Rhod y Rhigymwr -Emyn

Pennod arall o gyfres Iwan Morgan

Er pan oeddwn i’n blentyn bychan iawn, mae emynau a thonau wedi chwarae rhan bwysig iawn yn fy mywyd. Yng Nghorris fy mhlentyndod, cynhaliwyd dwy Gymanfa Ganu Undebol bob blwyddyn, a chan fod galw mynych ar Mam i gyfeilio’n y cymanfaoedd hynny, fe ges fy magu yn sŵn y gân. Oedfa’r bore am 10, Ysgol Sul am 2 ac oedfa’r hwyr am 6 yng Nghapel Rehoboth y Methodistiaid oedd dydd Sul i’n teulu ni ... ac yn ychwanegol at hynny, rihyrsals y Gymanfa wedyn yng Nghapel Salem yr Annibynwyr. Ac fel petae hynny ddim digon, fe ddôi’n cymydog, a arferai arwain y rihyrsals, ynghyd â’i wraig acw ar y ffordd adre i barhau â’r gân.

Pa ryfedd felly fod geiriau emyn a nodau tôn wedi bod yn rhan mor annatod ohonof.

Rydan ni’n cofio Prifwyl Aberafan [1966] am Awdl enwog Dic Jones i’r ‘CYNHAEAF.’ Dyma’n sicr un o’r awdlau gorau a gipiodd gadair y Genedlaethol erioed. 

Ond mae’n bwysig cofio’r Brifwyl honno hefyd am englyn hynod ganmoladwy a luniwyd i ‘EMYN.’ 

Bardd, emynydd a phregethwr a aned yn y Blaenau ddaeth i’r brig. Yno, yn Chwefror 1910 y ganwyd Owen Morgan Lloyd ... yn fab i Hugh a Sarah Ann Lloyd, 4, Heol Maenofferen. Roedd Hugh Lloyd yn ddiacon, athro Ysgol Sul a thrysorydd yng Nghapel Jerusalem. 

Cofiwn am y Parch O. M. Lloyd fel gweinidog Eglwys Annibynnol y Tabernacl, Dolgellau am bron i chwarter canrif (rhwng 1955 a 1978). Roedd o hefyd yn fardd a llenor cynhyrchiol oedd yn feistr ar y gynghanedd, ac yn gwasanaethu fel ‘meuryn’ yn Ymrysonau’r Beirdd ym Mhabell Lên yr Eisteddfod Genedlaethol am sawl blwyddyn. Bu farw ym 1980.

Dyma’i englyn gwych ‘Emyn’:

Mae’n dod â diod awen – at enau
Saint Iôn yn eu hangen;
Y fawlgan hoff, fel gwin hen
O nodd y wir winwydden.

Rydan ni fel Cymry wedi bod yn ffodus ryfeddol o’n hemynwyr, ac oherwydd ein bod ni fel cenedl wedi’n bendithio ag elfen gerddorol, mae’n eithaf posib ein bod ni wedi anwylo mwy ar eiriau ein hemynau nag unrhyw genedl arall. 

Edmwnd Prys, cofeb Llanelwy. Llywelyn2000 CCBY-SA4.0

Un fu’n troedio’r ardaloedd yma bedwar cant a mwy o flynyddoedd yn ôl oedd Edmwnd Prys, yr hen Archddiacon. Fe welodd o werth mewn clodfori Duw ar gân pan gyhoeddodd ei Salmau Cân ym 1621. Dros y canrifoedd, mae’r emyn wedi bod yn gyfrwng eneinedig gan gredinwyr yng Nghymru i ddatgan eu ffydd a’u cred.

Pan oeddwn i’n ddisgybl yn Ysgol Tywyn yn niwedd y chwedegau, ac yn ceisio paratoi at fy arholiadau ‘Lefel A’ mewn Hanes, yn yr iaith Saesneg yn unig y derbyniwyd y papurau arholiad. Yn yr iaith honno yr addysgwyd y pwnc inni, er fod yr athro’n Gymro Cymraeg, ac yn yr iaith honno y paratowyd ni i ateb cwestiynau ar hanes Ewrop a Phrydain rhwng 1714 a 1815. Fel rhan o’r maes llafur, roedd un cwestiwn dewisol ar Hanes Cymru. Ond, yn Saesneg y paratowyd ni ar gyfer ateb hwnnw hefyd. 

