‘Stiniog o’r Wasg Erstalwm (3)

Pennod arall o gyfres Vivian Parry Williams

Tybed ai wedi cael gormod o gwrw cryf y Pengwern Arms oedd dau ŵr o Benmachno, a gollodd eu bywydau ar y ffordd adref o 'Stiniog, wrth iddynt ddisgyn i mewn i dwll Chwarel Ffridd Blaen-y-cwm, a boddi mewn pwll o ddŵr ddeg llath yn y gwaelod. Cafwyd adroddiad o farwolaeth trist David Evans, gof, a Hugh Hughes, mab gweinidog y Wesleaid ym Mhenmachno, dau ŵr priod, yn y North Wales Chronicle (NWC) ar 8 Rhagfyr 1834.   

Hysbysebion a ymddangosent yn rheolaidd oedd rhai oedd yn sôn am ocsiwns i osod tollbyrth ar ffyrdd tyrpeg yr ardal. Un o’r rhai cynharaf yn y wasg sy’n cyfeirio at yr ardal hon yw’r un yn y NWC ar 3 Chwefror 1835, yn dweud bod ocsiwn i’w gynnal ar bedair tollborth o fewn, neu’n agos at y cyffiniau hyn. Roedd hynny’n digwydd yn y Maentwrog Inn ar y 4 Mawrth 1835, rhwng dau a phump o’r gloch y p’nawn. Enwir pedair tollborth, Maentwrog, a gasglodd swm o £431 o dollau y flwyddyn cynt, Ffestiniog, (£80) Carreg pen gyflin (£36) a Thalsarnau (£32). Cyfeirir hefyd at ddwy dollborth ar y ffordd breifat, yr adeg hynny, o Dan-y-bwlch i Dremadog, sef Caevalley a Caegwyn oedd yn cael eu gosod ar ocsiwn am y pris uchaf. Byddai'r hysbysebion hyn yn ymddangos yn flynyddol, ac am wythnosau ar y tro, ym mhapurau newyddion y 19eg ganrif.

Achlysur pwysig iawn yn hanes 'Stiniog oedd agoriad swyddogol y Lein Fach, gan oruchwiliwr y cynllun, James Spooner, ar yr 20fed o Ebrill 1836, a chafwyd adroddiad llawn o'r achlysur yn y NWC ar 26 Ebrill 1836. Yn ôl pob golwg, roedd yn ddiwrnod cyffrous iawn, wrth i wagenni o lechi chwarel Holland gael eu llwytho, a'u hanfon bob cam i'r cei ym Mhorthmadog. Yn gwmni i'r llechi roedd sawl coets yn cario pwysigion y dydd, gyda chanans yn cael eu tanio ar hyd y siwrnai i'r Port. Wedi cyrraedd pen y daith, yr oedd cwmni'r rheilffordd wedi trefnu gwledd a 'chwrw da' ar gyfer y gwesteion a'r gweithwyr ar lawnt Morfa Lodge, cartref Spooner. Roedd seindorf o Gaernarfon wedi ei hurio i gyflenwi adloniant i'r dyrfa a oedd wedi dod yno i fwynhau'r achlysur hanesyddol hwnnw. 

Gan ein bod yn trafod y lein fach, diddorol oedd darllen hanes achos cyfreithiol yn erbyn cwmni Rheilffordd Ffestiniog yn y Manchester Times and Gazette 19 Mawrth 1837, llai na blwyddyn wedi'r agoriad swyddogol uchod. Achos a ddygwyd gan weddw un John Smith, a benodwyd ar y dechrau i osod rhai o gledrau'r lein fach o'r Blaenau i Borthmadog. Wedi gwneud peth o'r gwaith, bu anghytundeb rhwng y contractor a'r cwmni, ac fe ddiswyddwyd Smith, a phenodi James Spooner i gwblhau'r gwaith. Canlyniad yr achos yn erbyn Rheilffordd Ffestiniog oedd i'r cwmni orfod talu iawndal o £5000 i weddw Smith, swm anferthol y cyfnod hwnnw. Diddorol hefyd oedd darllen rhan o'r adroddiad, sy'n cyfleu naws iaith y cyfnod yn glir.

