Gwynfyd- pryfeta

Ymddangosodd cyfres 'Gwynfyd' am dair, bedair blynedd yn y nawdegau, yn trafod bywyd gwyllt a llwybrau troed ein bro. Dyma ddarn a ymddangosodd yn rhifyn Mai 1996, yn crwydro ym Maentwrog.


Un o ddyddiau hyfrytaf y gwanwyn fu'r pumed o Ebrill, ac felly yr es i dow dow a dilyn fy nhrwyn yng nghoedydd Maentwrog. Wrth gychwyn dros y ffordd i Dafarn Trip ar lan Llyn Mair, mae'r cilomedr cyntaf trwy blanhigfa gonifferaidd, ond mae'r llwybr yn un llydan ac agored, felly'n caniatau i ddigon o oleuni gyrraedd y llawr.

Yma y gwelais löyn byw cyntaf y flwyddyn -peunog- yn torheulo ynghanol y llwybr. Treuliodd beth amser wedyn yn hedfan hyd a lled ei diriogaeth, yn fflachio ei lygaid ffug a esblygwyd i ddrysu neu ddychryn adar. Mae'r peunog yn un o'n glöynod sydd yn treulio'r gaeaf fel oedolyn, felly y genhedlaeth yma fydd yn cynhyrchu'r glöynod y gwelwn yn ein gerddi o fis Gorffennaf ymlaen; mae'r lindys du, blewog i'w gweld ar ddail poethion yn ystod Mehefin -daw hyfryd fis....

Gloyn peunog (mantell paun)- llun PW

Wrth gadw at ochr chwith y wal, daw'r llwybr i lannerch braf lle'r oedd glöynod eraill yn hedfan ymysg y gweiriau tal; yr adain garpiog a'r iar fach amryliw, dau arall sy'n gaeafu fel oedolion (imago) ac yn manteisio ar wres achlysurol yr haul i fwydo a chanfod cymar.

Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol sy'n berchen ar y tir yma a Choed Bronturnor, a fydd cyn bo hir efallai yn ffurfio rhan o 'Ardal Cadwraeth Arbennig' Coedydd Maentwrog, cynllun newydd gan y Gymuned Ewropeaidd i ddynodi cynefinoedd naturiol gwerthfawr i'w gwarchod.

Mae'r llwybr yn mynd yn ei flaen tua Coed y Bleiddiau a'r Dduallt (ac at Ystradau), ond troi i'r dde wnes i ar hyd y wal gerrig, a thrwyddo yn ôl i'r blanhigfa lle'r oedd dryw eurben a thitwod yn canu yn y brigau uchaf. Ymhen ychydig mi ddewch at barth lle mae'r canopi trwchus yn agor i ddatgelu rhyw lys Ifor Hael o furddun. Yma 'roedd suran y coed yn tyfu ymysg y mwsog' a'r cerrig, a'r mieri a'r brigau yn fwrlwm gan hedfan hwnt ac yma a chanu gwyllt ceiliog dryw bach, efallai yn amddiffyn y nyth yr oedd wedi, neu yn ei godi. Es yn fy mlaen rhag ei ddigio a dod at gronfa fechan, sydd erbyn Mehefin yn le da i wylio sawl math o was neidr.

O'r pwll yma gallwch droi i'r dde ac ail ymuno â'r llwybr gwreiddiol, neu gerdded ymlaen i mewn i Goed Ty Coch, hyd at y ffordd fawr uwchben gwesty'r Oakely Arms. Bu'r Ymddiriedolaeth yn clirio Rhododendron ponticum o'r goedlan yma y llynedd, ond eisioes mae llwyni ifanc yn tyfu yma eto. Mae ceisio difa'r pla yma yn Eryri (sydd yn cynhyrchu miloedd o hadau i bob blodyn) fel aredig tywod, ond mae'r clirio llynedd wedi gwneud gwahaniaeth mawr i dyfiant llawr y goedwig, ac ar lethr yn wynebu'r de, yng ngwres yr haul 'roedd chwilen prydferth a elwir yn Saesneg, green tiger beetle, sydd yn olygfa doniol wrth hela pryfed bychan, mae'n hedfan pellter bach ac yna rhedeg o le i le i'w dal -hwn mae'n debyg yw'r rhedwr cyflymaf ymysg pryfetach Ynys Prydain! Mae ei gorff yn
wyrdd llachar gyda marciau melyn arno, a genau dychrynllyd yn ei wneud yn drawiadol iawn.
---------------------

Paul Williams oedd awdur cyfres Gwynfyd.Bydd mwy o erthyglau yn dilyn o dro i dro.

