Showing posts with label Melin y Moelwyn. Show all posts
Showing posts with label Melin y Moelwyn. Show all posts

17.12.15

Tanygrisiau Ddoe -sefydliadau'r pentref

Pennod dau yng nghyfres Mary Jones am y gymuned rhwng 1920-36. 

Yn y cyfnod yma roedd yna wyth o gapeli ac un eglwys yn Nhanygrisiau, gyda’r capeli yn llawn ac aelodaeth selog.  Roedd yna bedwar o weinidogion ac un ficar, ac hefyd clochydd, John Jones yn yr eglwys bach.  Byddai Ysgol Sul, Band of Hope, Cwarfod Canu, Cymdeithas Lenyddol a Chwarfod ddarllen a Seiat hefyd.


Cawsom ddisgyblaeth dda o’r dechrau yn y capel, dysgu y “Rhodd Mam”, a dysgu “Yr Hyfforddwr”, ac wrth gwrs dysgu bod yn ufudd a’r gwahaniaeth rhwng Da a Drwg.  Yn ogystal a’r gwasanaethau yn y capel, roedd Côr y Plant a’r Côr Telyn a’r Cwmni Drama yn cael defnydd o’r festrioedd i ymarfer.

Roedd yna blismon yn byw yn y pentre.  Roedd hefyd bostmon a nyrs, a llawer o bobol yn rhoi help llaw i bawb a fyddai angen.  Roedd caredigrwydd yn amlwg iawn ym mywyd y pentre bryd hynny.

Manylion y llun isod
Roedd y gymdogaeth i gyd yn barod i roi help gyda’r cynhaeaf gwair.  Y bechgyn gyda’r pladuriau a’r merched hefo’r cribinau yn gwneud y teisi.  Pawb yn brysur ac wrth eu bodd, ac roedd yno dynnu coes a direidi wastad.  Byddai’r llanciau yn aml yn cael gafael mewn llyffantod o’r ffosydd, a mwya slei byddant yn eu gollwng i lawr gwar y merched, bydda yna hen sgrechian wedyn.

Roedd y pentref yn hunangynhaliol ar hyd y blynyddoedd yma.  Roedd naw o siopau yn gwerthu bwyd o bob math, a phethau fel paraffin, asaffeta, penwaig picil a diod dail.  Roedd hefyd tair o siopau chips, un siop  feics, un siop gigydd, siop hetiau o bob math; tair siop crydd, dau ddyn yn gwerthu glo, dwy fecws yn pobi a gwerthu’r bara a hefyd un ffermwr yn codi mawn a thair fferm yn gwerthu llefrith.  Roedd yno dair o chwareli llechi, dwy chwarel ithfaen, ac un hen chwarel gopr neu ‘waith aur’ fel y gelwid, ac yn bwysig iawn roedd melin wlan, yr olwyn ddŵr yn troi ar hyd y blynyddoedd.  Ac roedd blancedi, cwiltiau o frethyn cartref a chrysau gwlanen a bob lliwiau o ddefnyddiau yn cael eu cynhyrchu yno.  Roedd gan deulu’r felin dau fachgen a phedair o ferched mewn oed ysgol fel ninnau, ac yn cadw ieir fel y rhan fwyaf o deuluoedd yr ardal.

Un bore braf pan edrychodd y tad drwy’r ffenest at yr ardd fawr yn y cefn, dychrynodd i weld fod yr ieir a’r ceiliogod yn strytian o gwmpas yn lliwgar iawn: rhai yn las, eraill yn wyrdd, piws, pinc a choch!  Ie dyna fo, roedd rhywun wedi bod yn brysur iawn yn y Pandy ac wedi dipio yr ieir yn y crwc llifo heb i neb weld na chlywed dim (na chwaith am ddweud dim!)  Ni wnaed niwed parhaol i’r ieir ac roeddynt yn dodwy wyau gwyn o hyd diolch i’r drefn!

Erbyn hyn [1998] dim ond dau gapel sydd yn agor eu drysau ar y Sul.  Dim ond un siop yng ngwaelod y pentref yn agored i fusnes.  Y cyfan o'r lleill wedi cau.  Yr olwyn ddŵr yn y ffatri wlan wedi rhoi ei holaf dro.  Y tri chwarel lechi wedi rhoi goreu i weithio a’r chwarel ithfaen wedi chwalu ers llawer blwyddyn.

Yr hen fusnesau a’r dynion gweithgar wedi diflannu.  Beth ddigwyddodd i’r pentref?  Yn enwedig i’r gymdeithas glos a’r boblogaeth wedi hanneru.  Rhesi o dai a’r gerddi wedi hen ordyfu.  Does dim byd ‘run fath.  Ysgwn i a oes gobaith fod rhai pobl a phlant fel roedd yma o’r blaen?  Fel yr oedd ddoe fy mhlentyndod.

Beth sydd yn gyfrifol am y dirywiad yma?  Pwy chwalodd yr eglwys a distewi y gloch?  A oes diben mynd ar ôl y cwestiynau yma?
--

Llun: Richard Evans Tŷ'nddôl (tad Mary Jones, fu farw ym 1945) yn hel gwair yn y caeau dros y ffordd i Fron Haul, ar ôl diwrnod o waith yn y chwarel tua 1930-32.
---------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 1998 (llun o rifyn Gorff. '98).
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y cwmwl geiriau ar y dde.

4.5.15

Atgofion Ffatri

Erthygl gan Gwyn Thomas, a ymddangosodd yn rhifyn Ebrill 2015:

Rai blynyddoedd yn ôl mi gefais ychydig dudalennau o nodiadau gan Bleddyn Jones y Ffatri, sef Melin y Moelwyn, neu Ffatri Tanygrisiau ar lafar. Roedd o wedi rhoi’r teitl barddonol hwn uwchben ei sylwadau: ‘Tipyn o Hanas gan Sgwennwr Anaddas’.