“The plaintiff's counsel were about to call witnesses, most of whom were stated to be wholly unable to speak the English language...”

Cynhwysid adroddiadau o'r achos hwn mewn nifer o bapurau newyddion wythnosol y cyfnod, sydd yn profi pa mor ddylanwadol oedd y lein fach mor gynnar â 1837.

Ceir sôn am y North and South Wales Bank am y tro cyntaf mewn hysbyseb yn y NWC ar 29 Awst 1837, sydd yn brawf bod arian yn cylchdroi yn y plwyf yr adeg honno. Trafod talu allan difidend ar gyfranddaliadau yn y banc mae'r hysbyseb. Yn anffodus, ni enwir lleoliad y banc cynnar hwnnw, ond tybir mae yn y fan lle saif bwyty’r Chwarelwr heddiw (hen fanc y Midland/HSBC) oedd y safle. 

Ymddiheuraf am adael trefn gronolegol yr ysgrif hon, gan neidio saith mlynedd, i gyfeirio at ddigwyddiad a ellir ei ysytyried fel yr ymdrech o ladrad banc cyntaf 'Stiniog, cyn belled yn ôl â 18fed o Fai 1844. Adroddwyd yn y NWC 28 Mai 1844 am rywrai yn torri ffenest yn y banc a enwir uchod, ond yn cael eu styrbio ac yn gorfod dianc rhag eu dal, gan adael ysgol yn gorwedd yn erbyn wal y banc. “They evidently were experienced thieves”  meddai'r gohebydd ar ddiwedd ei lith.
----------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2020.

Mae rhifynnau digidol y cyfnod clo ar gael am ddim ar wefan Bro360

Stolpia -Atgofion am Greaduriaid Natur

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Yr oedd byw a thyfu i fyny yn Rhiwbryfdir yn niwedd yr 1940au a’r 1950au yn addysg am fyd natur yn ei hun. Ymhlith y pethau cynharaf yr wyf yn ei gofio am greaduriaid ein cynefin y pryd hynny yw gweld ambell lygoden fawr, un neu ddau o lwynogod ac amrywiaeth o adar bach.

Y fi a’r hen dŷ bach

Neidr ynteu llygoden?
Y cof cyntaf sydd gennyf o weld llygoden fawr oedd yn yr hen dŷ bach (toiled) ymhen draw yr ardd yn 2 Bryn Dinas pan roeddwn tua phedair, neu bum mlwydd oed. 

Sut bynnag, meddyliais yn wir mai neidr oedd hi, gan mai gweld ei chynffon yn ysgwyd yn ôl a blaen o dan sedd y toiled a wnes i ddechrau. 

Wedi mynd i’r tŷ dywedais wrth fy nhad bod neidr yn y closet, ond ar ôl iddo fynd draw yno a thynnu un pren o ochr y sedd, mi welais yr hen lygoden fawr yn ei sgrialu oddi yno am ei bywyd.

Dro arall, gwelais glamp o lygoden fawr yn dod o ochr y cwt ieir yng ngwaelod yr ardd, ac yn cario rhywbeth fel gwelltyn yn ei cheg.

Y tro hwnnw, mi es i nôl y gath o’r tŷ a’i rhoi ger y twll lle roeddwn wedi gweld y llygoden yn diflannu iddo, ond nid oedd gan yr hen gath fymryn o ddiddordeb yn y dasg o’i dal hi a cherdded yn ôl i’r tŷ a wnaeth.
 

Cefnau tai’r lein a’r ffens grawiau, tai Bryn Dinas, Glandulyn a Chapel Rhiw (MC).

 

Carchar Llwynog
Cedwid ieir gan amryw o drigolion Rhiwbryfdir yn yr 1950au ac o dro i dro byddai yr hen Sion Blewyn Coch yn cymowta ac yn prowla o gylch y lle yn ystod y nos yn y gobaith o gael tamaid blasus.Wel, un bore, ac fel yr oeddwn yn codi o’m gwely, dyma fi’n clywed coblyn o glec fawr o ymyl Cae Joni (Cae Dolawel) a thu ôl i’r tai lein (Heol Glanypwll ) tros y ffordd. Ar ôl cyrraedd y drws ffrynt roedd amryw o’n cymdogion allan yn holi beth â oedd wedi digwydd. 

