref … heb y diwydiant hwnnw ni fyddai tref yma o gwbl?!

Mae nifer o archeolegwyr bellach yn defnyddio'r synhwyrydd metel ac mae’r bobl sy’n arbenigo yn y defnydd o’r peiriannau hyn yn aml yn troi ei gallu i estyn cymorth i archeolegwyr. Darganfuwyd Celc Melsonby (Melsonby Hoard) sef celc o eitemau o'r Oes Haearn a  ddarganfuwyd wedi'u claddu mewn cae ger pentref Melsonby yng ngogledd Swydd Efrog, gan synhwyrydd metel amatur, ym mis Rhagfyr 2021. Hwn oedd un o’r darganfyddiadau pwysicaf o’r cyfnod hwn. Rhaid i'r rhai sy’n defnyddio’r synhwyrydd fod yn gyfarwydd â’r dulliau, rheolau, cyfraith gwlad a’r ffynonellau hanesyddol wrth gwrs. Soniodd Elfyn hefyd am berchennog caffi 34 oed, oedd ar fin rhoi’r gorau iddi un diwrnod, ac yn yntau yn ddigon rhwystredig ar ôl oriau o chwilio gyda’i synhwyrydd, a'r ddaear heb ildio dim ond darnau o fatri car a haearn sgrap wrth ymyl pwll ar dir fferm yn Swydd Warwick, yn 2021. 

"Roeddwn wedi cael digon ar gloddio, i fod yn onest," meddai. "Ond roedd gen i ychydig mwy o siglenni i'w gwneud ac roedd y sŵn mor uchel, roeddwn i'n gwybod ei fod yn mynd i fod yn rhywbeth gwerth ei godi o’r ddaear. Yna gwelais ei fod yn aur, neclis aur ...' Roedd rhaid  mynd a'r neclis i'r Amgueddfa Brydeinig yn Llundain gan mai yno y ceir y casgliad mwyaf o wrthrychau mewn metel gwerthfawr o'r cyfnod Tuduraidd cynnar. Yn ôl yr arbenigwyr yno nid oedd yr un gwrthrych yno o'r cyfnod yn debyg nac mor werthfawr â’r neclis hon! 

Dangosodd Elfyn luniau o rai o’r gwrthrychau y cafodd hyd iddynt a’r ymchwil a wnaeth wedyn i ddarganfod beth oeddynt yn union a sut y defnyddiwyd hwy … talebau (yn aml defnyddiwyd y rhain fel arian yn yr oesoedd canol), byclau belt, hen lestri piwter a chlai, broits, peli metel a ddefnyddid i saethu gynnau musket, darnau arian ac yn y blaen. Mae gwrthrych fel hyn er mor gyffredin y eu hamser, yn gwneud i rywun feddwl am yr unigolion oedd berchen arnynt. A oedd y gwrthrychau hyn wedi eu colli, wedi eu dwyn neu wedi eu lluchio o’r neilltu fel sbwriel o’r cyfnod ond, yn aml, mae gwrthrychau fel hyn yn dangos bwriad, uchelgais ac yn aml ffaeleddau pobl gyffredin yn eu bywyd bob dydd.

Darlith wahanol a difyr iawn ac mae’r gwaith yn parhau a phwy a ŵyr be ddaw i’r fei yn y dyfodol o ystyried Celc Melsonby a neclis Duduraidd swydd Warwick! 

Tecwyn Vaughan Jones
- - - - - - -

Ymddangosodd yn rhifyn Mai 2026

Rhod y Rhigymwr- Gwlad môr a gwlad mynydd

Ardal hanesyddol yng Ngwynedd ydy Ardudwy. Fe fu’n un o hen gantrefi’r deyrnas honno. Fel cantref canoloesol, daeth Ardudwy ac Eifionydd yn ddau gwmwd cantref Dunoding. Mae’n ymestyn o’r Traeth Mawr yn y gogledd i lawr hyd Afon Mawddach yn y de. 

