Crwydro Carreg yr Ogof

Dyma'r golofn gynta' o gyfres o erthyglau a ymddangosodd dro'n ol yn Llafar Bro, gan Keith O'Brien, yn tywys y darllenwyr o amgylch ei hoff lecyn, ym mhlwyf Trawsfynydd.

Ydych chi'n cofio y gallwch weld ol-rifynnau o Llafar Bro yn llyfrgell y Blaenau? O'r rhifyn cyntaf un maen nhw wedi eu rhwymo'n daclus ac wedi eu cadw at ddefnydd trigolion Bro Ffestiniog a thu hwnt. Gallwch ddilyn pob un o erthyglau Crwydro Carreg yr Ogof, a llawer, llawer mwy!

CALON YN Y GRAIG

 

Ar hirddydd haf ni cheir un man gwell i wylio’r haul yn machlud na Charreg yr Ogof, Traws, gyda’r bel fawr oren yn suddo’n ara’ deg tu cefn i Foel Hebog, a hwnnw, fel petai yn arbed iddo foddi yn nyfnder dwr y llyn tua chyffiniau Pandy’r Ddwyryd.

 

Llun o gyfri' Flickr Keith

Tybed sawl gwaith bu i John Owen syllu ar yr un ddefod brydferth naturiol hon, sydd wedi ei hail chwarae yn gyson pob dydd ers cyn cof, cyn i’r diciâu ddyfod a’i gymryd ymaith yn ddyn cymharol ifanc. Brawd i’m hen-daid, Robert Owen, gof y pentre’, oedd John, a gwelir ei enw wedi ei gerfio yn yr ithfaen ar ben deheuol Carreg yr Ogof, neu Garragrogo ar lafar gwlad. Mae’n debyg i’w salwch olygu na fedrai weithio, ac o ganlyniad cafodd amser i ffurfio calon yn y graig gyda’r geiriau J. OWEN a’r flwyddyn 1898 wedi eu nodi yn daclus yng nghanol y galon.

Wrth gwrs, machlud tra gwahanol byddai ef wedi tystio yn ei amser, gan nad oedd llyn yng Nghwm Coed Rhygen yn 1898. Y Gors Goch, fel y gelwid, oedd yr olygfa o ben y graig adeg honno. 

Yno byddai’r pentrefwyr yn cyrchu i gynaeafu mawn ar gyfer cynhesu eu tai. Hawdd byddai dechrau trafod y gorchwyl difyr yma, hefyd y llyn a’r ffermydd oddi tano - ond rhaid gwrthsefyll y demtasiwn; traethawd am Garreg yr Ogof a’i gysylltiadau yw hwn - nid y llyn fel y cyfryw. Serch hynny, ni ellir ei osgoi yn gyfan gwbl. Gyda dyfodiad y llyn yn 1926, bu i Gweno, chwaer fy hen-daid, ysgrifennu’r rhigwm canlynol yn llyfr llofnodion ei nith, Nel:

Garrag’r Ogo’ garegog,

gwair rhos a gwair medi;

Oll o dan y dwr, biti, biti, yn te Nellie?

Tyllau Canon

Gadawn y llyn am funud, gan droi ein golygon tua wyneb copa’r graig ar yr ochr ogleddol, yno canfyddwn tua deg-ar-hugain o dyllau ebill, i gyd wedi eu cysylltu a’u gilydd trwy rychau wedi eu cynio i’r graig. Ffurfir y rhain mewn siap hirgrwn, a’u gelwir yn dyllau canon. 

Wrth edrych yn fanwl ar ambell dwll fe welwn ôl llosgi, y rheswm y tu ôl i hyn yw, bod y tyllau i gyd wedi eu llenwi a phowdwr du yn ogystal a’r rhychau cysylltiol, er mwyn iddynt danio mewn cyfres o un i’r llall ar achlysuron arbennig. Beth sy’n wych am y lleoliad hwn wrth gwrs yw’r garreg ateb a geir o gyfeiriad Cae Adda. Gellir dychmygu y byddai’r ffenomen naturiol yma’n effeithiol i ddyblu swn y ‘magnelau’ - 60 ergyd!

