Cymru, Lloegr, a Cell Blaenau

Erthygl gan Rhydian Morgan

Pan oeddwn i yn fy arddegau, roedd prosiect Gwallgofiaid yn cael ei gydlynu gan Rhys Roberts, a arferai chwarae efo bandiau megis ‘Anweledig’ a ‘Sibrydion.’ Y syniad oedd rhoi cyfle i bobl ifanc ‘Stiniog a thu hwnt i gael y profiad o ddechrau band, cael gofod i ymarfer ynddo a chwarae gigs gyda rhai o enwau mawr y sîn gerddorol yng Nghymru ar y pryd. Dwi’n cofio gweld artistiaid fel Euros Childs, Radio Luxembourg a Gruff Rhys yn rhannu llwyfan efo bandiau ifanc yr ardal. Ond, yn dilyn adnewyddu’r lle a dod â sinema yn ôl i’r Blaenau, fe ddiflannodd y syniad i ryw raddau.

Bellach mae Clwb Clinc wedi tyfu o wreiddiau’r Gwallgofiaid, ac mae cyfle i bobl ifanc yr ardal gymryd rhan mewn gweithdai roc, DJ, ffilmio a chynhyrchu ar nosweithiau Mawrth. Dau o arweinwyr y gweithdai yw Sion Roberts, un o’r Gwallgofiaid gwreiddiol [sydd bellach yn arbenigo yn y byd sain ac wedi graddio mewn “Recordio Stiwdio a Pherfformio Byw” o Brifysgol Glyndŵr], ac Owain Llyr, y cyflwynydd radio a’r cerddor, sydd hefyd yn rhedeg cwmni aml-gyfrwng Gweledigaeth yng Nghaernarfon.

Un o aelodau'r Clwb Clinc yn cynorthwyo Marc MR Roberts. Llun- Cell

Roedd Chwefror 29 yn noson fawr i griw Clwb Clinc, wrth i’r bobol ifanc gael y profiad o weithio ar gig MR a Kim Hon. Roedd y profiadau yn cynnwys rheoli llwyfan, bod yn roadies i’r bandiau a gweithio ar y system oleuo a’r sain yn ystod y setiau byw. Roedd hi’n hynod o braf gweld criw ifanc oedd mor frwdfrydig i ddysgu ac eisiau gofyn cwestiynau i’r arbenigwyr er mwyn sicrhau fod popeth yn mynd yn iawn ar y noson. Mae Kim Hon yn fand o ardal Dyffryn Nantlle. Cafodd ei greu allan o aelodau Y Reu a chaiff ei arwain gan y prif ganwr, Iwan Fôn (neu ‘Jason’ o’r opera sebon Rownd a Rownd).Yn ystod eu set, roedd un o’r criw wedi penderfynu arddangos ei sgiliau dawnsio ym mlaen y dorf, ac fe arweiniodd hynny at gyfle iddo gamu i’r llwyfan!

Kim Hon. Llun- Rhydian Morgan

Yn mis Hydref y llynedd, fe ryddhawyd Amen, ail albwm y band MR, sef prosiect unigol cyn aelod Y Cyrff a Catatonia, Mark Roberts. Roedd hyn yn dilyn llwyddiant yr albwm cyntaf, Oesoedd. Dyma ddeunydd Cymraeg cyntaf i Mark ryddhau ers Oes, albwm Y Ffyrc yn 2006. [Sylwch ar glyfrwch teitlau’r 3 albwm yma ... OES, OESOEDD, AMEN].

Roedd hi’n teimlo bron fel gig lleol i Mark ac yntau’n hanu o Lanrwst. Roedd hi’n amlwg ei fod o’n mwynhau bod ar y llwyfan yn perfformio traciau oddi ar y ddwy albwm, yn ogystal ag ambell i glasur Y Cyrff megis Hwyl Fawr Heulwen, Llawenydd Heb Ddiwedd cyn cloi y noson efo’r anthem, Cymru, Lloegr a Llanrwst. Er nad oedd hi’n orlawn yno, roedd gwerthiant y tocynnau wedi bod yn hynod dda gyda’r dorf yn parhau i forio canu yr holl glasuron, efo Dewi Prysor ar flaen y gad.