Rhannwyd Ardudwy wedyn yn ddau gwmwd gan Afon Artro, a cheir plwyfi Ardudwy Uwch Artro i’r gogledd ohoni, a rhai Is Artro i’r de. Manylir ar leoliad a hanes y plwyfi yma yn ‘Atlas Meirionnydd’ -cyfrol a olygwyd gan Geraint Bowen ac a gyhoeddwyd cyn ad-drefnu llywodraeth leol ym 1974.

Ymysg y plwyfi a berthyn i Ardudwy [Uwch Artro] gallwn gynnwys plwyfi Ffestiniog, Maentwrog a Thrawsfynydd. 

Tir gwyllt a mynyddig ydy Ardudwy, gyda mynyddoedd y Rhinogydd yn asgwrn cefn iddo. Roedd hen ffordd yn cysylltu Tomen y Mur a’r arfordir gan redeg trwy fwlch Drws Ardudwy. Yn ôl ym 1979, ysbrydolwyd fi i gyfansoddi cerdd i’r ‘Drws’ arbennig yma. Fe’i gwelais ym mhedwar tymor y flwyddyn.

Dyma ddetholiad ohoni:

Unwaith, bu dewr Frythoniaid,
druenus lu’n llyfu’r llaid
ym mrodir ei gorsdir gwyllt
wedi ymladdfa nwydwyllt;
Y brwyn am eu hesgyrn brau
ar fron ei oerion erwau.

Daw tincian eu tarianau - yn eco
dros Grawcwellt y beddau;
a niwl y dydd diolau fel ysgrîn,
yn oer ei fîn hyd y dieithr fannau.

Pan ddaw’r gwanwyn addfwynaf
heibio’r rhos, a’i ddyddiau braf
i roi einioes i riniog
y Drws, â’i aradr a’i og;
Yn wylaidd cofiaf helynt
y gwâr bererinion gynt.

 siwt haf yn glasu tir
rhydiog y dawel frodir,
Hen Gyrnol Maesygarnedd
yno ’r âi am awr o hedd,
a bu yn llamu drwy’r llaid
wŷr enwog o Bengryniaid.

Gwelodd y gwartheg olion
hydrefau’r rhwd ar ei fron
wrth esgyn ar derfyn dydd
dros fawnog i Drawsfynydd;
a gwaedd yr hen borthmyn gynt
yn eu gyrru’n ddu gorwynt.

Hen Ddrws caregog is y Rhinogau,
ei annedd anial a’m denodd innau;
Y mae i ŵr hyd ei noethlwm erwau
le i hir gilio’n ei gêl rigolau;
Hen hanes sy’n ei haenau, fe’i gwelir
yn hud a miri’r rhyfedd dymhorau.

Er mai yn ne Meirionnydd, ar y ffin â’r hen Sir Drefaldwyn y treuliais fy mhlentyndod a’m llencyndod, gallaf ddweud mai Ardudwy roddodd gartref i mi ers sawl blwyddyn bellach. Yma, i fro Ardudwy y llwyddais i olrhain un cyff o’m teulu i ddiwedd yr 17eg ganrif. Ychydig a feddyliais, pan ddechreuais ar fy ngyrfa fel athro ifanc yn Nyffryn Ardudwy ym Medi 1972 fod gen i wreiddiau yno. Pan gyfansoddais gerddi i fannau arbennig o’i mewn hanner canrif a mwy yn ôl, canu’n ddychmygol wnes. Bellach, gallaf uniaethu â’r cyfan. 

Un o’r cyfansoddiadau hynny oedd ‘cân ysgafn’ i Ferched y Wawr Cangen Nantcol ar gyfer Eisteddfod Meirionnydd y Mudiad:

O bob gwlad a grwydrais, ni wn a oes un
mor annwyl i’w charu â’m henfro fy hun;
Gwlad môr a gwlad mynydd, cans dyna yw hi,
Ymroi i’w hanwylo am byth a wnaf i.

Cytgan:
Ardudwy fy henfro, fy nghartref wyt ti,
Bob erw ohonot sy’n eiddo i mi;
Ni chaiff yr un estron dy sarnu dan draed,
Rwyt ti yn fy enaid, rwyt ti yn fy ngwaed.