Troed y Diafol

Cyn gadael top y graig codwn ein golygon tuag at y de ac fe welwn nid nepell i ffwrdd, garreg sgwâr ei golwg, ger man a elwir yn Llyn Boddi Cathod - dim marciau am ddyfalu beth oedd yn digwydd yn fan honno!

Mae’r blocyn gwenithfaen yma tua wyth troedfedd o hyd a phum troedfedd mewn lled, gydag uchder o bedair troedfedd. Ar ochr ddwyreiniol y graig gwelwn ôl ebill ymhle holltwyd darn ohoni ryw dro, yn ffodus mae hyn wedi creu stepen i ni gymryd golwg mwy manwl ar wyneb ucha’r graig. Y peth mwyaf amlwg a welir yn gyntaf yw ôl dysgl fas tua deng modfedd o ddiamedr. Yn ôl llen gwerin, ôl troed ‘y Diafol’ yw hwn - ac fe wnaeth ef hyn pan yn camu o’r blocyn i Garreg yr Ogof!

Uwchben Troed y Diafol mae tarian ddestlus wedi ei cherfio i’r graig ac o fewn y darian ceir y disgrifiad canlynol: JMR BORN 1914. Mae’n bosib mai John Meirion Roberts, Madryn House, oedd y cyfaill hwn, neu ‘Hacks’ Mei fel y gelwir ef. Cafodd ei lysenw trwy fod yn yrrwr cerbydau ‘hackney’. Roedd yn fachgen hynaws iawn yn ôl pob son.

Mae yno galon hefyd a llythrennau ynddi ar ymyl y graig i’r dde o’r darian, ond nid yw’n bosib dehongli’r manylion.

 

Noson i'w chofio

Darn allan o rifyn Rhagfyr 2013, gan Dafydd Roberts, yn son am noson o ffilmiau archif o Fro Stiniog yn 'stafell fawr Cell; ac isod, disgrifiad o'r noson a lluniau o wefan Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru.

Deallwn fod y noson yn un o gyfres o ddigwyddiadau mae'r Llyfrgell Genedlaethol yn mynd i'w cynnal yn y Blaenau yn yr wythnosau nesaf. Cyn gynted y gwyddwn be fydd ymlaen, mae Llafar Bro'n siwr o adael i chi wybod!


NOSON I'W CHOFIO

Fel un oedd yn bresennol yn y Cell ar noson dangos hen ffilmiau o'r Blaenau ychydig wythnosau yn ôl, mae'n rhaid dweud ei bod yn noson hynod o ddiddorol. Braf oedd gweld cynulleidfa dda wedi ymgynnull. 

Dangoswyd amrywiaeth o ddarnau ffilm, ac mae'n siwr fod llawer mwy yng nghrombil y Llyfrgell Genedlaethol – efallai y cawn gyfle i weld rhagor yn y dyfodol agos. 

Y ffilm wnaeth fy nharo fwyaf oedd yr un yn dangos agoriad swyddogol yr Ysbyty Coffa yn 1927 - gweld y cannoedd, os nad miloedd, o bobl oedd wedi ymgynnull i ddathlu'r achlysur. Gwelwyd gorymdaith hirfaith yn dod i fyny Stryd yr Eglwys. 

Golygfa wedyn o flaen yr Ysbyty lle 'roedd llwyfan wedi’i godi ar gyfer y siaradwyr. Golygfa arall tu cefn i'r Ysbyty, uwchben Cwmbowydd yn dangos y torfeydd oedd yno a'r holl ffordd i Ben Carreg y Defaid.

Mor wahanol oedd yr olygfa pan gaewyd yr Ysbyty Coffa a'r claf ola' yn cael ei chludo i Alltwen: dim ond naw dyn bach yn bresennol i dystio i'r achlysur trist. Diwrnod na chaiff ei anghofio byth.

-EDR

  

O wefan Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru:

Yn ogystal a dangos clipiau o raglennu teledu a ffilmwyd yn Blaenau dros y blynyddoedd, dangoswyd hefyd ffilmiau hŷn oedd yn dangos y dref yn ystod 20au a 30au’r ganrif diwethaf.

Ymysg y ffilmiau hyn oedd ffilm o 1927 oedd yn dangos agoriad swyddogol yr Ysbyty, sydd wedi ei chau, yn ddiweddar iawn.