Er mwyn cael gwybod mwy aeth rhai ohonom i gefnau tai lein, ac yno gwelsom yn union beth oedd y rheswm am yr ergyd. Roedd llwynog wedi mynd yn sownd rhwng dwy grawen y ffens grawiau a fyddai yno, ac yn methu’n lan a dod yn rhydd. Roedd y creadur wedi ei garcharu rhyngddynt.Yn y cyfamser, roedd rhywun wedi galw am Llew Dwyryd, Neuadd Wen, a fyddai’n hela, ac roedd yntau wedi saethu’r llwynog yn gelain. Golygfa braidd yn ddychrynllyd oedd hi i ni’r plant y bore hwnnw.

Gwennol Ddu yn yr oedfa
Dwy stori arall sy’n dod i’m cof, ond y tro hwn, y ddwy ohonynt am adar. Byddai gwenoliaid duon, jacdoeau, ac adar to yn nythu dan bondo Capel Rhiw  pob gwanwyn, neu ddechrau’r haf, pan roeddem ni’n hogiau. Cofiaf i un wennol ddu, rywdro yn yr 1960au cynnar, weithio ei hun i mewn i’r capel ar ddydd Sul a phenderfynu hedfan ogylch y lle. Ceisiwyd ei dal gan rai o’r blaenoriaid cyn i oedfa’r hwyr ddechrau, ond roedd hi allan o’u cyrraedd, ac yn rhy gyflym iddynt o beth goblyn , ac felly, bu’n hedfan uwch ein pennau trwy’r oedfa, ac yn sgrech-wichian pob hyn a hyn. 

Ceisiodd y gweinidog gystadlu ei orau glas â’r wennol ddu a’i sŵn, ond rhywfodd, ni chredaf iddo lwyddo, gan i’r wennol ollwng anrheg o’i phen ôl a glaniodd hwnnw ar ysgwydd un o’r aelodau, ac wrth gwrs, aeth rhai ohonom i biffian chwerthin am y peth. Bu honno yn noswaith bythgofiadwy yn y capel i ni’r hogiau.

Cyw Jac-do efo cof da
Cofiaf dro arall, a phan oeddem yn preswylio yn rhif 2 Dwyryd Teras yn yr 1960au - tŷ Albert heddiw-  roeddwn yn cerdded i lawr  heibio Capel Rhiw, ac o fewn dim tynnwyd fy sylw gan ddynes at gyw jac-do a oedd wedi syrthio o’i nyth yn uchel oddi ar ochr y capel. Gan ein bod ni’r hogiau yn bur dda gydag adar, ac amryw ohonom wedi cadw colomennod am sbelan go lew, gofynnwyd imi os gallwn wneud rhywbeth i helpu’r cyw druan. Gwelwn nad oedd y cyw yn ddigon tebol i hedfan yn ôl, a bron yn amhosib imi ei roi yn ôl yn y nyth gan ei fod mor uchel, daeth  jaco adref gyda mi.

Edrychais ar ei ôl am ryw dair wythnos, ei fwydo a glanhau ei gratj, a cheiso ei gadw rhag gwneud sŵn tros y lle. Daeth yn ei flaen yn bur dda, ac er mwyn gweld os yr oedd wedi cryfhau digon  cafodd ryddid i geiso hedfan yn yr atig. Bu wrthi yn hedfan am ychydig funudau yno a phenderfynais ei ollwng bore drannoeth, ac felly, mi es i a fo i ben uchaf yr ardd yng nghefn y tŷ a’i ryddhau. Chwifiodd ei adenydd a hedfan  yn weddol uchel, ond yr hyn a synnwyd fi yn fwy na dim oedd ei weld yn anelu yn syth am Gapel Rhiw. Tybed sut oedd jaco yn cofio mai yn fanno oedd ei gartref ? Mae’n rhaid ei fod a chof da, ‘doedd ?       
----------------------------------- 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2020.