Blas ar y Wladfa

Ar yr 28ain o Fai, 1865, union ganrif a hanner yn ôl i heddiw, yr hwyliodd y ‘Mimosa’ o Lerpwl am Batagonia bell. Gan fod sawl cysylltiad rhwng ein hardal ni a’r Wladfa, mae cyfres o erthyglau wedi ymddangos am Batagonia. Y tro hwn, rhan o erthygl o rifyn Mai gan Pegi Lloyd-Williams.

A ninnau yma’n ardal Ffestiniog yn gobeithio gefeillio â thref Rawson ym Mhatagonia, roeddwn yn meddwl y byddai o ddiddordeb i ddarllenwyr ‘Llafar Bro’ gael blas o’r hyn a geir yn ‘Y Drafod’ (‘El Mentor’) - rhifyn Haf 2015. Dyma eu papur Cymraeg.

Mae 'na gyfeiriad wrth gwrs at y dathlu mawr fydd draw yno eleni - dathlu canmlwyddiant a hanner ‘Y Wladfa’ (pe bawn i ond yn iau!), a choeliwch fi, maen nhw’n gwybod sut i ddathlu.

Yn y golofn ‘Gair gan y Golygydd’ – mae Esyllt Nest Roberts yn apelio’n daer am i rywrai fynd ati i ysgrifennu er sicrhau parhad ‘hen bapur newydd Cymraeg De America.’

Mae yma ysgrif - ‘Hunangofiant Hen Gist’ - a gafodd ei gwneud ‘ymhell dros y môr ... o bren derwen da.’ Cafodd ei gorchuddio â ‘sinc da,’ a rhoddodd y saer ‘glamp o glo arni.’ Fe’i prynwyd gan bâr ifanc oedd am ymfudo i Batagonia. Ynddi, rhoddwyd llawer o bethau pwysig - blanced fawr o frethyn da wedi ei gwneud mewn ffatri yn yr ‘Hen Wlad’, Beibl mawr mam un o’r pâr ifanc ac ynddo  restr ‘enwau’r teulu’; defnyddiau drud wedi eu pacio’n daclus a set o lestri ‘bone china.’  Nodir fod y geiriau “FRAGILE- PORTH MADRYN” i’w weld ar y gist pan ddodwyd hi ar y ‘Mimosa’ ym Mai 1865.

Ceir gair gan Sara Alis, Bangor o dan y pennawd ‘Taith yr Urdd 2014’ - cychwyn o Gymru i San Paolo ym Mrasil, ymlaen i Buenos Aires ac i Drelew, a chlywed y Gymraeg yn cael ei siarad. Daliwyd ar y cyfle i fynd i Punta Tombo i weld y pengwiniaid, cyrraedd Esquel, dysgu sut i yfed ‘te mate’ yn iawn (ia! mae’n grefft), mynychu sawl asado anhygoel, mynd draw at fedd ‘Malacara’* yn Nhrevelin - hynny’n brofiad teimladwy, a chael hanes John Daniel Evans. Mae’n gorffen trwy ddiolch am y cyfle i’r Urdd a ‘Menter Patagonia.’

llun- gyda diolch- o dudalen Gweplyfr/Facebook Y Drafod

Cafwyd hyn a llawer mwy yn y papur bach yma - difyr iawn. Daliwch ati draw yna!
--------------

* Manteisiaf ar y cyfle i ddweud fod John Daniel Evans - a wnaeth y naid anhygoel ar gefn ‘Malacara’, ei geffyl ffyddlon, yn frawd i wraig Y Parch John Hughes -gweinidog Jerusalem, Y Blaenau yn ystod y Rhyfel Mawr. 