MR. Llun- Paul W

Credaf ein bod yn mynd drwy gyfnod euraidd o fewn y sîn gerddorol yng Nghymru ar hyn o bryd. Mae bandiau o bob arddull yn cael cyfle i serennu ar lwyfannau ar draws ein gwlad a thu hwnt, diolch i bartneriaethau rhwng gwyliau Cymru a rhai gwledydd eraill.

Yma yn Stiniog, rydym wastad wedi bod â thraddodiad cryf o sefydlu bandiau, gyda rhai yn cael cyfle i chwarae eto wedi ail-ddyfodiad Gŵyl Car Gwyllt. Mae Yws Gwynedd bellach yn rhedeg label ei hun - Recordiau Côsh, ac mae rhestr hir o fandiau ifanc mwyaf y sîn o fewn y stabl yma.

Yn bersonol, hoffwn i weld mwy o fandiau yn cael cyfle i ddod i Stiniog i berfformio. Tybed a gaiff hynny ei wireddu? Ydi ieuenctid heddiw yn ymwybodol o’r holl fandiau gwych sy’n canu yn ein mamiaith?
--------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2020

Arddangosfa o waith yr arlunydd - GARETH PARRY

Pa un a ydan ni’n sylweddoli hynny ai peidio, ond mae gwaith un o hogia Stiniog yn adnabyddus ledled Prydain erbyn heddiw ac mae gynnon ni, fel ardal, le i ymfalchïo yn ei lwyddiant. Nid pawb yn lleol sy’n gwybod bod lluniau Gareth Parry – golygfeydd trawiadol o ogledd Cymru ac o’r ardal hon - wedi bod yn dal llygad arbenigwyr ers blynyddoedd, bellach, a hynny mewn arddangosfeydd o’i waith mewn galerïau adnabyddus, megis oriel Thackeray yn Kensington, Llundain, neu un Wykenham yn swydd Hampshire.

'Ffenest ar y môr'

Ond, o’r diwedd, mae ei waith wedi cael ei arddangos o fewn cyrraedd i ni yma. Ym mis Chwefror eleni daeth ugeiniau lawer, o bell ac agos, i’r agoriad swyddogol yn Ffin y Parc ger Llanrwst, i syllu’n  werthfawrogol ar gymaint â 55 o’i luniau diweddaraf, ac i brynu hefyd, wrth gwrs. Yn ôl a ddeallwn, gwerthwyd cymaint â 30 ohonynt o fewn ychydig oriau yn unig.

Yn ei olygfeydd, fe gawn gip ar arwedd tir a thywydd y rhan fechan hon o’r byd; sef yr ardal sydd mor agos at galon yr arlunydd. Ac fe gawn hefyd, yn ei bortreadau, gip ar erwinder byd y chwarelwyr gynt, yma yn Stiniog.

I’r rhai ohonom sy’n ei adnabod yn dda, mae Gareth yn berson onest a diymhongar iawn – swil hyd yn oed – o leiaf pan yn trafod ei waith ei hun ac yn edrych yn ôl ar ei fywyd. Ar adeg felly, mae o’n fwy na pharod i gydnabod ‘cyfnod gwyllt’ ei ieuenctid – y gwrthryfela yn erbyn disgyblaeth cartre ac ysgol, a hyd yn oed y bywyd coleg ym Manceinion. Ar ôl dod yn ôl i Stiniog, a mynd i weithio i’r chwarel, y cafodd o ei addysg fwyaf gwerthfawr, medda fo, a hynny trwy wrando ar lais profiad ei gydweithwyr hŷn, yn y felin ac yn y Caban. Yno hefyd y dechreuodd greu cartwnau o rai o’r cydweithwyr hynny. Erbyn heddiw, mae ei ddiwylliant yn un crwn iawn a gall fynegi barn wybodus, nid yn unig o fewn ei faes ei hun ond ar gerddoriaeth a llenyddiaeth fawr y byd yn ogystal.