Mae rhifynnau digidol y cyfnod clo ar gael am ddim ar wefan Bro360

Hen Luniau Rheilffyrdd Lleol

Erthygl gan Philip Lloyd

Dyma lun o hen orsaf Rheilffordd Ffestiniog yng Nglanypwll yn ei hanterth, gyda chanopi dros y platfform i warchod teithwyr boed weithwyr, ymwelwyr neu ddefnyddwyr eraill rhag y tywydd.
Dim ond lled ffordd sydd rhyngddi a gorsaf lein Dyffryn Conwy y London & North Western Railway (L.M.S. ar ôl grwpio’r cwmnïau yn 1921). Gwelir rhannau o’r orsaf honno yn y cefndir, yn uchel ar y dde.
 

Mae injan ‘Fairlie’ dau-fwyler yno, yn barod i dynnu trên am weddill y daith o Borthmadog i’r Blaenau, gan alw nesaf yn y gyfnewidfa â rheilffordd y Great Western. Yn y llun arall gwelir grŵp teuluol yn cychwyn ar eu taith oddi yno yn 1937 i ymweld â ffrindiau yn y Dduallt ar ôl disgyn o’r trên yn Rhoslyn a cherdded weddill y daith i’r tŷ.
 

Ar un adeg gorsaf Duffws oedd terfynfa Rheilffordd Ffestiniog yn y dref, lle byddai llechi’n dod i lawr o’r chwareli ar hyd dwy inclên cyn cael eu cludo oddi yno i borthladd Porthmadog. Y cyfan sydd ar ôl o’r orsaf heddiw yw’r adeilad a drowyd yn doiledau cyhoeddus. Ond ‘Duffws’ (neu Diffwys erbyn heddiw wrth gwrs. Gol.) yw enw’r maes parcio.
 

Daeth gwasanaeth Rheilffordd Ffestiniog i deithwyr i ben yn sydyn ar ddechrau rhyfel 1939-45 er gwaethaf addewidion hyderus y posteri am deithiau drwy ‘13½ Miles of Enchanting Scenery’ ar y ‘Festiniog [sic] Toy Railway ... Gauge 1 ft. 11½ ins.’.
 

Fel y gŵyr darllenwyr Llafar Bro, mae gorsafoedd y London & North Western a chyfnewidfa Rheilffordd Ffestiniog â’r Great Western wedi hen ddiflannu. Dyna dynged gorsaf Glanypwll yn ogystal. Ond mae’r gyfnewidfa newydd ger safle hen orsaf y Great Western yn gwasanaethu lein Dyffryn Conwy a threnau cwmni newydd Rheilffordd Ffestiniog.
 

Gwelir llu o luniau o hen orsafoedd y Blaenau ac o injans stêm yn y ddau lyfr: A Regional History of the Railways of Great Britain, Volume 11: North and Mid Wales gan Peter Baughan a Festiniog [sic] Railway Revival gan P.B. Whitehouse. Mae llyfr Whitehouse yn cynnwys map manwl o hen reilffyrdd y fro – cul a mesur-safonol.
 

Gobeithio bydd darllenwyr Llafar Bro yn maddau i un a fagwyd yng nghymoedd glofaol y de am beidio â defnyddio geiriau sydd ar lafar yn lleol megis ‘Stesion Fain’. Ond o leiaf, ‘trên bach Port’ rydw i wedi dweud erioed, a’m taid yn hanu o Benrhyndeudraeth ond a fu’n byw yn Aberfan am flynyddoedd. ‘John Lloyd Sowth’ bydden nhw yn ei alw ar ei ymweliadau achlysurol â’i fro enedigol.
-----------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2020.

Mae rhifynnau digidol gwanwyn/haf 2020 ar gael am ddim ar wefan Bro360.

Pellter Cymdeithasol Hen Ffasiwn!