Pan oeddwn ar fy ymweliad cyntaf â’r Wladfa, cefais fynd at fedd yr anhygoel ‘Malacara’, a Milton Evans, gŵr y tŷ, yn dod allan i’n cyfarch gan ofyn o ble roedd pawb ohonom yn dod? Pan atebais i mod i’n dod o Flaenau Ffestiniog, roedd wedi rhyfeddu’n lân. Y rheswm am hynny oedd mai yn Stiniog y treuliai ei holl wyliau ysgol tra’n cael ei addysg ym Mhrydain, a chael aros efo’i fodryb a’i gŵr. Yn naturiol felly, siarad am y Blaenau fuon ni wedyn am sbel, nes iddo ofyn oeddwn i wedi byw yno erioed. Wel ‘na’ oedd yr ateb, wrth gwrs, gan ddweud fy mod yn enedigol o Aberpennar. Roedd dweud hynny yn fwy syfrdanol fyth, gan mai yno ganwyd ei dad, John Daniel Evans, a’i chwaer.

Diweddglo’r ymweliad oedd cael fy ngwahodd yn ôl i’w gartref am bryd nos y diwrnod wedyn - mewn steil go iawn, efo gwas a morwyn yn gweini arnom. Nid dyma ddiwedd yr hanes - dychwelais yno ymhen rhai blynyddoedd. Ond stori i’w hadrodd rywbryd eto ydy honno!


Pegi Lloyd-Williams
---------------------


Gallwch ddilyn y gyfres i gyd trwy glicio ar y dolenni 'Patagonia' neu 'Y Wladfa' isod.

Rhod y Rhigymwr -mis Mai

Rhan o erthygl Iwan Morgan, o rifyn Mai 2015:

Dros y canrifoedd, canodd nifer o feirdd i fis Mai.

Un o feirdd enwocaf Cymru, a ystyrir yn feistr ar y cywydd a’r canu serch oedd Dafydd ap Gwilym, a ganai yng nghyfnod Beirdd yr Uchelwyr, yn ôl yn y 14eg ganrif, a chydnabyddir ef fel un o feirdd pwysicaf Ewrop yn yr oes honno. Meistrolodd y mesur caeth newydd, sef, y ‘cywydd.’

Credir iddo gael ei eni rhwng 1320 a 1330 ym mhlwyf Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth ac iddo farw tua 1380, a’i gladdu, yn nhyb haneswyr, o dan yr ywen yn Abaty Ystrad Fflur yng Ngheredigion.


Prif destunau cerddi Dafydd oedd natur a serch. Roedd y rhain yn bynciau dieithr i farddoniaeth Cymru cyn ei gyfnod ef.

Mae ganddo sawl cywydd sy’n cyfeirio at fis Mai. Mae un o’r cywyddau hyn, sy’n agor gyda’r llinellau:

‘Duw gwyddiad mai da gweddai
Dechreuad mwyn dyfiad Mai’

i gyd ar yr un odl.

Mae ganddo gywydd arall i Fis Mai a Mis Tachwedd. Mae’n agor drwy gyfarch Mai:

‘Hawddamor, glwysgor glasgoed,
Fis Mai haf, canys mau hoed ...’

Ceir cyferbyniad yn y cywydd rhwng Mai a Thachwedd y ‘dig du.’ Mae’n un o gerddi enwoca’r bardd i fyd natur. Ynddo, mae’n ymhyfrydu yng ngogoniant yr haf, sy’n llawn bywyd ac egni, ac wrth wneud hynny, mae’n cofio caru â’i ‘Forfudd.’

Cyferbynnir wedyn y tymor hyfryd hwn â mis Tachwedd - y mis sy’n rhwystro cariadon rhag caru, a mis sy’n llawn o gysgod marwolaeth.

Mae Dafydd ap Gwilym yn llwyddo i greu argraff ddisgrifiadol, synhwyrus o’r ddau fis, sydd hefyd yn ddelweddau o brofiad dyn.

Mis llawn lliw ac o ganu adar ydy Mai i’r bardd. Mae’r lliwiau gwyrdd a’r glesni’n cael lle amlwg. Ond uwchlaw’r cyfan, mae’r mis yn deffro nwyd a serch ynddo, a ‘Morfudd’ yn amlwg iawn yn ei feddwl. Ym Mai, tymor y synhwyrau, mae bywyd ar ei orau a chysylltir y deffro hwn ym myd natur â chariad Dafydd a Morfudd.

Tachwedd ydy’r gwrthwyneb i Fai. Ceir cyferbyniad llwyr:

‘Annhebig i’r mis dig du
A gerydd i bawb garu ...’