Ychydig Suliau cyn yr arholiad, cofiaf wrando ar bregethwr ym mhulpud Rehoboth yn ledio un o emynau Pantycelyn. Pwysleisiodd fod ‘Diwygiad Methodistaidd y Ddeunawfed Ganrif yng Nghymru’ wedi ei grynhoi’n yr emyn yma. Gwnaeth yr emyn argraff arnaf, ac fe roddais y tri phennill ar fy ngho’. Dyma’r cyntaf ohonyn nhw:

Enynnaist ynof dân,
Perffeithiaf dân y nef,
Ni all y moroedd mawr
Ddiffoddi mono ef;
Dy lais, dy wedd, a gweld dy waed
Sy’n troi ‘ngelynion dan fy nhraed.

Wrth ganfod cwestiwn oedd yn ymwneud â’r Diwygiad grymus yma, ac am droedigaethau rhai fel Hywel Harris, Daniel Rowland a Phantycelyn ei hun, dyma fynd ati i sgwennu’r tri phennill yma ar y papur arholiad ac ymhelaethu gorau gallwn arno yn y Gymraeg. 

Yn ystod fy nghyfnod yn y coleg dros hanner canrif yn ôl y cychwynnodd y frwydr i fynnu’r hawl i astudio pynciau cwricwlaidd eraill ac eistedd arholiadau yn y Gymraeg. Tybed ydy myfyrwyr heddiw’n ymwybodol o’r aberth wnaeth fy nghenhedlaeth i dros sicrhau hynny?

I gloi, dyma englyn gan gefnogwr ffyddlon arall - Simon Chandler ... sydd, yng ngeiriau’r bardd ei hun ‘yn sôn am y dyfodol disglair a ddymunaf i ardal y llechi yn sgîl dynodiad safle treftadaeth y byd, ac am rôl allweddol y Gymraeg fel rhan annatod o hynny.’ Ychwanega Simon iddo gael ei ysbrydoli i ddysgu’r Gymraeg gan leisiau’r hen chwarelwyr a glywodd mewn recordiau tanddaearol pan ymwelodd â Chwarel Llechwedd am y tro cyntaf.

Rhodd yr Hen Chwarelwyr ...

Mewn ffydd, o gudd daw eu gwaddol, o’r oer
daw’r arian adfywiol,
diymffrost pob apostol,
ein hiaith ddaw â’n fory’n ôl.

- - - - - - - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mehefin 2022

Rhod y Rhigymwr- Iaith

Pennod o gyfres lenyddol Iwan Morgan, o rifyn Ebrill 2021

Yn Nhŷ’r Cyffredin yn ddiweddar, clywyd yr Arweinydd, sy’n Aelod Seneddol dros Ogledd-Ddwyrain Gwlad yr Haf, yn cyfeirio at y Gymraeg fel iaith estron. 

Bu’r ymateb yn chwyrn ar y cyfryngau cymdeithasol. Daeth i’m cof innau ddyfyniad ddarllenais mewn gwerslyfr hanes yn Ysgol Tywyn yn niwedd y chwedegau- dyfyniad gan yr hanesydd o Sais, H.A.L.Fisher:

‘The Welsh had their own language and culture when the English were eating bark in the bogs of Bavaria.’

 

Mae beirdd Cymreig dros y canrifoedd wedi cyfansoddi cerddi di-ri i glodfori’r hen iaith. Diolch i’r cyfaill Gwyn Elfyn, Pontyberem am dynnu sylw ar Facebook at englyn o waith ei hen daid, mab y tyddynnwr o Gwm Croesor a dreuliodd ran helaethaf ei oes yn nhre’r Blaenau - Humphrey Jones, Bryfdir [1867-1947] a hynny mewn ymateb i sylwadau Jacob Rees-Mogg:

Iaith bur, iaith eglur, iaith hyglod, - iaith gref
Iaith â grym ddiddarfod,
Iaith wen annwyl, iaith hen hynod,
Iaith ein beirdd heb well iaith yn bod.