Wrth ymchwilio i’w gyfres Stiniog o’r Wasg Erstalwm, daeth ein colofnydd, Vivian Parry Williams ar draws yr hanesyn difyr a pherthnasol yma:
 

Yn rhifyn 13 Chwefror 1900 o’r Genedl Gymreig, dan bennawd ‘Helynt y Clefydau Heintus yn Ffestiniog’, gwelir adroddiad sy’n ein hatgoffa, i raddau, o’r hyn sy’n digwydd y dyddiau hyn. 

Roedd y geiriau a nodwyd yn yr adroddiad yn newyddion llwyr i mi. Ymddengys i’r Cyngor Dinesig lleol ar y pryd gyflwyno deddf rywdro yn ymwneud â gwaharddiad ar ddinasyddion yr ardal rhag dod i gysylltiad â rhywun oedd yn diodde’ gyda heintiau a ystyriwyd yn farwol ar y pryd. 

Roedd dau ŵr, David Jones, 100, Cellar, Blaenau Ffestiniog a John Parry, Tŷ Pren, Pen y Bryn, Bethania yn ymddangos o flaen yr Ynadon ar y Fainc ar gyhuddiad o gymysgu’n anghyfreithlon gyda dau glaf, un oedd yn diodde’ o ddifftheria, a’r llall o dân iddwf (erysipelas). Gohiriwyd yr achos cyntaf “er mwyn cael ychwaneg o oleuni meddygol ar y ddau achos”, chwedl y gohebydd. 

Ychydig ddyddiau’n ddiweddarach, ymddangosodd y ddau droseddwr honedig o flaen yr ynadon eto, a’r tro hwn rhoddwyd tystiolaeth gan dri meddyg lleol, Dr H.O.Jones, Dr R.D.Evans a Dr Richard Jones. Wedi cryn drafod ar y mater, penderfynwyd taflu’r achos allan, a dywedodd y cadeirydd, W. Davies eu bod yn gwneud hynny “am fod tystiolaethau’r meddygon yn groes i’w gilydd”.

A ninnau’n teimlo’n rhwystredig y dyddiau hyn gyda’r amrywiol rybuddion i ni gadw at reolau’r lockdown, megis cadw’r pellter cymdeithasol o ddwy fedr, a pheidio teithio’n bellach na phum milltir o’n cartrefi. Ychydig wyddwn, na neb arall dybiwn i, bod rheolau llym yn bodoli’n ‘Stiniog dros ganrif yn ôl i geisio atal lledaenu clefydau heintus!
------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2020

Newyddion Llanfrangoch

Eisteddfod. 

Yn Eisteddfod flynyddol Llanfrangoch –a gynhaliwyd eleni, am resymau amlwg, trwy’r post ac ar Zoom -enillwyd y wobr am wau pâr o fenyg gan Joan Edwards, Llys y Fedwen. Dywedodd y beirniaid, Mrs James Evans, fod dyfodol disglair i’r ferch hon yn y maes hwn, ac na welodd hi erioed gystal gwaith. Yr unig fai y medrodd ei ddarganfod ar ei gwaith gwych oedd ei bod wedi gwau dwy faneg chwith, a bod y fawd ar gefn y faneg yn un ohonynt. Arwahân i’r brychau hyn yr oedd y gwaith yn odidog drwyddo draw. Gofidia na buasai mwy nag un cystadleuydd wedi ymgeisio am y wobr, ond yr oedd yn dyfarnu’r wobr yn llawn i Miss Edwards, gyda chanmoliaeth uchel.
Diolchwn i Mr Samuel Edwards, tad y ferch fuddugol am yrru’r newyddion atom. Cyd-ddigwyddiad diddorol yw mai chwaer Mr Edwards, sef modryb i Jane, oedd yn beirniadu’r gystadleuaeth.
 

Llongyfarchiadau hefyd i Mr Edwards ar ennill yn yr adran lên efo cerdd yn cyfarch ei ferch. Roedd nifer sylweddol iawn o benillion, ac ni allwn atgynhyrchu’r cyfan o ddiffyg lle, ond dyma’r cyntaf ohonynt.

