Rhyddid a dringfeydd epig

Cyfweld Gerwyn Siôn Roberts,  y dringwr a’r ffotograffydd medrus o’r Manod

Dw i’n deall dy fod yn arweinydd mynydd. Sut wnes di ddechrau gweithio yn y maes yma? 

O oedran ifanc rydw i bob amser wedi bod ag angerdd am yr awyr agored. Dwi’n cofio pan es i ar daith gydag Ysgol y Moelwyn. Aethon ni i fyny Moel Eilio a phan welais i’r Wyddfa dan eira, sylweddolais pa mor anhygoel yw Eryri. Syrthiais mewn cariad â'r mynyddoedd a'r dirwedd yn syth bin.
Deuthum yn Arweinydd Mynydd oherwydd fy mod eisiau mynd â phobl i fyny'r llwybr anhygyrch i ddysgu a dangos Eryri iddynt. Felly maen nhw'n cael yr un teimlad ag a gefais i pan syrthiais mewn cariad ag Eryri.

Disgrifia dy ddiwrnod gwaith arferol
Mae fy nyddiau/wythnosau bob amser yn wahanol. Rwy'n llawrydd yn bennaf felly mae'n rhaid i mi chwilio am y gwaith fy hun. Mae'r gwaith yn cynnwys dysgu pobl i ddringo, arwain pobl i fyny mynyddoedd, arwain beicwyr mynydd. Mae lleoliadau bob amser yn wahanol sy'n braf. Dwi'n gweithio yn Eryri yn bennaf ond dwi hefyd yn gweithio yn achlysurol yn Ardal y Llynnoedd, Yr Alban ac eleni yn rhyngwladol.

Beth ydy’r peth gorau am fod allan yn yr awyr agored?
Rhyddid ac antur. Rwyf wrth fy modd yn anturio ar fy mhen fy hun neu gyda chwmni. Mae natur yn dod ag ymdeimlad o dawelwch a llonyddwch. Mewn byd sy’n fwrlwm o geir cyflym, ffonau clyfar, a hysbysebion teledu, mae’r awyr agored yn parhau i fod yn amrwd ac yn ddigyswllt. Ac nid yw'n gyfrinach y gall lleihau straen fod o fudd i'n hiechyd seicolegol a chorfforol.

 ... A beth ydy’r profiad mwyaf dychrynllyd iti ei gael ar y mynyddoedd?
Mae yna lawer o adegau pryd ti’n cael dy ddal allan gan y tywydd, tirwedd yn newid a ballu. Os bydd rhywbeth yn mynd o'i le tra'ch bod chi allan, mae'n rhaid i chi beidio â chynhyrfu, defnyddio'ch sgiliau a'i ddatrys. Does dim ots pa mor brofiadol ydych chi, na sawl gwaith rydych chi wedi bod yn cerdded yn y mynyddoedd, byddwch bob amser yn paratoi ar gyfer y gwaethaf.

Oes gen ti hoff fynydd lleol .... a pham?
Cwestiwn anodd…. hmmmm. Mae gan bob mynydd ei bersonoliaeth ei hun, o'i safbwyntiau, ei dechnegau, a'i straeon. Ond dwi'n meddwl Tryfan, Crib Goch, Moelwynion a Cnicht.

Mae Tryfan yn fynydd technegol iawn, nid yw'n heic mewn gwirionedd, mae pob llwybr yn llwybr sgramblo/dringo. Mae ganddo lwybrau sy'n hawdd eu sgrialu i ddringo caled. Rwyf wrth fy modd â'r amrywiaeth gwahanol o lwybrau i fynd i'r afael â nhw. Mae Crib Goch yn fynydd unigryw i Eryri. Mae ei siâp fel ei enw - ‘crib’, lle mae’n rhaid i chi gerdded ar draws top y gefnen gul hon gyda chlogwyni 100 troedfedd ar y ddwy ochr. Moelwynion a Cnicht yw fy mynyddoedd lleol a threuliais lawer o amser yn cerdded, seiclo a rhedeg i argae Stwlan ac i’r copaon. Mae'n braf bod ar fynydd lle rydych chi'n gweld pobl leol yn bennaf.