Mae’r gair ‘annhebig’(sic) yn pwysleisio’r cyferbyniad. Nid yw Tachwedd yn annog cariadon. Yn hytrach, ysbeiliwr ydyw, sy’n dwyn dail oddi ar y coed; yn achosi glaw a dyddiau byrion; neu fel y mynega’r bardd:

‘A llesgedd, breuoledd braw,
A llaesglog a chenllysglaw’


Yn nes at ein dyddiau ni, canodd sawl bardd arall i’r mis arbennig yma. Telyneg a wnaeth argraff arnaf ydy un Eifion Wyn (1867-1926):

‘Gwn ei ddyfod, fis y mêl,
Gyda’i firi yn yr helyg,
Gyda’i flodau fel y barrug –
Gwyn fy myd bob tro y dâl.’

Disgrifia’r bardd fel yr aeth ‘tua’r waun’ ar las y dydd i weld ‘y gwlith ar wasgar’ac i ‘eistedd tan brennau’ i weld yr ‘edn glas’ yn disgyn arnynt ‘gan barablu enw’r gog’.


‘Mai’ oedd mis geni Eifion Wyn. Ar yr 2ail o Fai, 1867 y gwelodd olau dydd gyntaf yn y Garth, Porthmadog.

Mae gosodiad telynegol y cerddor o Ddyffryn Ardudwy, Meirion Williams (1901-76) o’r delyneg yn enghraifft nodedig o’r gân gelf Gymreig. Llwyddodd Meirion Williams i gyfuno sensitifrwydd geiriol barddoniaeth Eifion Wyn a defnyddio’i ddawn gynhenid i greu cyfeiliant mor effeithiol a diddorol.

Pe bae rhywun yn gofyn i mi p’run yw fy hoff englyn, un o’r rhai a fyddai ar frig y siart fyddai un fy hen gyfaill o Ardudwy, John Ieuan Jones (1924-2003) i Fis Mai:

‘Hen fuwch y borfa uchel – heb aerwy
   A bawr heddiw’n dawel,
 A dail Mai fel diliau mêl
 Wedi rhoswellt y rhesel.’

Cyhoeddwyd cyfrol fechan o gerddi Ieuan (Cyfres Beirdd Bro 4 – Gwasg Christopher Davies Cyf) yn ôl ym 1976. Cyfeiria’r Prifardd Alan Llwyd ato’n ei gyflwyniad fel ‘gŵr yr encilion … gŵr swil a diymhongar.’  Daeth y ddau ar draws ei gilydd yn nhre’r Bala yn ystod cyfnod Alan yn Awen Meirion a Ieuan yn ymweld â’r dre’n rhinwedd ei waith fel Swyddog Lles Addysg. Yn ystod yr ychydig seiadau a gawsant ‘dros baned neu ddwy,’ clywodd Alan ef yn adrodd yn wylaidd ei delyneg neu ei englyn diweddaraf, a hynny gyda rhyw fflach fach ddireidus yn ei lygaid.  Ac fe wyddai ei fod yng nghwmni ‘bardd,’ oherwydd, yng ngeiriau Alan ei hun, ‘dim ond bardd a allai lunio englyn fel yr un i Fis Mai, gyda’i gynildeb cywasgedig a’i urddas ymataliol.’

Noda Dafydd Islwyn, sy’n cynnwys yr englyn ymysg ei gasgliad ‘Cant o Englynion’ (Cyhoeddiadau Barddas 2009):

‘Dim ond tyddynnwr sylwgar a allai ganu englyn fel hwn.’

Dywed Alan Llwyd ymhellach na cheir yr un gair llanw ynddo; bod pob ansoddair yn ffitio’n daclus a phob gair ‘yn cydweithio â gweddill y geiriau’n berffaith.’ Mae ‘heb aerwy’ yn awgrymu ‘rhyddid’ lle bu ‘caethiwed y gaeaf,’ a’r ansoddair ‘tawel’ yn awgrymu rhyddid ar ôl  anniddigrwydd y tymor hirlwm. Ceir cyferbyniad twt wedyn rhwng ‘diliau mêl’ a ‘rhoswellt’. ‘Hen fuwch’ sydd yma, a’r englyn yn awgrymu fod Mai ‘yn dod â chyffro ieuenctid yn ôl wrth iddo adnewyddu a ffrwythloni’r ddaear o’r newydd’.

