Senedd Stiniog- Newyddion o'r Cyngor Tref

Cadair Eisteddfodol arall yn dychwelyd i Ffestiniog ar ôl oes ar wasgar!
Roedd y Cyng. Peter Jones wedi gweld y gadair Eisteddfodol ar werth ar y we. Cynigiodd y dylai’r Cyngor ei phrynu, i sicrhau y gall ddychwelyd i Fro Stiniog. Enillwyd y gadair yn 1897 gan Isaac Jones yn Eisteddfod Ebenezer, Blaenau Ffestinog. Cytunwyd i brynu’r gadair am £550, ac erbyn hyn, mae hi’n sefyll yn falch yn Siambr y Cyngor yn y Ganolfan.

 

Ystâd y Goron yn lleihau lefel y dŵr yn Llyn Dubach am resymau diogelwch
Daeth Ross Evans o Stâd y Goron i roi gwybod i’r Cyngor am gynlluniau’r corff hwnnw, sydd piau’r gronfa, i leihau lefel y dŵr 100mm y flwyddyn, a hynny am resymau diogelwch gan fod y strwythur yn wan. Maent yn bwriadu gwneud ffordd dros dro i wneud hyn, a’i symud wedyn. Maent wedi derbyn cyngor ecolegol ac archaeolegol, o gofio ei fod o fewn tirwedd llechi Gogledd Orllewin Cymru. Gofynnodd y Cyng. Marc Lloyd Griffiths am gopi o’r arolwg ecolegol. Cytunwyd i ddarparu hwn. Lleisiodd y Cyng. Mark Thomas bryder am yr effaith posibl ar stoc pysgod, gan nodi fod rhai’n dal i bysgota yno. Atebodd Mr Evans y dylai fod yna ddigon o ddŵr ar gyfer y pysgod sydd ar ôl. Erbyn i’r rhifyn yma o Lafar Bro ymddangos, mae’n debyg y bydd y gwaith hwn wedi dechrau a bydd yn parhau am rai wythnosau.

Clwb Amaturiaid y Blaenau yn cael grant am offer fideo newydd
Ystyriwyd cais gan y clwb i brynu VEO, sef peiriant recordio i alluogi pobl i wylio gemau o’u cartrefi. Cost yr offer fydd £2,500. Cytunwyd i gyfrannau £1,000 tuag at hwn. Cytunwyd hefyd i gyfrannu £1,000 tuag at Ambiwlans Awyr Cymru a £1,000 tuag at fudiad Dawns i Bawb, sy’n cynnig cyfleoedd dawnsio i bobl o bob cefndir trwy Wynedd, Conwy ac Ynys Môn.

Cefnogi troi’r llwybr llechi yn llwybr Cenedlaethol
Llwybr 83 milltir yw hwn, o Fangor, trwy ardaloedd llechi Eryri, gan gynnwys Tanygrisiau, y Blaenau, a Llan Ffestiniog. Roedd y Llwybr Llechi wedi ysgrifennu at y Cyngor yn gofyn am gefnogaeth i ddynodi’r llwybr fel Llwybr Cenedlaethol, fel Llwybr yr Arfordir. Nodwyd fod ymchwil gan y Ramblers fod twristiaeth cerdded yng nghefn gwlad ac arfordir Cymru yn cyfrannu dros £550 miliwn i'r economi a bod llwybrau cerdded yn rhoi cymhareb budd i gôst o 20:1. Cytunwyd i gefnogi’r cais.

Adroddiad Cadi am ei hymweliad â Rawson, Patagonia
Derbyniwyd adroddiad gan Cadi Dafydd, enillydd Ysgoloriaeth Patagonia 2025, am ei hamser yn Rawson. Dwi’n meddwl fod fersiwn fyrrach o hwn yn ymddangos yn Llafar Bro. Mi gafodd Cadi ei chanmol am hwn. Mae’n werth ei ddarllen!

Gwaharddiadau Parcio Tan y Manod
Ystyriwyd cynlluniau gan Gyngor Gwynedd am waharddiadau parcio yn Nhan y Manod. Roedd swyddog o Gyngor Gwynedd wedi trafod y mater efo’r Cyng Glyn Daniels ac wedi gofyn am farn y Cyngor Tref. Cytunwyd i gefnogi’r cais hwn, a hynny oherwydd pryder na allai’r gwasanaethau brys basio ar adegau, petai’r angen.