Dw i’n deall dy fod yn tynnu lluniau hefyd – o le datblygodd y diddordeb yma?
Fy nod gyda ffotograffiaeth yw dal y teimlad hwnnw o archwilio lleoedd newydd am y tro
cyntaf - ei rewi i gael ei rannu a'i ail-fyw dro ar ôl tro. Gan fy mod i bob amser allan, roeddwn i wrth fy modd yn tynnu lluniau o'r foment. Roedd pobl eisiau prynu fy lluniau felly dechreuais werthu. Edrychwch ar fy mhortffolio ar fy ngwefan.

Fe wnes di redeg ras y llynedd – dros gan cilomedr i fyny 47 copa Eryri. Swnio’n wallgo! Sut brofiad oedd hynny?

Ras y Paddy Buckley: Profiad diddorol a phoenus. Yr her anoddaf i mi ei gwneud hyd yn hyn. Dysgais lawer trwy wneud yr her hon, dysgais beth roedd fy nghorff yn gallu ei wneud pan fydd gennych chi feddwl positif. Rhyw bwynt roeddwn i eisiau stopio oherwydd blinder a phoen, ond oherwydd bod gen i feddwl positif gallwn barhau.

Rwyt ti wedi teithio dipyn hefyd – Yr Alpau, Nepal, India ... Dyweda fwy wrthym ni.
Es i Nepal ac India i archwilio, heicio a theithio. Roedd yr Himalayas yn syfrdanol.
Un o fy nheithiau diweddar oedd dringo yn yr Alpau. Gyrrodd fi a ffrind lawr i Chamonix gyda'n gilydd a chysgu yn y fan am bythefnos. Fe wnaethon ni ddringo rhai dringfeydd epig, y dringo gorau rydw i erioed wedi'i wneud. Roedd dringo ar 4000m gyda golygfa Mont Blanc wrth fy ymyl yn epig.

Mi fuost ym Mhatagonia yn ddiweddar hefyd. Cyfnod difyr mae’n siŵr?
Ymweld â’r Wladfa ym Mhatagonia oedd y profiad mwyaf swreal ac emosiynol i mi ei gael. Roedd siarad Cymraeg ar ochr arall y byd yn anhygoel ac yn swreal. Fe wnaethom hefyd lawer o ferlota yn yr Andes.

Oes gen ti daith arall wedi ei threfnu’n fuan?
Wrth ateb y cwestiynau hyn (diwedd Ionawr) rwy'n gyrru yn y Dolomites. Byddaf yn archwilio gogledd yr Eidal yn fy fan. Fy nghynllun yw heicio, rhedeg, eirafyrddio, a beicio yma. Rydw i hefyd yn gweithio ym Morocco ddechrau mis Chwefror. Rwy'n arwain grŵp i fyny Mt.Toubkal gyda chwmni anhygoel o ogledd Cymru o'r enw Adventurous Ewe.

Mae gen i lawer o deithiau ar y gweill eleni. Beicio o gwmpas Mallorca, rhedeg Tour du Mont Blanc. Mae gen i ychydig o swyddi rhyngwladol hefyd, mwy o waith ym Morocco ym mis Mehefin, beicio o gwmpas y Dolomitau a seiclo o Lundain i Baris. Blwyddyn gyffrous.

[Cyfweliad gan Glyn Lasarus Jones]

- - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2023

Stolpia- Chwarel Nyth y Gigfran

Hen ddiwydiannau Glan-y-pwll a Rhiw

Bu sawl diwydiant yn y ddwy ardal uchod tros y blynyddoedd, ac wrth gwrs, bu un ohonynt yn fyd-enwog yn ei dydd, sef Chwarel Lechi Oakeley. Pa fodd bynnag, y tro hwn hoffwn grybwyll un nad yw ei hanes mor gyfarwydd i lawer y dyddiau hyn, sef hen Chwarel Glanypwll, neu’r Glan-y-pwll Slate and Slab Company, a rhoi ei henw swyddogol iddi hi. 