Ei chadarn gromlechi a erys o hyd,
A’i chainc Mabinogi sy’n enwog drwy’r byd;
Mae gwarchae ei llannau yn her uwch y don,
Fe fagwyd enwogion di-rif ar ei bron.

Ei fflamau diwylliant a  bery ynghyn,
Acenion cerdd dafod a’u clec ar bob bryn;
Daw nodau cerdd dannau o eigion ei lli,
A cheisio eu cadw am byth a wnawn ni.    
 

- - - - - - -

Pennod o gyfres Iwan Morgan a ymddangosodd yn rhifyn Mai 2026

 

'Stesion Soldiwrs' Traws

ATGOFION AGNES… yn mynd â ni’n ôl i gyfnod yr Ail Ryfel Byd

Wrth weld yr ofn a’r dychryn sydd yn wynebu’r bobl yn Gaza a’r cyffiniau ar y teledu, daeth atgofion o’m plentyndod yn ôl i’r cof.

Roedd Rhyfel 1939-45 yn ehangu ac roedd sôn am i’r bechgyn orfod mynd i ymladd y gelyn. Ond bu raid i’r rhai oedd ychydig dros yr oed fynd i ffatrïoedd gwneud ffrwydron yn barod i’r rhyfel. Bu raid i’m tad fynd i Loegr i weithio mewn ffatri ffrwydron. Golygai hynny y byddai Mam yn mynd â’i thair merch ar y trên i Traws i aros am gyfnod efo’i theulu. Roedd yn gyfleus ar y trên o’r Blaenau yr adeg honno. Roedd Stesion Traws wrth ymyl cartref y teulu. Roedd chwaer mam yn gweini ar ddau ewythr iddi. Wrth fynd â ni i aros yno, roedd Mam yn ceisio lleihau ein hiraeth am nhad.

Yn Traws rhyw ddiwrnod y gwelsom fod prysurdeb mawr yn ymyl y Stesion. Roedd gorsaf newydd yn cael ei hadeiladu er mwyn hwyluso’r ffordd i filwyr ddod yno. Fe’i galwyd hi’n ‘Stesion Soldiwrs’.

Pan gyrhaeddodd trên arbennig y Stesion newydd – er mawr syndod i ni – be ddaeth allan ohono ond ceffylau mawr hardd.  Sôn am weryru a strancio! Roedden nhw mewn ofn mae’n siŵr.  

Mewn hir a hwyr deallwyd mai ceffylau’r cafalri yn Llundain oeddynt.

Ar ôl eu setlo i lawr a’u dyfrio ac yn y blaen, rhoddwyd rhyw bethau du tu ôl iddyn nhw.
‘Gun Carriages’ oeddynt. Maent yn dal i dynnu rheiny ar achlysuron pwysig yn Llundain heddiw.

 Pan oedd yn pasio tŷ’r teulu, rhybuddiwyd pawb i beidio dod allan ar y ffordd. Roedd rhywun wedi gwneud llwybr arbennig ar draws y caeau yn lle bod rhaid iddynt fynd drwy’r pentref. 

 

I ffwrdd â nhw ar draws y caeau yn un rheng gan dynnu’r gynnau o’u holau. Osgoi’r pentref wnaethant rhag tynnu sylw mae’n siŵr. Roeddynt yn mynd i’r ‘Camp Soldiwrs’ oedd ychydig filltiroedd i ffwrdd. Roedd rhai yn arwain y ceffylau ac eraill yn eistedd arnynt. Ar ôl gosod cyfrwyon arnynt a gosod y gynnau yn sownd fe aethant ymlaen i’r camp.

Ychydig amser wedi hynny, daeth awyren a gollwng bom ychydig bellter o’r Stesion. Glaniodd y ffrwydrad ar y graig, a diolch i’r drefn, wnaed fawr o niwed i’r bobl. Er hynny, cafodd rhai o’r adeiladau ddifrod. Maluriwyd ffenestri tai, a daeth y nenfwd i lawr mewn tŷ arall ac ysgytiwyd tai eraill.