'Wrth gwrs ei fod yn wir; mae o yn y papur'

Mae Gareth hefyd yn naturiaethwr wrth reddf. Mae’n adnabod bywyd gwyllt ei ardal yn dda - yr adar a’r anifeiliaid a’r planhigion wrth eu henwau - a does dim sy’n ei gynhyrfu’n fwy na’r modd y mae dyfodol y bywyd hwnnw’n cael ei fygwth gan ariangarwch a difaterwch yr oes sydd ohoni heddiw. Mae gwarchod bywyd gwyllt a thirwedd yr ardal yn agos iawn at ei galon.

Fe ddaw cyfle buan eto, gobeithio, i weld ei waith yn lleol.
GVJ
------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2020

Rhifyn Digidol Ebrill 2020

MAE NEWID YN CHANGE MEDDAN NHW...

Ac mae pob un ohonom yn sicr yn gweld newid byd go iawn ar hyn o bryd.
Er i ni fedru darparu rhifynnau ar ffurf pdf i danysgrifwyr cyn hyn, dyma’r rhifyn cyntaf sy’n cael ei gyhoeddi’n ddigidol yn unig.

Lawr-lwythwch rifyn EBRILL o wefan Bro360.

Roedd rhywun yn darogan heddiw y cymer hi 6 mis cyfa’ crwn i fywydau pawb ddychwelyd i’r drefn arferol ar ôl gofid covid 19.

Ond tybed ydi hi’n ddoeth dychwelyd yn llwyr i’r hen drefn sy’n cael ei disgrifio gan rai fel bywyd materol, hunanol, a chyfalafol? Ai gwirion fyddai anwybyddu’r rhybudd clir yma mae’r ddaear wedi’i roi i ni, a dilyn yr un trywydd yn y dyfodol?


Dim ond un daear sydd gennym; ‘Nid oes Planed B’ fel dywed y slogan! Ond rydym wedi bod yn byw a gor-ddefnyddio adnoddau ein byd fel tae gennym ni ddau ddaear a hanner i’w sbario!
Calla dawo’r bregeth mae’n siwr gen i. Mae yna bobl yn galaru, ac eraill yn pryderu’n arw; mae hynny’n anochel.

Feiddiwn ni, trwy hyn i gyd, holi os oes yna ymylon arian i’r cymylau duon o gwbl? Oes yna fanteision i’r hunan-ynysu? Wel, oes. Yn fy achos i, mae’n gyfle i dreulio amser efo’r teulu; chwarae gêm a sgwrsio wrth y tân; darllen ambell lyfr sydd wedi aros yn hir am sylw; ail-edrych yn gyffredinol ar be’ sy’n bwysig mewn bywyd. Bu’r haul yn help garw wrth gwrs. Medru mynd i’r ardd a mwynhau gwylio rhyfeddod y gwanwyn yn deffro. Gwenyn a glöynod byw ymysg y blodau cynnar; telor yr helyg a’r siff-saff yn ôl o’r Affrig; a pharatoi at hau ychydig o hadau eto.

Mae’r gymuned arbennig hon wedi tynnu at ei gilydd fel bob tro, i drefnu gwirfoddolwyr i nôl neges ar ran y rhai sydd ddim yn medru piciad allan, ac i ofalu bod y banc bwyd yn parhau i roi cefnogaeth i’r rhai sydd fwya’i angen o.

Daeth grŵp Gweplyfr/Facebook Côr-ona yn llwyddiant ysgubol dros nos bron, a channoedd o ganeuon wedi eu gosod i godi calonnau 38 mil o wylwyr a dilynwyr! Mae nifer o’r cantorion yn rai lleol –ewch am sbec, ac mi fedrwch ymgolli am oriau o fwynhad a chwerthin bob yn ail. Mae ‘Cerddi Corona’ yn grŵp difyr arall os ydi’n well gennych farddoniaeth.