Isod mi geisiaf ddilyn sylwadau Bleddyn.

1.    RHAI TERMAU
I ddechrau y mae’n rhoi ychydig o dermau cyffredin a ddefnyddid mewn melin wlân:
            Nyddu                    Spinning
            Cyrdeddu (Cordeddu)      Doubling or Twisting
            Dylifo             Making the warp
            Cannu             Bleaching

2.     YCHYDIG O’I HANES
Cefais fy nysgu i ‘gannu’ gyda sylffyr (brwmstan) gan fy nhad, a chyda peroxide gan Laport (o Luton).
Fe ddaeth dau ddyn yma o Amgueddfa Bradford i ofyn iddo a oedd yn gwybod am waith ‘pannwr’. ‘Chi ydi’r unig un a all ein helpu ni,’ meddan nhw.

Y diwrnod cyntaf y dechreuais i weithio ym melin Pant yr Ynn roeddwn yn dod adref efo Charles Williams am bump y prynhawn pan stopiodd yna ddyn i siarad efo ni. Gofynnodd i Charles pwy oeddwn i, ac ar ôl esbonio mai mab y Ffatri oeddwn i, dyma’r dyn yn dweud fod ‘cyw o frîd yn well na phrentis’.

Ar ôl i’r dyn fynd mi ofynnais innau i Charles pwy oedd o, a’r ateb a gefais i oedd:

            Wil Lloyd y Gelli
            A ddaliodd dunelli
            O slwod a mâg –
            A’i gawell yn wag.

Fe ddaeth Charles Williams o Lodge Cyffdy, Llanrwst, i’r Blaenau i weithio yn wyth oed. Fe gafodd ei ddysgu gan John Jones, Sir Fôn, a oedd yn dramp, ond yn ‘weuwr’ ardderchog. Charles a ddysgodd fi i ‘nyddu’ efo Spinning Mule efo ‘spindles’ 300 x 2 fodfedd a hanner ar y ‘cythraul ffatri’ fel y’i gelwid, sef [peiriant] Willey ar beiriannau ‘gardio’. Fy nhad ddysgodd fi efo ‘cribwr’ (jig) neu ‘nap raiser’ neu ‘godi (cotwm)’ a ‘chyrdeddu’, a ‘phressio’.

Yn 1927 y digwyddodd hyn. Doedd John Jones ddim eisio cerdded hefo ni trwy’r stryd am adref yn lle codi cywilydd arnom ni.

Mi fuodd John Jones yn ffeind iawn wrth Charles. Pan fyddai o’n mynd efo trip yr Ysgol Sul i Landudno byddai John Jones yn gwatsiad bod ganddo fo bres yn ei boced, gan roi tipyn o sylltau iddo fo.

Gan gofio hyn, ymhen blynyddoedd wedyn mi fues i a Charles rownd Sir Fôn yn chwilio am ei fedd o. Roedd Charles eisio rhoi carreg fedd yn y fan, ond ddaru ni ddim ffeindio’r bedd.

Fel hyn yr oedd y ‘pressio’ yn gweithio. O dan y ‘press’ 100 tunnell yr oedd tân, ac o dan y tân yr oedd yna ddŵr – yr hen  ddywediad oedd fod ‘y tân yn licio gweld ei lun’ yn y dŵr.  Dyma esboniad o’r broses yn yr ‘odyn’:

(a)    Roedd yna fariau dur ar draws y top yn dal y gwlân, a oedd wedi ei lifo, i’w sychu.
(b)    Yna roedd yna lechen, tua dwy droedfedd sgwâr, sef ‘llechen yr odyn’. Roedd hon yn rhyw 3 modfedd o drwch ac yn llawn o dyllau bach.

Hanes y lein styllennu. Roedd y llin yn cael ei nyddu yn Perth, yn Scotland gan ffýrm o’r enw ‘John Knox’. Roedd hi’n cael ei ‘chyrdeddu’ yn ffatri Melin y Moelwyn ar ‘twistar’, gan wneud y lein yn 2, 3, 4 neu 5 ‘cainc’ (ply). Fe werthid y lein wrth yr owns, ac nid wrth yr hyd – am tua hanner coron yr owns. Byddai Richard Evans, Ty’n Ddôl yn gweu rhwydi, rhai efo tyllau bach a rhai efo tyllau mawr, efo’r lein, a fo oedd y gweuwr rhwydi gorau a welais i erioed

3.    ENWAU GWEHYDDION YR YDW I YN EU COFIO A FU’N GWEITHIO YM MELIN Y MOELWYN O 1871 YMLAEN
Jacob Jones; Shadrach Jones; Richard Lewis, Rhyd y Sarn; John Robert Jones; Charles Williams; John Jones (Tramp), Sir Fôn; Richard Edwards, Hafod Ruffudd; Dafydd a Wil John, dau frawd o Bant yr Ynn; Iorwerth Evans, Arial (?) House; Idris Pen-bryn, Manod; Bleddyn a Maldwyn (dau frawd), Ffatri Tanygrisiau; Owen John Jones, fy mrawd-yng-nghyfraith, Dyffryn; John Isgoed Williams, Trawsfynydd; Gladys Williams (Price), Jones St a Dolau Las; Glyn Roberts, Tanygrisiau; Jonathan Thomas, mab Ffatri Pentre Llawen, Cerrig-y-drudion; Jacob Jones, Barlwyd St, Tanygrisiau.