Atgofion Pant Llwyd

Pennod olaf cyfres Laura Davies.

Cefais dipyn o hanes diddorol gan Laura Jones, Harlech (nee Edwards, un o dyaid o blant y diweddar Tryphena a William Edwards, Mur Lwyd). Nith i Esther ac a dreuliodd ei phlentndod ym Mhant Llwyd.

Sonia am Jini Owen (cariad Hedd Wyn) a arferai fyw tua rhif 8 neu 9 – dynas dlws iawn a dwy foch goch ganddi – ac fel y byddai yn ei chofleidio, “sut wyt ti Lora Bach,” gyda’i dwy law ar ei bochau.

Pant Llwyd. Llun- Paul W

Tua rhif 10 oedd cartef ei Modryb Gwen, a aeth i Lundain i fyw ar ôl colli ei phlentyn, Gwendoline. Dwynai ar gof fel roeddent fel plant ofn wrth glywed swn cenfaint (gyr) o ferlod mynydd llwydion yn rhedeg i lawr Allt Bwlch ‘Wfa. Symudwyd y merlod o’r mynydd i borfeydd y dyffrynoedd yn yr hydref.

Ar ochr ffordd Cae Swch clywodd y Sipsiwn yn canu fin nos wrth y tân. Cofia fynd i Ysgol Llan a chofia ei athrawon: Mrs Capten Roberts, Miss Huws a Miss Lisi Jos, ac un o’i cyd-ddisgyblion – Beti Wyn, Siop Isa’. Soniai am y grât, ym mhen pella’r Capel Bach, ac fel y gofalai Miss Naomi Jos fod yna danllwyth o dân bob amser i gadw ni’r plant yn gynnas mewn rhwy gyfarfodydd.

Wrth son am y merlod, rwyf yn cofio Mam yn adrodd fel y byddai’n forwyn yn Nhyddyn Gwyn Mawr efo’i modryb, Sera Williams, tua 1915 yn dod a merlod o’r mynydd – Y Migneint – i lawr i Felen Rhyd Fawr i bori ac i’w gwerthu i fynyd i byllau glo y De.

Byddai’n gorfod rhedeg o flaen y merlod i gau y llidiardau. Roedd wedi llwyr flino ac yn gorfod cerdded adref i Dyddyn Gwyn Mawr wedyn.

Diolch o galon i Sali Ellis, Pant Llwyd, Esther Owen, Califfornia, a Lora Jones Harlech am ragor o hanes diddorol am Bant Llwyd.
---------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ebrill 1998 (heb y llun).

Atgofion Pant Llwyd

Pennod 4 o gyfres Laura Davies.
Cefais hanes diddorol o Galifornia, am ardal Pant Llwyd, dipyn bach yn gynharach na fy nghyfnod i, gan Esther Owen (nee Edwards a chwaer i Evan Edwards, Llain Wen). Ymfudodd Esther yno rai blynyddoedd yn ôl o Lŷn. Un o blant Laura a William Edwards (ddiweddarach Gyfynys).

Symudodd y teulu o’r Cefn, lle ganwyd Esther, i Rhif 1 Tan y Bryn, pan oedd yn ifanc iawn. Arferai brawd arall iddi, Willie (William Edwards, Mur Llwyd) fyw yn Islwyn (dau dŷ wedi ei wneud yn un). Sonia mor dwt oedd Pant Llwyd ac mi roedd y lle’n fywiog drwy’r flwyddyn gyda’r cyfarfodydd, dramau, partion a chwaraeon a gynhaliwyd yno. Ras traws gwlad i lawr Cae Swch ac i fyny drwy Llety Fadog ac yn ôl at y Capel Bach. Cofia hi a Mair Vaughan yn hel mafon gwyn ar y dde wrth fynd i fyny’r rhiw wrth Pen Rhiw Mawr a holai a oedd y planhigion yno o hyd.

Dipyn i fyny’r allt, ond ar  y chwith, safai Penrhiw Bach a meddyliai i Lys Owain gael ei adeiladu ar ei sylfeini. Helai atgofion am deulu tawel a hoffus Jo:  Jo malu metlin oedd hi yn ei alw, gan mai dyna a wnaeth. Cofia ei fam a’i dad a’r teulu oll. Mam Mam fyddai pawb yn Mhant Llwyd yn ei galw. Aethwn yno i’w thŷ, gyda Mair Vaughan, ei nith. Gwisgai Mam Mam sgert, het a ‘chep’ bob amser. Byddai Mair yn gofyn iddi “Ble dachi’n mynd”, a Mam Mam yn dweud o hyd “Mynd i godi mhenshwn, yldi.” Mi roedd Mrs Roberts, 2 Islwyn wedi symud yno o Ben Rhiw Bach ac mi roedd ganddi ferch Ann Jane a dau fab, Daniel (tad Ffestin) a gadwai siop ffrwytha’ yn y Blaenau – credaf mai enw’r mab arall ydi Robert Owen.

Llyn Dubach y Bont a ffordd Y Foelgron (llun Paul W)

Roedd cysylltiad teuluol uniongyrchol cydrhwng mam Esther a mam Syr Ifan – hannant o Drawsfynydd ac o’r un hil a theulu yr Archddiacon Hugh Aron Evans. Symudodd ei theulu i Bont yr Afon Gam pan oedd Esther tua 12 oed ac wedyn yn ddiweddarach i Sofl y Mynydd. Helai atgofion am hi a’i brawd Ifan yn trin mawn wrth Ffynnon Eidda ac yn cael dŵr o’r ffynnon. Nid oedd ganddi gof o ddim adeilad wrth y ffynnon ond cofia’n dda am y tŷ mawr a safai ar lan Llyn Dubach y Bont – Y Foelgron. Ni hoffai Esther fyw ym Mhont yr Afon Gam gan fod y lle mor anghysbell ac y bell o Bant Llwyd.