Y mae safle y chwarel hon ar ddannedd y graig sydd rhwng hen Chwarel Oakeley a Chraig Dipia, ac uwchlaw y fan a elwir Groesffordd (gweler llun). Adnabyddir hi wrth yr enw Chwarel Nyth y Gigfran ar lafar gan mai yn y rhan honno y dechreuwyd ei gweithio yn yr 1840au gan yr hen gloddiwr Twm Ifan Jams, a dyna pam y gelwid hi yn Cloddfa Twm Ifan Jams gan yr hen bobol.

Un o luniau John Thomas, Cambrian Gallery, tua1875, gyda hen Dai Groesffordd a 2 inclên Chwarel Glan-y-pwll (LLGC).

Credaf mai yn 1861 y ffurfiwyd cwmni Chwarel Glanypwll a hynny gyda chyfalaf o £30,000 mewn cyfranddaliadau gwerth £5 yr un. Yn ôl enwau’r cyfarwyddwyr, gwŷr cyfoethog o Loegr oedd y mwyafrif ohonynt. Bu’r cwmni yn datblygu’r chwarel am rai blynyddoedd gan obeithio taro ar lechfaen o’r un ansawdd a Chwarel Oakeley, ond ni lwyddwyd. Gwnaed dwy inclên i fyny i’r chwarel yn 1866/67, yr uchaf yn serth iawn, yn ogystal â changen i gysylltu gyda Rheilffordd Ffestiniog. 

Dechreuwyd hefyd ar godi melin a thwll olwyn ddŵr ar fan y tu isaf i’r bwthyn bach a elwir ‘Cronstadt’, ac ar yr ochr ddwyreiniol i’r rheilffordd. Pa fodd bynnag, nid yw’n debygol bod y gwaith wedi ei gwblhau, ac efallai, oherwydd i’r cwmni fynd i drafferth ddybryd gyda therfynau Chwarel Oakeley. Bu achos cyfreithiol yng Nghaer yn erbyn cwmni Chwarel Glanypwll gan Mrs Oakeley a rhybudd llys nad oedd i dresmasu ar dir y chwarel fawr neu mi fyddai yn wynebu dirwy drom.

Dywedir bod y cwmni wedi ceisio codi boeler i fyny i’r chwarel un tro a’i fod wedi mynd i drafferth ar yr inclên uchaf, sef inclên a weithiai fel math o drwnc, neu inclên ‘llwyfan symudol’ (transporter incline). Bu fel pryf copyn ar raff yno am ddyddiau a dywedodd Richard Owen, un o’r prif weithwyr, na ddeuai yr un arall yno byth eto, ac felly y bu. 

Clywais y diweddar John Hughes, Ferlas, yn dweud bod y gweithwyr wedi gobeithio taro ar lechfaen o liw gwyrdd olewydd (olive green) o ansawdd dda yno gan fod y graig mewn un rhan o’r chwarel yn wyrdd golau, ac yr oedd galw am lechi to o’r fath, ond ni ddaeth fawr ddim o hynny, chwaith. Gyda llaw, yr enw ar yr haen hon o lechfaen yw Llygad Glan y Pwll neu’r Olive Vein. 

Ychydig iawn o lechi to a slabiau a gynhyrchwyd yno. Anfonwyd 387 tunnell o’r chwarel yn 1867 i borthladd Porthmadog, o bosib y nifer uchaf a wnaed yno. Er iddi rygnu mynd am ychydig wedyn, erbyn y flwyddyn 1870 roedd y lle wedi ei adael i sefyll. 

Siop Mafeking a Cae Dolawel
Diolch i Lisa Lloyd, Yr Wyddgrug, am rannu ei hatgofion yn rhifyn Ionawr am Siop Mafeking a tharddiad yr enw. Gyda llaw, ceir enw arall o ddyddiau Rhyfel De Affrica yng Nglan-y-pwll, sef Kimberley House. 