Difyr oedd gweld y lluniau o Fenis yn dangos y dŵr yn loyw glir yn y camlesi yn’de. Ar ôl dim ond ychydig ddyddiau o gyfyngu symudiadau pobl a busnesau yng Nghymru, roedd Afon Bowydd i’w gweld yn glir fel grisial o waelod yr ardd acw. Welis i mohoni mor lân â hyn yn yr ugain mlynedd ers inni brynu’r tŷ. Ac efo’r hedfan masnachol bron a dod i ben yn llwyr, a llawer llai o geir ar ein ffyrdd, gallwch fentro bod yr aer yn lanach nag y bu, a llawer llai o garbon yn cael ei ryddhau i ddylanwadu ar ein hinsawdd. Hefyd, mae llawer yn gweld -o’r diwedd- be mae ‘austerity’ ac ideoleg gyfalafol gwleidyddion Prydain wedi’i wneud i’r gwasanaeth iechyd a’n gwasanaethau cyhoeddus eraill ni.
Rhesymau da dros beidio ‘mynd nôl i normal’ ar ôl i’r feirws ceroma fynd o’ma! Gawn ni weld os gymrwn ni’r cyfle...

Rhifyn yn llawn erthyglau sydd gennym y tro hwn. Mae nifer o’r colofnwyr rheolaidd wedi cyfrannu erthyglau fel bob tro, ac mae llawer o awduron gwadd wedi cyfrannu darnau difyr iawn hefyd. Diolch i bawb am eu cefnogaeth. Gobeithio y cewch chi ryw gysur a mwynhad yn y darllen.

Yn y cyfamser gyfeillion, daliwch i gredu.

Geiriau a lluniau: Paul W

Stolpia -merlod a beics

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain, Hogiau’r Rhiw 1956-1963

Yn ddiau, y mae gan rai ohonoch gof o’r dyddiau y dechreuodd y Comisiwn Coedwigaeth ddechrau plannu coed ar yr ochr draw i Fwlch Gorddinan yng ngodre gogleddol Moel Farlwyd, o bobtu’r Afon Las, ac i lawr at Hafod Gwenllian ger Roman Bridge. Credaf mai tua 1961-62 oedd hi gan fod Bill Jones yn cofio gwneud y bont tros yr afon pan weithiai i’r Comisiwn. Sut bynnag, tybed faint ohonoch sy’n cofio’r merlod a fyddai yno, ac fel y byddent yn pori ar ochr y mynydd cyn iddynt ddechrau torri’r cwysi i blannu’r coed. Gan fod neb ar eu cyfyl ar ôl tua hanner awr wedi pump o’r gloch, ac ar ôl rhyw hanner dydd ar y Sadyrnau, byddai’r hogiau–drwg, yn ôl rhai - yn mynd draw yno a cheisio cael pas ar gefn y merlod.

Cofiaf un tro, roedd rhyw dair neu bedair o ferlod wedi dod i bori i lawr at y ffens ar ochr y ffordd fawr, a dyma ni’r hogiau dros y ffens a cheisio eu denu atom gyda minciag neu rywbeth. Pa fodd bynnag, roedd un gaseg gydag ebol, ac nid oedd honno am adael inni ddod yn agos at yr un ohonynt, ac yn ddirybudd bron, ac os cofiaf yn iawn, dyma hi ar ras ar ôl un o'r criw, a rhoi brathiad iddo yn ei ben ôl nes yr oedd yn gweiddi ac yn griddfan ac yn anelu nerth ei draed yn ôl tros y ffens i’r ffordd. Y mae hi’n bur debyg mai dyna’r tro olaf inni fynd i’r fan honno ar ôl merlod mynydd!

Y ffordd yn arwain at Fwlch Gorddinan cyn dyddiau’r goedwigaeth a’i lledu ar gyfer trafnidiaeth.