Soniai hefyd fel y cerddasai at Ben Ffridd a throi i’r dde ble roedd gwersyll sipsiwn yn arfer bod ac fel roedd hi a’i chwiorydd yn hoffi edrych i mewn i’r garafan. Honno’n lan a thwt a’r tegannau a’r canwyllbrenau pres yn sgleinio. Gwneud piseri a thuniau godro o bob math oedd y gŵr, Mr Fox.

Meddai ar arth ‘frown’ a hoffem ei gweled yn dawsio fel y canai ei ffidil. Tra’r oedd hyn yn mynd ymlaen gweithiai ddwylo medrus a diwyd ei wraig ar waith crosio. Cofiaf innau hefyd weled sipsiwn wrth giat Llety Gwilym, pan oeddwn yn cerdded adref hefo fy mrawd Dafydd i Sofl y Mynydd, yn y dau ddegau. I gychwyn mi roeddwn eu hofn ond yn araf daethom i’w hadnabod ac yn ffrindiau hefo nhw.
-------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 1998.
Dilynwch y gyfres efo'r ddolen Atgofion Pant Llwyd isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde (os yn darllen ar ffôn, rhaid dewis 'web view')

Ar Grwydr -Unwaith Eto!

Crwydro’r cyfandir efo Mici Plwm.
Rhan o gyfres o erthyglau gan awduron gwadd ar thema Ewropeaidd.

'Eto daeth amser i symud'...ydi un o linellau cofiadwy'r gân i'r Sipsiwn gan Islwyn Ffowc Elis, a gwir y gair fe ddaeth hi ychydig dros fis yn ôl yn amser i minnau, fel y Sipsiwn i godi pac unwaith eto.

Fe fyddwn pan oeddwn i'n blentyn yn Llan, yn hel meddylia'n gyson ynglŷn â faint o'r byd y byddwn yn anelu i'w weld ac i sawl gwahanol wlad y byddwn, dros y blynyddoedd yn teithio iddynt.

Braf erbyn heddiw ydi medru nodi mod i bellach wedi troedio mewn gwledydd megis Awstralia, Seland Newydd, India, Pacistan a Kashmir, Yr Aifft, Ariannin (Patagonia), Chile, Yr Unol Daliaethau, Hawaii a Mecsico, Jamaica a'r Dominica Republic, ac i bob pwrpas holl wledydd Ewrop yn ei thro!

Dwi'n siŵr y byddai'r crwydryn a arferai grwydro o gwmpas 'Stiniog a gogledd Cymru pan roeddwn yn blentyn, sef Twm Gwlan, yn rhyfeddu mod i wedi teithio i gymaint o gorneli o'r byd, ac wedi bwyta danteithion anarferol iawn, megis cyri cynffon mwnci a nadroedd ac yn y blaen.

Cartra olwynion Mici

Tebyg mai'r ffaith fod trigolion Llydaw yn gefndryd Celtaidd i mi ydi'r prif reswm fy mod yn cael fy nhynnu dros y Sianel, i fwynhau'r gwmnïaeth a'r bwydydd apelgar a blasus yno, heb anghofio'r seidr a'r gwinoedd amrywiol sydd yn cael eu gweini yn profi'n fagned cryf iawn a fydd yn fy nenu draw yno heb ddim trafferth o gwbl.

Yn ystod wythnos olaf mis Gorffennaf eleni, yn cael fy hun yn gyrru ar fwrdd y fferi Barfleur a chroesi o Poole i Cherbourg, sef taith o ryw bedair awr a hanner. Dilyn trwyn y 'cartra olwynion' oedd y bwriad am y cyfan o fis Awst, gan alw, os byddai'r awydd yn codi mewn pentrefi a threfi megis Pontorson ger Mont Sant Michel, Dinard a Tregastel, Douarnenez ac ymlaen i lawr yr arfordir i Auray a Locmariaquer, Lamor Baden yn ardal Morbihan o Lydaw.

Cyffro. Cyd-deithiwr ffyddlon

Erbyn hyn mae darganfod lleoliadau newydd ac ail ymweld â chydnabod mewn pentrefi glan y môr yn profi'n bleserus iawn gyda blas llawer rhagor ar wneud yr union beth eto i'r dyfodol.

Fe fyddwn, fel llyfryn teithio, yn medru adrodd hanesion a sôn am y gwahanol gymeriadau byddaf yn eu cyfarfod yn flynyddol, gan ychwanegu rhestr o'r tai bwyta a'r prydau bwyd sydd pob amser yn apelio - ond rhyw gatalog fyddai hynny.

Wrth deithio mater o bawb at y peth y bo a mwynhau ydi hi yn fy marn i, a phwrpas hyn o lith ydi tynnu dŵr i'ch danadd gan obeithio codi rhyw awydd ynddo chithau darllenwyr Llafar Bro i ddilyn yn ôl fy nhroed a thramwyo llwybrau tebyg i rai bûm i yn ystod yr antur diwetha 'ma.

Pan ddaeth hi yn amser i droi trwyn y 'cartra olwynion' am adra roedd dros fil a phum cant o filltiroedd wedi gwibio dan yr olwynion.

Ble nesaf? - wel gan aros ym myd y 'Sipsiwn': Nid oes gennyf ddewis bro o felys i mi yw byw, felly hei ho heidi ho tan y tro nesaf bydd hi.

Kenavo!
-------------------------------------------------


Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2016.
Dilynwch gyfres Ewrop efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.


[Diolch i ymgyrch Cymru Rydd yn Ewrop am y faner sydd wedi ymddangos efo'r gyfres.  Lawrlwythwch amrywiol faneri yn fan hyn]