Y noson wedyn, yn ôl ei arfer, clywyd Lord Haw Haw yn canmol yr ymgyrch ond bod yr awyren wedi colli ei ffordd wedi iddi ddilyn yr afon yn hytrach na Llyn Traws. Ychydig cyn hyn roedd si ar droed fod ysbïwyr o gwmpas. Pwy a ŵyr?

Mwy o bytiau i ddod!

Agnes Edwards
- - - - - - - 

Ymddangosodd yn rhifyn Mai 2026

Cais i Ddod yn Dref Ddiwylliant

Mae tref Blaenau Ffestiniog wedi cyflwyno cais i gael ei dynodi'n Dref Ddiwylliant gyntaf Gwledydd Prydain. O dan gynlluniau a gyhoeddwyd gan Ysgrifennydd Gwladol y DU dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon, Lisa Nandy, bydd y dref fuddugol yn cael £3m a’r ddwy dref sy'n dod yn ail yn cael £250,000, i'w ddefnyddio i hyrwyddo diwylliant lleol. 

Cyflwynwyd y cais gan Gyngor Tref Ffestiniog ac fe'i lluniwyd ar y cyd efo’r rhwydwaith menter gymunedol - Cwmni Bro Ffestiniog. Bydd yn cael ei gefnogi gan Gyngor Gwynedd, Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri, Opra Cymru, Ysgol y Moelwyn a Chymdeithas Hanes y Blaenau. 

Gweledigaeth – ‘Llechi Byw’ yw dathlu adfywiad drwy greadigrwydd. Bydd yn anrhydeddu hanes diwydiannol y dref wrth arddangos ei harloeswyr cyfoes – ffilmwyr fel Dyl Goch, artistiaid fel David Nash, Howard Bowcott, Gareth Parry a Lleucu Gwenllian, cerddorion fel Gai Toms a Chôr Meibion y Brythoniaid, ynghyd â beirdd sydd wedi’u gwreiddio yn yr hunaniaeth Gymreig. Mae hon yn gymuned sy’n ‘dawnsio yn y glaw’, yn canu ei hanes ac yn awyddus i ysgrifennu ei dyfodol ei hun - yn Gymraeg ac yn ieithoedd y byd! 

Bydd panel arbenigol dan arweiniad y cynhyrchydd teledu Phil Redmond yn gwerthuso'r cyfan ac yn dewis rhestr fer o drefi a fydd yn derbyn £60,000 yr un i'w cefnogi i ddatblygu cais llawn. 

Mae’r cerddor Gai Toms yn dweud: 

“Mae Blaenau Ffestiniog yn dref wedi’i hadeiladu ar lechi, calon a chân. Unwaith roedd yn cael ei gweld fel prifddinas y diwydiant llechi – y dref ‘a roddodd do ar y byd’. Mae bellach yn rhan o Safle Treftadaeth y Byd UNESCO Tirlun Llechi Gogledd Orllewin Cymru. Heddiw, mae ei thirwedd ddramatig a’i chymuned Gymraeg agos yn tanio egni creadigol unigryw sy’n cael ei gydnabod ledled Cymru”.

Mae Rory Francis, Cadeirydd Cyngor Tref Ffestiniog, yn egluro: 

“Bwriad y cynllun yw rhoi cyfle i bawb rannu eu balchder o’r fan lle maen nhw’n byw, ac mae gan Flaenau Ffestiniog stori anhygoel i’w hadrodd. Dim ond y cam cyntaf ydy hwn, ond os byddwn yn llwyddiannus, rydym yn gobeithio y gall hyn wneud gwahaniaeth gwirioneddol - i dre’r Blaenau ac i Fro Ffestiniog gyfan”. 

Am ragor o wybodaeth am hyn cysylltwch â Rory Francis ar 07539 322678 neu Cynghoryddroryfrancis@cyngortrefffestiniog.cymru
 - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 2026