Tua’r  un cyfnod, haf 1962, o bosib, a finnau wedi cael beic ar ôl ewythr imi, sef  Yncl John, gŵr Anti Meg, Bryn Tawel, i fynd yn ôl a blaen i’m gwaith yn Ffatri Metcalfe, penderfynais wneud defnydd iawn ohono un prynhawn Sadwrn a mynd am dro dros y Bwlch (Crimea) i Fetws y Coed.

Gyda llaw, Hercules oedd y beic, ac wrth gwrs, dim ond tri sbîd oedd arno, ac o ganlyniad, bu’n rhaid ei wthio i fyny rhiw Talyweunydd a rhiw Llyn Ffridd, bron yr holl ffordd at y Bwlch. Ond wedyn, dyma gael mynd, mynd fel y coblyn i lawr heibio Ffynnon Fach a chwt hogiau trwsio’r ffyrdd, ac i lawr at y gwastad lle byddai’r ffordd, os cofiwch, yn rhannol goncrit, ac wedyn i lawr y ‘tro mawr’ ar wib – ond erbyn hyn roedd y brêcs wedi poethi, ac nid oedd fawr o stop ar y beic, a dechreuodd fynd allan o reolaeth gennyf. Wel, y peth nesaf a ddigwyddodd oedd i bedal ochr chwith y beic daro y cwrb, neu’r wal ar y tro, a chymell y beic i fynd ar draws y ffordd. Tra’n ceisio ei reoli a’i unioni, yn fy nychryn, sylwais bod cwpwl ar wyliau wedi parcio ar bwt o dir ar ochr dde i’r ffordd ac yn cael picnic yno ar fwrdd bach ger eu car.

Yn y cyfamser, roedd y beic, a finnau yn dal arno, yn anelu yn syth atynt, a chofiaf  hyd heddiw fel yr edrychai’r dyn arnaf mewn braw, gyda’i geg yn agored a brechdan yn ei law, ac yn meddwl yn siwr bod gwrthdrawiad sobor am ddigwydd. Do, mi fedrais droi y beic o fewn ychydig fodfeddi i’r bwrdd bach a chael yr olwynion yn ôl ar yr iawn lwybr. Trwy ryw drugaredd nid oedd yr un cerbyd ar ei ffordd i fyny, neu dyn a ŵyr beth a fyddai fy hanes. Gyda llaw, penderfynais droi yn fy ôl am adre cyn cyrraedd Dolwyddelan!
-------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2020

Cyfarfod Cenedlaethol UNDOD

Erthygl gan Elin Hywel, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2020

Yn mherfedd y gaeaf, a glaw mân dydd Sadwrn Blaenau Ffestiniog yn cario’r oer i’r esgyrn, roedd egin gobaith newydd ar dwf gyda chyfarfod cenedlaethol Undod yn cael ei gynnal yn Cell.

Wrth gerdded i ben grisiau serth Cell, a chamu i’w gynhesrwydd cartrefol roedd dewis clir o’m blaen. Ar bapur sgrap, wedi ei ysgrifennu mewn pin ffelt oedd bron â darfod, roedd arwydd ‘Yoga i’r chwith; Undod i’r dde’. I’r dde es i y tro hwn...

Yn aml iawn wrth fy ngwaith hefo Cwmni Bro a mentrau cymdeithasol Bro Ffestiniog mae gorfod i mi gymryd cam bach yn ôl i gael dal fy ngwynt pan welaf y bobl syfrdanol sydd yn rhannu ystafell hefo mi, ac yn gweithio i’r un nodau â mi. Fel yma oedd hi dydd Sadwrn. O bob cwr o’n gwlad arbennig roedd unigolion wedi ymgynnull i drafod, dethol a dychmygu ffurf dyfodol Cymru annibynnol.