Diolch hefyd i Aled Ellis, Minffordd, am yr wybodaeth ganlynol am Gae Dolawel: Bu adroddiadau yn y Merioneth and Vale of Conway Football & Sports Gazette,16 Chwefror 1951, bod cynllun uchelgeisiol ar droed i wneud Cae Dolawel yn faes chwaraeon gydag arena ar gost o rhwng £7,000 a £10,000, a gwneud Cae Haygarth Park yn atgof prudd! 

Pa fodd bynnag, yn ôl yr adroddiad a ymddangosodd yn y Blaenau Ffestiniog & District Sports Report, 4 Hydref, 1952: roedd Cwmni Chwarel Oakeley yn fodlon ystyried ei werthu, ond barn y rhai a arolygodd y cae oedd ei fod yn anaddas ar gyfer y cynllun a byddai’n costio gormod, gan nad oedd modd cael grant o unrhyw ffynhonnell tuag at ei addasu. Yn dilyn cyngor y Pwyllgor Arbennig penderfynodd y Clwb Pêl-droed nad oedd am barhau â’i amcanion gyda’r cae. Tybed beth fuasent yn ei ddweud heddiw wrth weld y cae rygbi a’r Tŷ Clwb ?
- - - - - - - - - - -

Pennod o gyfres Stolpia gan Steffan ab Owain.

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2023

Syniadau GwyrddNi yn siapio!

Os ydy unrhyw beth gwerth ei wneud yn dechrau gyda sgwrs dda, yna mae Neuadd Llan Ffestiniog yn le da iawn ar gyfer hynny. 

Ar nifer o nosweithiau yn Ionawr a Chwefror, daeth trigolion Bro Ffestiniog draw ar gyfer cyfarfodydd y Cynulliad Cymunedol ar yr Hinsawdd Bro Ffestiniog, sy’n cael ei gydlynnu a’i hwyluso gan fudiad GwyrddNi. Mae’r criw yn y broses o ateb y cwestiwn: 

Sut allwn ni ym Mro Ffestiniog ymateb yn lleol i newid hinsawdd?

Yn ystod y cynulliadau blaenorol daeth aelodau ynghŷd i ddod i adnabod ei gilydd, i rannu eu profiadau o newid hinsawdd yn lleol a dechrau rhannu eu sgiliau a’r hyn yr hoffen ddysgu neu wybod mwy amdano. Maent hefyd wedi bod yn dychmygu’r dyfodol gwell y gellir ei greu yn lleol petai ni’n dechrau ymateb i newid hinsawdd rwan. Trwy’r trafodaethau maent bellach wedi cytuno ar bedwar pwnc i’w harchwilio ymhellach: Tyfu Bwyd, Insiwleiddio Cartrefi, Rhannu Sgiliau ac Ynni Cymunedol. 

Yn ystod y trydydd Cynulliad hwn bu cyfle i ddatblygu rhai o’r themâu a’r syniadau hyn ymhellach, gyda’r nod o ddylunio prosiectau a chynlluniau fydd yn cael eu tynnu ynghyd mewn Cynllun Gweithredu. Yn ystod y Cynulliad hwn cawsom hefyd gyfle arbennig i glywed gan ddisgyblion ysgol leol, sydd wedi cymryd rhan mewn cynulliad yn eu hysgol dan arweiniad Swyddog Addysg GwyrddNi sef Sara Ashton-Thomas, sydd hefyd yn hogan leol! Roedd syniadau’r plant yn wych ac yn rhoi tân ym moliau pawb oedd yn bresenol! 

Mae’r cwbl wedi arwain at sgyrsiau pellach am brosiectau ychwanegol gan gynnwys cynllun datblygu natur lleol. Daeth undeg pedwar aelod newydd i’r cynulliad hefyd  - unigolion o nifer o swyddi a meysydd gwahanol - er mwyn rhannu eu profiad a’u harbenigedd, gan helpu’r criw i siapio a datblygu eu syniadau ymhellach. 

Bydd Cynllun Gweithredu Cynulliad Bro Ffestiniog yn barod yn fuan, ar ôl y Cynulliad Cymunedol olaf ym Mawrth, a bydd modd i chi ei ddarllen ar wefan GwyrddNi.