Roedd ymateb y gynulleidfa eto yn gadarnhaol iawn, gyda sawl un wedi adnabod rhai o’r wynebau ar y sgrin.

Pigo

Mae rhifyn Ionawr wedi cyrraedd!

Beth am fynd ati i feddwl am newyddion neu gyfarchion teuluol y gallwch yrru i mewn ar gyfer rhifyn Chwefror.

Y dyddiad cau ydi diwrnod olaf Ionawr.


Gallwch yrru ebost at y golygydd neu unrhyw un o'r pwyllgor, gweler y dudalen 'Pwy 'di pwy?'
neu gallwch roi eich newyddion i'r gohebydd lleol, neu i siop yr Hen Bost.

Mi wnaiff yn iawn ar gefn amlen neu ar bapur crand... y cynnwys sy'n bwysig!

Peidiwch a bod yn swil am safon eich sillafu aballu, bydd y golygydd yn medru twtio a chywiro. Ewch ati i gyfarch eich teulu a'ch ffrindiau. Diolch





Dyma golofn y Pigwr o rifyn Rhagfyr; be ydych chi'n feddwl am y pwnc dan sylw y tro hwn? Gadewch inni wybod.

COLOFN Y PIGWR

Wrth i'r siec o ganpunt gyrraedd yr hen gojars fel cyfraniad blynyddol i gadw'r oerni draw, onid yw'n amser gofyn ambell gwestiwn ynglŷn â hyn?  Er toriadau ar fudd-daliadau a grantiau mewn sawl cyfeiriad dros y blynyddoedd, mae'r tâl tanwydd yn parhau. Er i'r llywodraeth gosbi sawl teulu gyda'r dreth llofftydd, mae'r taliad tanwydd pob gaeaf yn dal i gyrraedd pensiynwyr. A dyna lle mae'r anghysondeb yn bodoli. Tra bo'r can punt yn cael ei groesawu'n gynnes (a maddeuwch y chwarae ar eiriau) mewn nifer fawr o gartrefi anghenus, mae'n rhaid gofyn a yw'r taliad yn angenrheidiol ym mhob achlysur? Tra bo toriadau rheolaidd yn y gwasanaethau a gymerem yn ganiataol ar un adeg, rhaid gofyn cwestiynau. Tra bo ein gwasanaeth iechyd yn gwegian, a ninnau yn y dre hon wedi colli ein hysbyty, ynghŷd â dau feddyg, mynnwn onestrwydd. 

Ni thelir grantiau i fyfyrwyr ein colegau bellach, i gyd oherwydd sefyllfa ariannol druenus y wlad. Ond dal i gael ei anfon i bob un dros 60 oed mae'r tâl tanwydd. A dyna lle mae'r anghysondeb. 

Meddyliwch, mewn difri', ar sefyllfa fel hyn: Gŵr priod, 60 oed, mewn gwaith, yn ennill cyflog anferthol o £100,000 mewn swydd fras, a'r wraig o'r un oed, hithau'n brifathrawes,  er enghraifft, ar £60,000 y flwyddyn o gyflog, yn derbyn dau gan punt o dâl tanwydd. 

Beth am aelodau seneddol? (ac mae nifer fawr ohonynt dros 60). Meddyliwch am rai fel Alex Ferguson, a Roy Hodgson, dau reolwr, neu gyn-reolwyr cyfoethog timau pêl-droed, yn derbyn y tâl. Onid yw'r cwîn a'i gŵr, a'i mab hynaf, a'i merch yn cael y siec o £100 bob blwyddyn? Beth am filiwnyddion rif-y-gwlith y wlad? Mae'n warth o beth fod y miloedd ar filoedd o ex-pats Prydeinig, sydd wedi cefnu ar oerni Prydain, ac wedi ymddeol i'w hafanau yn Sbaen yn derbyn y nawdd. (Nid af i fanylu am rai sy'n derbyn dau bensiwn, ac yn dal i weithio ymhell wedi oed ymddeol) 

Ydyn, mae'r rhain i gyd yn derbyn yr arian hwn, heb ei wir angen o gwbl, tra bo galwadau am arian mewn sawl cyfeiriad arall yn cael clust fyddar gan y llywodraeth. Mae'n hwyr glas i wleidyddion fod yn ddigon dewr i dynnu sylw at y fath anghysondeb, a gweithredu i unioni'r camwedd. Byddai'r arbedion a wneid yn galluogi talu mwy o lwfans tanwydd i'r rhai sydd wirioneddol ei angen. 