Yn niwedd y saithdegau a blynyddoedd cynnar yr wythdegau, cefais y fraint o fod yn gyd-aelod â Ieuan yn nhîm ‘Talwrn y Beirdd’ Ardudwy. A dyna fraint oedd honno! Braint hefyd fu cael llunio teyrnged goffa iddo yng nghylchgrawn ‘Barddas.’
IM

Llun- blodau drain gwynion, PW

Senedd ‘Stiniog

Pytiau o gofnodion Y Cyngor Tref, o rifyn Mai...

Degau o erwau’n troi’n anialwch du ...

Yng nghyfarfod mis Ebrill, trafodwyd y tanau gwair a grug a dorrodd allan yn yr ardal. Ni wyddys, wrth gwrs, pwy oedd yn gyfrifol. Ond un peth a wyddom yw eu bod yn troi degau o erwau o dir - yn  eithin, gwair a grug, yn anialwch du, gan ladd creaduriaid prin megis madfallod a nadredd, a dinistrio nythod adar megis yr ehedydd. Mae’r dynion tân lleol wedi gorfod treulio oriau lawer yn brwydro’r tanau hyn. Y peth gwarthus yw fod hyn yn digwydd yn llawer rhy aml mewn cyfnod o sychder. Fe gytunodd y Cyngor i wneud popeth o fewn ei allu i dynnu sylw at y broblem, ac i erfyn ar unrhyw rai sy’n amau eu bod yn gwybod pwy sy’n gyfrifol i rannu’r dystiolaeth honno gyda’r heddlu.

Creithio Ebrill. Llun PW.

Dyfodol iechyd ...

Mater ymfflamychol arall a drafodwyd oedd iechyd - y bleidlais leol, gwelyau yn yr ysbyty a’r gwasanaeth meddygon teulu lleol. Pan ganhaliwyd y cyfarfod, nid oedd y Cyngor wedi derbyn ymateb o’r Bwrdd Iechyd ynglŷn â’r pynciau yma. Ond fe gyrhaeddodd llythyr rai dyddiau wedyn, ac mae cyfarfod yn cael ei drefnu i drafod ei gynnwys.

Y Cynllun Datblygu Lleol ...

Rhywbeth arall sy’n digwydd ar hyn o bryd, fydd yn effeithio ar yr ardal am flynyddoedd i ddod, yw’r ‘Cynllun Datblygu Lleol’ a gaiff ei lunio ar gyfer Gwynedd a Môn. Fe gynhaliodd y Cyngor Tref gyfarfod arbennig i drafod hyn, a gwnaed llwyth o sylwadau. Mae’r Cynghorwyr yn pryderu am gynlluniau i godi tai ar Y Ddôl yn Nhanygrisiau, - hen safle’r Clwb Rygbi. Y broblem yw fod y Cyngor wedi derbyn gwybodaeth glir oddi wrth Asiantaeth yr Amgylchedd yn y gorffennol, fod y tir yma’n dioddef gan lifogydd mewn cyfnodau o law trwm. Barn  ‘Senedd ‘Stiniog’ yw na ddylid codi tai yma, oni bai eu bod nhw wedi cael eu haddasu’n arbennig i wrthsefyll llifogydd. Golyga hynny y byddai’n rhaid iddyn nhw sefyll ar ‘stilts’!

Wedi dweud hyn, fe groesawodd y Cyngor y ffaith fod y ‘Cynllun Lleol’ yn dynodi Ffestiniog fel ‘Canolfan Gwasanaethau Trefol’ ar y un lefel â Bangor a Chaernarfon. Gallai hyn fod yn bwysig o ran cynllunio trafnidiaeth gyhoeddus, addysg a phethau eraill sydd mor hanfodol yn ein hardal.

Rory Francis

Galwad Cynnar- Plas Tanybwlch

Trwy wahoddiad Cymdeithas Ted Breeze Jones, recordwyd pennod holi-ac-ateb o'r rhaglen Galwad Cynnar ym Mhlas Tan y Bwlch, Maentwrog, ar nos Fawrth, Ebrill 28.

Daeth criw da ynghŷd i wrando ar gyngor aelodau’r panel, Bethan Wyn Jones, Rhys Owen, Kelvin Jones a Twm Elias, gyda Gerallt Pennant yn llywyddu.

Darlledwyd y rhaglen ar Radio Cymru, fore Sadwrn, Mai 23ain a gallwch wrando eto yn fan hyn o tua 34 munud (am 29 diwrnod).

http://www.bbc.co.uk/programmes/b05wh9t8