Mudiad democrataidd, gwrth-hierarchaidd, gweriniaethol sydd wedi’i sefydlu i sicrhau annibyniaeth i Gymru a dyfodol gwell i’w phobl ydi Undod. Gwelwn fod posib creu Cymru rydd, Cymru deg, Cymru gynhwysfawr, Cymru werdd yn dechrau heddiw. Does dim gofyn i unrhyw un allanol ganiatáu ein hannibyniaeth. Drwy strwythuro gweithredoedd ym mhob sffêr o gymdeithas mae modd cydnabod ein pŵer ni i reoli ein dyfodol a’i roi ar waith yn syth.

Daw Undod o ddrws cilagored a ddaeth yn sgil llwyddiannau’r mudiad ehangach sy’n gweithio i gyrraedd y nod o Gymru annibynnol. Mudiad ehangach sydd yn cynnwys Yes Cymru wrth gwrs, ymysg nifer fawr iawn o grwpiau eraill. Mudiad sydd wedi cydweithio yn llwyddiannus i gynnal ralïau dros annibyniaeth yng Nghaerdydd, Caernarfon, Merthyr Tudful o dan ymbarél AUOB (All Under One Banner) Cymru.

Felly i ba bwrpas fod angen Undod arnom ni pan fod Yes Cymru yn hynod o lwyddiannus?
Mae Undod yn ymgymryd â dychmygu nid yn unig y weithred o annibyniaeth ond beth fydd Cymru annibynnol y diwrnod wedi canlyniad y refferendwm. Sut awn o’i chwmpas hi fel gwlad a beth fydd yn bwysig i ni wrth wneud hynny. I’r perwyl yma rydym yn datblygu strategaeth, polisïau a chynlluniau gweithredu’n uniongyrchol er mwyn trosglwyddo ein gweledigaeth i bobl, cymunedau a gwleidyddion ledled ein gwlad. Yn hynny o beth rydym wedi treulio peth amser yn gofyn beth ydi Undod? Beth mae hynny yn ei olygu wrth ddatblygu polisïau? Beth mae’n ei olygu i’n perthynas â’r mudiadau eraill sydd yn gweithio tuag at annibyniaeth? Beth sydd yn ddelfrydol a hanfodol i weithredu’r weledigaeth sydd gennym o Gymru y dyfodol?

Fe ddywedodd un o’r criw y noson flaenorol wedi cyrraedd yn hwyr i aros yn y Pengwern (a croeso cynnes oedd yna yn ei disgwyl – diolch i holl weithwyr y Pengwern!):

‘Mae gwahaniaeth rhwng gobeithio am y gorau a gwybod fod y gorau yn bosib – mae’n rhaid i ni wybod fod y dyfodol gorau yn bosib’.

Ac yn wir roedd yr hyder yma yn dew yn yr aer dros y penwythnos, lle fo camau bach heddiw yn arwain at wahaniaeth mawr i ni bob un yfory.

Soniodd un arall dros baned p’nawn mai ‘da oedd peidio nabod nifer o’r wynebau yma’; arwydd fod ein hegwyddorion a’n syniadaeth ni yn ymestyn allan i garfanau newydd, neu cymysg newydd o boblogaeth Cymru. Fod Undod yn llwyddo i uno dros bontydd bregus iawn. A dyna sydd wir ei angen os ydym am lwyddo i ddefnyddio annibyniaeth fel cerbyd i greu dyfodol gwell i Gymru. Os na wnawn hynny i pa bwrpas awn ni ati i ennill ein hannibyniaeth o gwbwl?

Wedi gorffen y cyfarfod daeth un o aelodau Undod ataf a diolch o’r galon am gael ymweld â chymuned arbennig ‘Stiniog. ‘Fûm i erioed mewn lle tebyg’ meddai wrth ymadael, pob un yn gwenu o glust i glust yn y bws mini a ddaeth yr holl ffordd o Gaerdydd. Lwcus y rhai sydd yn cael bod yma bob dydd debyg!

I ddarllen mwy. (Gwefan Undod)