Dod â byd natur i Sgwâr Oakeley 

Yn olaf, adroddwyd fod cynlluniau’n mynd rhagddi ar gyfer cynllun bioamrywiaeth y Sgwâr. Gwerir £1,300 ar 50m o ffens er mwyn gallu plannu coed.

Rory Francis
- - - - - - - -

Ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2025

  

Rhod y Rhigymwr- Casglu'r Cadeiriau

Cyfres Iwan Morgan

Dymunaf yn gynta’ gyfleu fy niolch i’r rhai ohonoch a gysylltodd i’m llongyfarch ar gyflawni canfed ysgrif Rhod y Rhigymwr. Gwerthfawrogaf eich sylwadau’n fawr. Meddyliais tybed a ddylwn roi’r gorau i gyfrannu’r golofn fisol bellach, ond anogwyd fi i ddal ati. Dim ond byw mewn gobaith felly y llwyddaf i ganfod deunydd amrywiol i geisio’ch difyrru chi’r darllenwyr!

Gwerthfawrogaf y gefnogaeth a gefais gan y rhigymwyr dros y blynyddoedd. Mae ARTHUR a CLIFF yn ffyddlon dros ben. Dymunaf hefyd grybwyll GWENLLIAN, ac anfon fy nghofion ati draw’n yr Wyddgrug. 

Un arall yr hoffwn gyfeirio ato ydy Simon Chandler... sy’n barod bob amser i anfon englynion ataf. Carwn ei longyfarch ar gyhoeddi ei nofel gyntaf – Llygad Dieithryn – a hyderu y bydd yn gwerthu wrth y cannoedd. Carwn eich siarsio mewn cwpled o gynghanedd ...

    ‘Os am fwynhau geiriau’r gwaith
    Prynwch gopi ar unwaith!’

Gwyddom pa mor angerddol ydy cariad Simon at ein hardal. Amlygir y cariad hwnnw’n ei englyn ‘STINIOG BÊR. Defnyddia eirfa gerddorol i fawrygu’r dre gan lwyddo i’w huniaethu â’i gorffennol chwarelyddol:

Bu rhyw gân yn ei bargeinion, rhyw gainc,
      rhyw gerdd. Erys coron
yn harddwch y llwch. Mor llon
yw alaw tref fy nghalon.

Galwodd fy nghyfaill o Drawsfynydd, Derfel Roberts heibio’r diwrnod o’r blaen efo copi o ‘Steddfota – Cylchgrawn Cymdeithas Eisteddfodau Cymru. Un o’r erthyglau ynddo sy’n berthnasol iawn i’n hardal ni ydy un Iestyn Tyne ... Casglu'r Cadeiriau. Ymdrinia hon ag Eisteddfod Annibynwyr Ffestiniog 1906 ... a’r sefyllfa go chwithig ac anarferol a gododd yng nghystadleuaeth y gadair. 

‘Dechreu yr haf’ oedd y testun a osodwyd gan bwyllgor yr eisteddfod, a’r beirniad oedd Dyfnallt ... y gweinidog a’r llenor a’r bardd ddaeth yn Archdderwydd ym 1954. Un o Forgannwg oedd Dyfnallt, a bu’n gwasanaethu fel gweinidog yn Nhrawsfynydd rhwng 1898 a 1902. 

Yn yr eisteddfod a gynhaliwyd ar Ddydd Nadolig 1906, y gwaith gorau o gryn dipyn yn y gystadleuaeth oedd un y bardd yn dwyn y ffug-enw ‘Gorwel Gwyn.’  A phwy oedd y bardd hwnnw? Neb llai nag un a ddaeth yn Brifardd yn Eisteddfod Genedlaethol Bae Colwyn lai na phedair blynedd yn ddiweddarach am ei awdl enwog Yr haf.  Ie, Robert Williams Parry [1884-1956]. 