Ymlaen, O ferch, ymlaen, ymlaen,
I ennill mwy o wobrau,
A gwau pullovers grand eu gwedd,
A sannau twt eu sodlau;
Y mae athrylith yn dy law,
A medr yn dy fysedd,
O dal i fyny enw da
Dy deulu hyd y diwedd.
 

Dawnsio a dathlu. 

Llongyfarchiadau i Begw Williams, Stryd Brookland, ar dderbyn ysgoloriaeth i ysgol ddawns ryngwladol Llanfrangoch. Mae hi’n edrych ymlaen yn arw i astudio’r ddawns fodern o dan yr enwog Madame Léise, os gaiff yr ysgol ail-agor, yn dilyn anghydfod hir a blin am gyflogau’r glanhawyr.
 

Mwgwd mwngral. 

Pob lwc i Dicw Bach Pentre Meini efo’i gwmni newydd sy’n creu masgiau Covid-19 yn arbennig ar gyfer cŵn a chathod yn y cyfnod anodd hwn. Llwyddodd i ddod i delerau am frethyn addas efo ffatri ddillad isa’ Boyd yn y Bala, sydd wedi gweld cwymp aruthrol yn y galw am eu y-fronts yn dilyn poblogrwydd cân Trôns Dy Dad, gan Gwibdaith Hen Frân sy’n dilorni’r dilledyn hen-ffasiwn. Daw’r mygydau mewn patrwm tartan, draig goch, ac amrywiaeth o liwiau i warchod eich annwyl gyfeillion anwes.
 

Cŵyn am y glo. 

Y mae Mr Coke Pugh, un o’n gwerthwyr glo lleol, yn bygwth cyfraith ar bwy bynnag sy’n meddio awgrymu mai yn chwarel y Fotty y mae’n cael ei lo. Ni bu erioed yn gwsmer i’r chwarel honno. O Chwarel yr Oakley y mae o’n cloddio’r cyfan o’i lo.
 

Hyd buwch.

Un enghraifft o'r posteri hyd buwch...

Mae cynrychiolwyr yr undebau amaeth yn lleol yn ystyried gwneud cŵyn ffurfiol i’r Senedd, wedi i Lywodraeth Cymru gyhoeddi posteri am argyfwng Covid-19, sy’n cymharu’r 2 fetr sydd ei angen ar gyfer ymbellhau cymdeithasol diogel, efo hyd buwch.

 “Efallai bod buwch tua dwy fetr o hyd” meddai Wil Dwalad, Penmaen, “ond diawch, does gen i mo’r amser i gario gwartheg ‘nôl-a-mlaen at ddrws Coparet y Blaenau, er mwyn iddyn nhw gael dangos i’r bobol sy’n ciwio pa mor bell i sefyll oddi wrth eu gilydd.”  Mi ddown ni a diweddariad i chi y tro nesa, gan fod y Senedd yn son am ostwng yr hyd i un fetr. Mi fydd yn haws mynd a dafad ‘nôl-a-mlaen, mi dybiwn...

----------------------------

[Llanfrangoch]

Mae nifer ohonoch dwi’n siwr, wedi’i dallt hi, ac wedi gweld ein bod wedi sleifio ambell ddarn o rwdlian llwyr ymysg y newyddion cymunedol. Dynwared campau John Ellis Williams a Moi Plas oedd y bwriad, ac mae rhai o’r darnau ffug wedi eu haddasu o’u gwaith nhw yn Rhedegydd y 1950au. 

Roedden nhw’n ceisio ysgogi trafodaeth a bwrlwm am bentref Llanfrangoch -nad oedd neb yn gwybod lle’r oedd o- pan oedd gwerthiant y papur yn gostwng. Gobeithio bod y darnau wedi codi gwên. Maen nhw wedi llenwi cornel yn y silly season sonwyd amdano yn ‘Smit Newyddion’ ! A phwy a ŵyr na fydd rhywfaint o hanesion Llanfrangoch yn ymddangos o dro i dro yn y dyfodol hefyd! 

PW
-----------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2020

Llygad Newydd: Mwy o hanes Moi Plas.