Gallwch hefyd arwyddo Addewid GwyrddNi - ar ôl gwneud hynny byddwn yn ebostio’r cynllun atoch unwaith mae’n barod.

Efallai bod llawer ohonom yn teimlo nad yw hwn yn gyfnod cyffrous iawn, ond o edrych ar y cyfoeth anferth o syniadau sydd yn deillio o’r broses hon, mae’n sicr yn teimlo i mi fel bod y dyfodol yn dal yn llawn gobaith. 

Nina Bentley,
Hwylusydd Cymunedol GwyrddNi ym Mro Ffestiniog
- - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn rhifyn Chwefror 2023

Adloniant; Diwylliant; Chwyldo!

Ar Nos Wener olaf Ionawr cafwyd noson o sgwrs a chân yng nghaffi Antur Stiniog ynghanol y Blaenau. Cangen Bro Ffestiniog o Yes Cymru, yr ymgyrch dros annibyniaeth oedd wedi trefnu’r noson, y cyntaf mewn cyfres o nosweithiau i ddiddanu a diddori.

Daeth cynulleidfa dda i fwynhau noson efo Elidyr Glyn -prif leisydd y grŵp poblogaidd Bwncath, ac enillydd Cân i Gymru 2019- yn canu rhai o’u hanthemau yn ogystal ag ambell glasur fel Y Dref Wen a Strydoedd Aberstalwm, a chloi’r noson efo pawb yn cyd-ganu Yma o Hyd! 

Elidyr Glyn a Myrddin ap Dafydd. Llun Gai Toms

Yno hefyd oedd y Prifardd ac Archdderwydd Cymru, Myrddin ap Dafydd yn rhoi sgwrs ddifyr iawn yn plethu’r cwricwlwm addysg newydd, adnoddau naturiol a thrafnidiaeth Cymru, a newid hinsawdd. Ar ôl egwyl fer bu’n adrodd rhai o’i gerddi, yn ddwys ac yn ddoniol, a’r gynulleidfa yn gwrando’n astud ac ymateb yn deimladwy. 

Fe gafwyd ymateb gwych gan bawb i’r noson gynta yn y gyfres. Roedd yn arbennig o braf gweld dwsin o bobl ifanc yn dod i mewn i wrando’n benodol ar Elidyr a chael tynnu eu lluniau efo fo!

Awyrgylch braf Tŷ Coffi Antur Stiniog. Llun Paul W

Cyfres Caban ydi enw'r digwyddiadau yma, i adlewyrchu caban y chwareli, lle'r oedd y gweithwyr yn trafod materion gwleidyddol a diwylliannol y dydd, ac yn canu a diddanu ei gilydd yn ystod egwyl o’u gwaith. Y gobaith efo’r gyfres ydi llenwi bwlch ar ôl i Gymdeithas y Fainc Sglodion ddod i ben, yn ogystal â chynnig adloniant a chodi trafodaeth am ddyfodol ein cymunedau a’n cenedl. Gobeithio y gwelwn ni chi yno tro nesa’.

 

  

Bu ail noson* y gyfres ar Nos Wener olaf y mis bach, Chwefror 24ain, a'r olaf yn y gyfres ar Nos Wener olaf mis Mawrth, i gyd yng nghaffi Antur Stiniog. 

Gobeithir cynnal gig neu ddau yn y misoedd i ddod hefyd, o bosib yn Y Pengwern, a bydd ail gyfres Caban y gaeaf nesa gyda lwc. 

Bu criw o’r cefnogwyr yn chwifio baneri wrth drofan Bwlch y Gwynt ar fore oer ond braf yn Ionawr hefyd, i godi ymwybyddiaeth i’r ymgyrch, a chael ymateb gwych eto gan y gyrrwyr a’r teithwyr. Mae croeso i bawb ymuno yn ein cyfarfodydd a’n gweithgareddau; dewch draw am sgwrs!

- - - - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn rhifyn Chwefror 2023

* Hanes yr ail a'r drydedd noson yn y gyfres

 

Diolch o galon i BroCast Ffestiniog (ffilm) ac i griw Radio Yes Cymru (podlediad) am roi'r noson ar gof a chadw.

Sgwrs Myrddin Radio Yes Cymru

 

Hanes Rygbi. Cae'r Ddôl

Yn mis Gorffennaf 1976 cafodd pwyllgor Clwb Rygbi Bro Ffestiniog y syniad i ofyn am dir i gael cae rygbi ar y Ddôl pan oedd y cynllun i symud tomen Glanydon i gyffiniau caeau Tanygrisiau – ond cafwyd ar ddeall mae adennill tir i gael tir diwidiannol oedd y cynllun – felly gofynwyd os oedd yn bosib cael cae o dan ysgol Glanypwll a'r lladd-dy. Gwnaed mwy o ymholiadau wrth i aelodau'r clybiau criced a rygbi edrych i mewn i’r posibilrwydd o cael caeau a’r y DDol. 

Gwnaed cais yn mis Hydref 1976 i gyngor Meirionnydd am gae wrth yr hen ysgol a chais i ddefnyddio'r ysgol fel clwb gan Glyn E Jones (trysorydd) ac edrychwyd i mewn i’r ochr ariannol fel  grantia. Cafwyd Pwyllgor Arbennig yn Hen Ysgol y Ddôl, 30 Hydref  1976 i drafod addasu'r adeilad i fod yn glwb i’r Clwb Criced a'r Clwb Rygbi. 

Roedd Dr Boyns a Glyn E Jones wedi bod yn canfasio cynghorwyr lleol a oedd yn unfrydol dros y syniad o gaeau chwarae yn Nhanygrisiau fel roedd y trigolion. Roedd y Cyngor am brynu'r hen ysgol a rhoi les o un mlynadd ar hugain i’r clybiau criced a rygbi. 

Mis Ionawr 1977 prynwyd yr  hen ysgol am £6,000  

Y Ddôl

 

12 Fedi 1977   PAWB yn anfodlon am gyflwr y caeau. Roedd Dr Stewart o Goleg Aberystwyth sydd yn awrdurdod cyndnabyddedig ar feysydd chwarae wedi bod yn archwilio'r caeau ac yn ei adroddiad yn dweud y byddai y caeau yn dirywio o flwyddyn i flwyddyn os na bydd rhywbeth yn cael ei wneud yw gwella .

Cyfarfod Blynyddol 1980                                                                                                                             Capten 1af Elfed Roberts        Capten 2ail R A Davies (Popeye)                                                   Etholwyd Swyddogion ;      Cadeirydd Dr A Boyns    Ysg. Merfyn C Williams    Try. Glyn E Jones Ysg. Gemau Michael Jones    Ysg. Aelodaeth Raymond Cunnington      Rheolwr Cae Gwynne Swyddog y Wasg. Huw Joshua    Arall Gareth Davies   Capten 1af Gwilym James     Ch 24 C 18 E 6  Capten  2 ail Michael Jones     Hyfforddwr i'w benodi

12 Fehefin 1980    Pwyllgor ( Manod )
Gofynwyd i Mike Smith fod yn Hyfforddwr y Clwb o Fis Awst 1980                                                  Gareth Davies fel Is Capten tim 1af     Diolch i pawb oedd yn helpu ar Nos Fawrth yn y Clwb

Tyllau wedi ei gwneud i’r pyst – ond y pyst heb gyrraedd o’r goedwig                                                Tancard newydd - Chwaraewr Gorau yr Ail Dim  - Rhodd Tony Coleman

Medi 1980  Gêm cyntaf a’r y Ddol   

Colli!   Bro  4  v    Bethesda 13  

Bro II  6  v   Bethesda II  32                                 

4Hydref 1980   y ddau dîm yn ennill adref ar y Ddôl  

Bro   15  Abergele  6

Bro II   12   Abergele II   6

- - - - - - - - - -

Crynodeb o erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Ionawr 2023. Rhan o gyfres Gwynne Williams