A sôn am wastraffu arian mewn cyfnod o gyfyngder, glywsoch chi am y cynllun hurt o osod ymylon concrid newydd, diangen, bob cam o'r bont dros y rheilffordd ger hen stesion London i gyfeiriad croesffordd Sgwâr Oakeley? Ac wedi cwblhau'r gwaith, gorfod codi pob un, a'i hail-osod yn ôl, oherwydd nad oeddynt yn ddigon uchel i blesio peirianwyr y priffyrdd! Colli'r ffordd, ta be?

                                   

Awdur y flwyddyn

Erthygl gan Lleucu Williams, o'r Blaenau, yn son am ei phrofiadau hi fel awdur y flwyddyn yn Ysgol y Moelwyn.

Hi oedd y cyntaf i ennill y wobr, yn noson wobrwyo Ysgol y Moelwyn, ym mis Tachwedd 2012. Gwahoddwyd hi'n ol i noson wobrwyo 2013, er mwyn cyflwyno'r wobr i Cadi Dafydd.

Llongyfarchiadau i'r ddwy. Daliwch ati i sgwennu, a chofiwch am Llafar Bro  eto yn y dyfodol!

Lleucu, Miss Eds, a Cadi

-----   -----   -----

GWELL HWYR NA HWYRACH!

Wrth ymddeol –rhy fuan o lawer- y llynedd o’i swydd fel Pennaeth yr Adran Gymraeg yn Ysgol y Moelwyn, mi adawodd Miss Gwen Edwards bres i’r ysgol, i gynnal gwobr flynyddol i awdur ifanc y flwyddyn, sef gwobr Miss Eds.

Flwyddyn yn ôl, fi gafodd y fraint o ennill y wobr newydd, am y tro cyntaf, yn noson wobrwyo’r ysgol, ac roedd yn braf cael derbyn y wobr gan Miss Eds, oedd wedi dychwelyd i’r ysgol am y noson. Er nad wyf wedi dewis Cymraeg na Saesneg fel pynciau lefel A, mae gen’ i ddiddordeb mewn ysgrifennu creadigol, ac yn ddarllenwraig frwd. Mi fues yn ddigon lwcus i gael fy newis i gynrychioli Ysgol y Moelwyn ar gwrs ysgrifennu yng Nghanolfan Tŷ Newydd tra ym mlwyddyn 10, a mwynhau’r profiad yn fawr iawn.

Pwrpas Gwobr Miss Eds yw cynnig profiad neu gyfleon i awduron ifanc ddatblygu eu crefft, trwy fynychu cwrs neu weithio efo awdur profiadol. Fe wnes i ddefnyddio fy ngwobr i weithio efo Bethan Gwanas, sef fy hoff awdur Cymreig (o bell ffordd!).

Yn ystod y flwyddyn ddwytha, dwi wedi bod mewn cysylltiad efo hi - roedd hi’n gosod testun ar gyfer y darnau: portread; ysgrif; a stori fer.  Roeddwn i wedyn yn gyrru’r gwaith ati fesul un trwy e-bost (yn hwyr, hanner yr amser!), ac roedd hi’n gyrru ei barn ar sut i’w wella’n ôl ata’i.

Fe wnes i gwrdd â hi dros goffi yng nghaffi T.H.Roberts, Dolgellau yn fuan yn y flwyddyn, er mwyn trafod rhai o’r darnau, ac mae hi’r un mor ddoniol go iawn ac mae hi yn ei llyfra’!

Roedd Bethan Gwanas yn garedig iawn ynglŷn â’r gwaith oeddwn wedi cyflwyno, ac mi fu Miss Eds ei hun yn hael ei chanmoliaeth hefyd wrth yrru cerdyn ataf yn ystod yr haf. Roedd o’n brofiad gwych i mi allu gweithio efo awdures go iawn - dwi wedi cael blas arni rŵan a dwi isio cario ‘mlaen i ‘sgwennu; beryg na fyswn i dal wrthi fel arall. Dwi wedi cael ordors ganddi i sgwennu rhywbeth ar gyfer eisteddfodau hefyd -a dwi ar ei hôl hi efo hynny hefyd! Mae hi'n son yn rheolaidd ar ei blog ac yn ei cholofn yn Yr Herald, ei bod hi dan bwysau deadlines o hyd, felly mae’n rhaid bod rhywfaint o bwysau’n fuddiol i awdur!