Ond oherwydd amryfusedd ar ran y bardd, chadeiriwyd mohono. Anfonodd ei awdl at yr eisteddfod ddiwrnod wedi’r dyddiad cau... ac i law yr ysgrifennydd, Morris Thomas, yn hytrach nag yn syth at y beirniad fel y gofynnwyd yn yr amodau cystadlu. Er fod y beirniad, Dyfnallt, yn daer dros gadeirio gwaith Gorwel Gwyn, mynnodd aelodau’r pwyllgor fod yn rhaid cadw at y rheolau, a bu’n rhaid bwrw’r gerdd allan o’r gystadleuaeth.

Yr awdl ail-orau yn nhyb Dyfnallt a ddyfarnwyd yn deilwng o’r gadair. Crydd 24 oed o Lanbrynmair, Sir Drefaldwyn oedd y bardd... un o’r enw Abram Thomas, Pen-y-ddôl, Tafolwern. Gwyddom i Abram Thomas ddod yn aelod o’r Ffiwsilwyr Cymreig yn ystod y Rhyfel Mawr. Torrodd ei iechyd, a bu farw o’r diciáu yn Ysbyty Milwrol Casnewydd ym Medi 1916. Nodir yn Y Genedl [26 Medi] ei fod ‘yn fardd o gryn deilyngdod, ac wedi ennill tair cadair ... enillodd un pan oedd rhwng pymtheg ac ugain oed.’ 

Ceir hanes Eisteddfod yr Annibynwyr yn Y Rhedegydd [29 Rhagfyr 1906] ... a dyma ddywedir am gystadleuaeth y gadair:

"AWDL Y GADAIR, Dechreu yr haf... heb fod dros 200 llinell. Gwobr... tair gini a chadair gwerth tair gini. 

Anfonwyd 17 o awdlau i mewn, ond yr oedd yr oreu ddiwrnod ar ôl amser yn dod i law, ac anfonwyd hi i’r ysgrifennydd yn lle’r beirniad. Taflwyd hi allan o’r gystadleuaeth o achos y ddau anffawd yna.
O’r 16 eraill, yr oedd Llygad y Dydd yn oreu. Yr oedd tri Llygad y Dydd wedi dod i law, ond yr un ddechreua gyda’r llinell ‘Wedi gogoniant adeg y gwanwyn’ oedd y goreu. Ni ddaeth ymlaen, ac ni wyddid pwy ydoedd. O dan yr amgylchiadau, cadeiriwyd Mr Robert Griffith, Trysorydd yr Eisteddfod, a chyfarchwyd gan Dyfnallt, Talfor, Silyn, Gwilym Morgan, Ap Defon, Hugh Jones, W. Davies, Bryfdir, Ap Elfyn, Dewi Mai o Feirion ac Ioan Dwyryd."

Yn ôl Iestyn Tyne, ymddengys fod y gystadleuaeth yma ar y Nadolig 1906 yn un arwyddocaol gan fod tri o ddarpar brifeirdd cadeiriol wedi anfon awdlau i’r gystadleuaeth. Yn ogystal ag R. Williams Parry, cafwyd William Roberts [Gwilym Ceiriog], Llangollen... enillydd cadair Caerfyrddin [1911] am awdl i ‘Iorwerth y Seithfed’, ac Ellis Humphrey Evans [Hedd Wyn], Yr Ysgwrn, Trawsfynydd... Bardd y Gadair Ddu, Penbedw [1917] am awdl ‘Yr Arwr’. 

Awdl enwog Williams Parry oedd un o awdlau eisteddfodol mwya’r ugeinfed ganrif. Awdl yn y cywair rhamantaidd ydy hi o’i dechrau i’w diwedd. Cofiaf ddysgu talpiau ohoni ar gyfer arholiad lefel A dros hanner canrif yn ôl... ac mae’r pennill ola’ gobeithiol yn dal ar fy ngho’ o hyd:

Marw i fyw mae’r haf o hyd,
Gwell wyf o’i golli hefyd;
Dysgaf, a’m haul yn disgyn,
Odid y daw wedi hyn.
Mwy ni adnabum ennyd anobaith
Y daw’m hanwylyd i minnau eilwaith;
Ba enaid ŵyr ben y daith sy’n dyfod?
Boed ei anwybod i’r byd yn obaith.

- - - - - - - - - 

Ymddangosodd yn rhifyn Gorffennaf/Awst 2023