Y Cymdeithasau

Pigion o rifyn Mawrth 2013.

Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog:

Gŵr gwadd diweddar oedd Vivian Parry Williams a’i destun “Y stori tu ôl i’r trysor”. 

Dechreuodd drwy nodi fod llawer i stori ynghlwm a celfi a chreiriau sydd wedi dod i lawr drwy’r oesoedd oddi wrth nain neu daid rhywun. Pedwar o’r creiriau hyn oedd cefndir ei sgwrs ac fe ddefnyddiodd sleidiau i egluro ei neges.

 

Cloch Ysgol Rhiwbach. Llun VPW

Gwelsom lun o chwarelwyr Rhiwbach a dynnwyd yn 1938.  Clywsom lawer am Rhiwbach a dangoswyd nifer o sleidiau o adfeilion y chwarel a’r pentref. Yn y cyswllt hwn dangosodd Vivian gloch fach a ddefnyddiwyd gan Kate Hughes o Danygrisiau yn yr ysgol yno lle yr oedd yn brifathrawes. Agorwyd yr ysgol yn 1908 a daeth i ben yn 1913 ac yn y cyfnod yma arferai Kate Hughes deithio yr holl ffordd dros y mynydd i

Rhiwbach ym mhob tywydd a dangoswyd llun ohoni yn dychwelyd yn ôl i’r Blaenau ar gar gwyllt ynghanol y chwarelwyr oedd yn mynd adre o’u gwaith.

Yr oedd digonedd o sylwadau ar y diwedd yn dyst fod y gynulleidfa wedi

gwerthfawrogi y noson. Talwyd y diolchiadau ffurfiol gan Eifion Jackson. 

Y FAINC ‘SGLODION.

I gychwyn ar ail ran o’n rhaglen 2012/13  treuliwyd amser difyr yn gwrando ar Bethan Wyn Jones yn darlithio  ar Lên Gwerin Llysiau Llesol,  a thrwy hefyd ddefnyddio sgrin i ddangos lluniau'r planhigion roedd y sgwrs yn rhoi’r syniad fod rhywun yn mynd am dro a hithau yn egluro eu defnydd meddygol gan gychwyn efo ‘Bysedd y Cŵn’ neu fysedd cochion;  cleci coch, gwniadur Mair. 

 

Bysedd y cwn. Llun PW.

Fel ag i wneud efo rhinwedd pob planhigyn does neb yn gwybod pryd y daeth dyn - nag anifail chwaith - i synhwyro at be mae hyn yn dda neu’r llall yn wenwynig.  Fe gofiwn yn dda pan yn blant o gael ein rhybuddio i beidio â rhoi blodyn bysedd y cŵn yn ein ceg - ond roedd y rhai hyn  yn dweud fod y planhigyn yma yn dda at ‘guriad y galon’. 

Hyn yn fyr i ddatgan ein bod wedi bwrw orig o werth yn ei chwmni.   

 

O'r ysgolion cynradd

Ychydig o newyddion o rai o ysgolion cynradd y fro, o rifyn Mawrth.

MAENOFFEREN

Ras Trawsgwlad ‘Dal i Fynd’ Meirionnydd  – Bu 30 o ddisgyblion o Blynyddoedd 3-6 yn cymryd rhan yn y ras trawsgwlad yn Coed y Brenin.  Llongyfarchiadau i bawb am berfformiad gwych ar y noson.

Ail-Gylchu – Bu Blwyddyn 3 ar ymweliad â’r Ganolfan Ail Gylchu fel rhan o’u gwaith Gwyddoniaeth.  Diolch yn fawr iawn i’r staff am agor y ganolfan ac am y croeso cynnes.

Ras Crempog – Diolch i bawb a gefnogodd y Ras Crempog.  Cafwyd llawer o hwyl yn y rasus a paned a crempog i ddilyn.  Llwyddwyd i godi £350 tuag at gostau trip Blwyddyn 5 a 6 i Plas Menai.  Diolch i gwmni Aldi am eu haelioni yn cyfrannu gwobrau ar gyfer y rasus.

Diogelwch y Ffordd Blwyddyn 1 – Dros yr wythnosau diwethaf bu disgyblion Blwyddyn 1 yn dilyn rhaglen wythnosol er mwyn hybu diogelwch ar y ffordd.  Cyflwynwyd tystysgrif iddynt am gymeryd rhan pan ddaeth y cynllun i ben.

YSGOL BRO HEDD WYN

Bu cyrn gystadlu yn Eisteddfod Llawrplwy’ a llongyfarchiadau i bawb fu’n llwyddiannus ar y llwyfan ac yn y cystadleuthau a baratowyd yn yr ysgol.  Pe na bai diwrnod o Eisteddfod yn flinedig i’r disgyblion chwarae teg iddynt fe ddaeth llawer iawn ohonynt at ei gilydd eto ar fore’r Sul canlynol er mwyn cynnal y gwasanaeth yng Nghapel Moreia. 

Bu nifer fawr o blant yn cystadlu yng nghystadleuaeth Traws Gwlad Dal i Fynd yng Nghoed y Brenin hefyd.

YSGOL EDMWND PRYS

Llongyfarchiadau i'r Parti Unsain am ddod yn gyntaf yn yr Eisteddfod
Cylch yn Ysgol y Moelwyn ddydd Sadwrn Mawrth 2il.