Mae’r wobr yn un flynyddol, a cefais i’r pleser o ddychwelyd i’r ysgol i gyflwyno Gwobr Awdur y Flwyddyn eleni i Cadi Dafydd. Dwi’n gobeithio bydd Cadi’n mwynhau ei hun cymaint a fi, a phob lwc iddi!

Un amod yn unig roddodd yr Ysgol a Mr Dewi Lake arna’i wrth ennill, sef fy mod yn rhoi pwt yn Llafar Bro am y profiad, ac yn ôl fy arferiad, mae o braidd yn hwyr!

Llwyddiannau Ysgol y Moelwyn

Pen Bandits y Bandio
Er nad yw pawb yn cytuno efo'r dull o fesur llwyddiant ysgolion uwchradd yng Nghymru, hoffai Llafar Bro  longyfarch Ysgol y Moelwyn -yn dîm rheoli, athrawon, staff a disgyblion- ar ddod i frig y tabl bandio diweddaraf.

Rydym ni bobl Bro Ffestiniog yn gwybod ers nifer o flynyddoedd ei bod hi'n ysgol ragorol, ac yn ymfalchio ym mhob llwyddiant a ddaw i'w rhan, ond o, roedd yn wych clywed, gwylio a darllen yn y newyddion am safle'r Ysgol fel yr orau trwy Gymru gyfan. A meddyliwch: cafodd bawb arall glywed, gweld a darllen am lwyddiant Ysgol y Moelwyn, Blaenau Ffestiniog, hefyd!

Diolch am ddod a newyddion da a rhinweddau ein milltir sgwar ni i sylw'r byd!


Dyma ddarnau o golofn reolaidd Ysgol y Moelwyn: gallwch ddarllen y newyddion yn llawn yn rhifyn Rhagfyr.

Gwthio'r cwch i'r dwr..

Bu rhai o’r disgyblion yn cymryd rhan mewn cystadleuaeth caiacio yn ddiweddar. 

Gruff Dafydd a gipiodd y wobr gyntaf i fechgyn blynyddoedd 10 ac 11; daeth Erin Jones yn ail yn ei ras i enethod blynyddoedd 7, 8 a 9; a Hannah Williams yn 4ydd yn ei rhagras hi. 

Anfonaf Angel

Enillydd gwobr Cerddor y Moelwyn eleni oedd Tomos Griffiths o flwyddyn 7 am ganu Anfonaf Angel gan Robat Arwyn, efo Osian Burrough (canu) a Jordan Evans (harmonica) yn gydradd ail, a Shani Roberts (canu) ac Elin Roberts (telyn) yn gydradd drydydd.




Noson Wobrwyo

Braf oedd gweld y neuadd yn orlawn ddiwedd Tachwedd, gyda disgyblion, rhieni, cyn-ddisgyblion a chyfeillion yr ysgol. Mae’r noson yn gyfle i ddathlu llwyddiannau ein disgyblion. 

                                                  Dim ond rhai o enillwyr y noson.

Eleni oedd yr ail dro i ni gyflwyno Gwobr Miss Eds i Awdur y Flwyddyn hefyd. Bydd yr enillydd Cadi Dafydd yn cael cyfle i dderbyn hyfforddiant pellach fel awdures a dymunwn yn dda iddi.

Yn y blogiad nesa, cawn erthygl gan enillydd cyntaf Gwobr Miss Eds.


Roedd Llafar Bro yno ar y noson hefyd, ac roedd yn hyfryd nid yn unig i weld y bobl ifanc yn casglu eu tystysgrifau (a'u tocynnau siopa), yn canu a pherfformio, ond roedd yn wych gweld yr ysgol a'r llywodraethwyr a chyfeillion yr ysgol yn cydnabod ymdrech a llwyddiant y disgyblion.

Llongyfarchiadau gwresog i bawb.