Cynhaliwyd te bach Cymreig yn Neuadd yr ysgol ar Ddydd Gwyl Dewi. Bu'r
plant yn brysur yn coginio bisgedi ac amrywiaeth o gacennau ar gyfer y
dathliad. Bu'r plant hefyd yn perfformio ambell i gan yn ystod y prynhawn.
Rhoddwyd gwahoddiad i'r holl rieni, ffrindiau a phobl y gymuned i'r Te.
Roedd yr arian yn mynd tuag at Apel  Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd
Meirrionnydd 2014 - Gellilydan a Maentwrog.

TANYGRISIAU

Ar Chwefror 20fed aeth plant Bl. 3 a 4 ar daith gerdded i fyny i Gwmorthin fel rhan o’u gwaith ysgol. Mwynhaodd pawb yn fawr er gwaetha’r tywydd oer!

Ar Fawrth 1 cymerodd holl blant yr ysgol ran mewn cyngerdd yn y neuadd i ddathlu

Dydd Gwyl Dewi a phawb yn gwneud eu gwaith yn rhagorol. Yna cafwyd gwledd amser cinio yn y ffreutur.

Cafwyd calyniadau da iawn yn Eisteddfod Cylch yr Urdd a gynhaliwyd yn Ysgol
y Moelwyn dydd Sadwrn, 2il o Fawrth.  Fe ddaeth y Cor yn 2il gyda'r Parti
Unsain yn 3ydd a'r Parti Llefaru hefyd yn 3ydd.  

Mewn angof...?

Erthygl gan Vivian Parry Williams, yn rhifyn Mawrth 2013.

 

Mewn angof ni chant fod?

Yn fy meddiant y mae copi o raglen achlysur agoriad swyddogol yr Ysbyty Coffa leol, neu i roddi’r enw llawn a gyhoeddwyd ar y dudalen flaen, ‘Ysbyty Coffa Dewrion Ffestiniog a’r Cylch’.  A hithau’n gyfnod tyngedfennol i ddyfodol yr ysbyty, gyda phwyllgor detholedig, nid etholedig, yn cynrychioli Bwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr wedi gwneud y penderfyniad gwarthus o’i chau, amserol efallai fyddai cynnwys detholiad byr o gynnwys rhaglen yr agoriad swyddogol hwnnw, 11 o Fehefin 1927.  Yn y geiriau agoriadol cawn flas o’r ymdeimlad o falchder bro gyfan yn yr ysbyty, a’r angerdd wrth gofio am y cannoedd o fechgyn ifainc a gollodd eu bywydau yn y rhyfel.

‘Ar derfyn y Rhyfel Mawr penderfynwyd yn nosbarth Ffestiniog a’r Cylch, fel mewn gwahanol ardaloedd drwy’r wlad, goffhau aberth drud y rhai gwympasant yn y rhyfel. Yr oedd yn amlwg fod barn gyhoeddus gref yn yr ardal o blaid cael cofeb ddefnyddiol. Ystyriwyd y mater dro ar ol tro gan y Cyngor Dinesig, a derbyniwyd amryw awgrymiadau. Ond pan roddwyd y mater i bleidlais yr ardalwyr, cafwyd mwyafrif mawr dros gael Ysbyty.’

Ac wedi trafod manylion  perthnasol i adeiladu’r ysbyty, gan gynnwys  enwau y rhai gweithgar hynny a fu yn ymwneud â’r ymgyrch i’w chodi, cawn yr wybodaeth canlynol: ...’a phenderfynwyd gwneud cais am rodd at Gymdeithas y Groes Goch. Atebodd y gymdeithas honno’r cais gyda rhodd amodol o £5000...Bu cwmniau a swyddogion chwareli, chwarelwyr, gweithwyr eraill a’u cyflogwyr, a’r cyhoedd yn gyffredinol yn hael yn eu cefnogaeth.’

Aiff yr adroddiad ymlaen i ychwanegu enwau’r caredigion eraill a fu’n hael eu rhoddion a’u hymroddiad tuag at gyrraedd y nod o weld y freuddwyd yn cael ei gwireddu. Ond diweddglo’r ysgrif sydd yn ysgwyd cydwybod dyn, ac yn ein hatgoffa unwaith yn rhagor o ddiffyg parch y garfan dideimlad a ddaeth i’r penderfyniad i gau Ysbyty Coffa Ffestiniog. Dyma’r geiriau iasol hynny:

‘Prif amcan yr Ysbyty yw coffhau aberth y gwroniaid roisant eu hunain er ein mwyn; a gwneuthur hynny trwy ddarpar, hyd y mae’n bosibl, bod moddion diweddaraf a gwasanaeth llawfeddygol ynghyd a gofal priodol am y claf a’r anafus...Ar wahan i’w ddefnyddioldeb a gydnabyddir gan bawb, pery’r Ysbyty yn lle cysegredig i galon pob un werthfawroga yr aberth mawr a goffeir, ac yn arbennig i’r perthynasau y cedwir eu rhai annwyl yma mewn bythol gof...’

            ---------------------------------------

Ar gyfer ambell un o’r llechwraidd, euog rai fu’n gyfrifol am y penderfyniad i gau Ysbyty Coffa Ffestiniog, na allent ddarllen Cymraeg, dyma dorri rheol pendant cyfansoddiad y papur bro hwn, a chynnwys cyfieithiad Saesneg o ychydig eiriau o’r uchod:

The object of the Hospital is primarily to perpetuate the memory of our heroes who gave themselves for us...the Memorial Hospital will retain a sentimental value that shall endear it to all hearts who appreciate the great sacrifice it commemorates, and especially to the relatives whose dear ones are kept in lasting and loving memory...