‘Englynion Gwladgarol’ a gofiaf yn cael eu cyflwyno ar gerdd dant ers talwm oedd y rhai a glywyd ar Facebook ar drothwy Dydd Gŵyl Dewi eleni, a Peter Rowlands, i gyfeiliant ei wraig, Nia, gynt o’r Vanner, Llanelltyd, yn gwneud hynny mor naturiol ar yr hen gainc ‘Consêt y Siri’:

Mawryga gwir Gymreigydd – iaith ei fam,
Mae wrth ei fodd beunydd;
Pa wlad wedi’r siarad sydd
Mor lân â Chymru lonydd?

Bendith ar iaith fy mabandod, - iaith fwyn,
Iaith fy holl gydnabod;
Mae’n iaith dda, mae’n iaith i ddod
I’r nefoedd ar fy nhafod.

Un o feibion Dinbych, William Williams, Caledfryn [1801-69] ydy awdur y cyntaf, a Robert Williams, Trebor Mai [1830-77] pia’r ail o’r englynion. Wedi ei eni yn Llanrhychwyn, Trefriw, teiliwr yn nhref Llanrwst ydoedd Trebor Mai wrth ei alwedigaeth. Cofiaf ddarllen yn rhywle rywdro mai 'I am Robert' ar yn ôl oedd ei enw barddol.

Un a drigai’n yr ardal yma bedair canrif a mwy yn ôl oedd Edmwnd Prys [1544-1623]. Er iddo gael ei urddo yn offeiriad Ffestiniog a Maentwrog ym 1572, mae’n debyg mai wedi iddo ddod yn Archddiacon Meirionnydd ym 1576 y daeth i fyw i’r Tyddyn Du, Gellilydan, lle’r arhosodd hyd ei farwolaeth. Gwyddom fod Prys yn ŵr dysgedig. Mae’r dyfyniad canlynol yn tystio fod ganddo afael ar nifer o ieithoedd, ond yn datgan fod un o’r rheiny’n rhagori ar y gweddill:

Profais, ni fethais, yn faith,
O brif ieithoedd braf wythiaith;
Ni phrofais dan ffurfafen
Gwe mor gaeth â’r Gymraeg wen.

Dau o gyffiniau Llanbrynmair ym Maldwyn oedd Richard Davies, Mynyddog [1833-77] a Richard E. Jones, Glan Ednant [1852-1927]. Fel ei gyfoeswr, John ‘Ceiriog’ Hughes, [1832-87], roedd Mynyddog yn fardd poblogaidd ymysg y werin bobol. Mae rhai o’i ganeuon yn dal yn boblogaidd heddiw … rhai fel Myfanwy [a ystyrir ‘y gân serch orau’n y byd’], a’r gerdd wladgarol ysgafn, Gwnewch bopeth yn Gymraeg.

Cerdd arall o’i eiddo ydy Gwerthu’r Gymraeg [cyflwynedig i deulu Dic Shôn Dafydd]. Yn y Gymru ddwyieithog sydd ohoni, dyfynnaf yr olaf o’i phenillion:

Mae dysgu iaith y Saeson
Yn rhinwedd ymhob dyn,
Ac wrth reolau rheswm
Mae dwy yn well nag un;
Ond pam y rhaid i’r hogiau,
Wrth ddysgu newydd aeg
Fynd yn rhy falch i siarad gair
O’r annwyl hen Gymraeg?
Na wertha dy Gymraeg
Am unrhyw estron aeg;
Ti elli ddysgu iaith y Sais
A chadw dy Gymraeg.

A dyma gyngor Glan Ednant, er nad ydw i’n siŵr a fyddai Rees-Mogg yn llwyr gytuno:

Pan eloch i ffwrdd oddi cartref
I rywle na wyddoch i ble,
Siaradwch hen iaith eich cyndadau,
Ni chlywir ei gwell tan y ne’;
Oblegid mae’n well gan y Saeson
Eich clywed yn siarad Cymraeg –
‘Does dim â yn fwy at eu calon
Na’ch clywed yn mwydro eu haeg;
Siaradwch Gymraeg, siaradwch Gymraeg,
‘Does iaith ar y ddaear mor goeth â’r Gymraeg.

Ym 1892 y cyhoeddodd Syr John Morris-Jones [1864-1929] ei awdl Cymru Fu: Cymru Fydd. Dangos ei anfodlonrwydd ynglŷn â Chymru ei gyfnod a wna’r bardd gan ymfalchïo yng ngogoniannau’r gorffennol. Cyfeiria at y bonedd a drigai yma gynt ac a fyddai’n noddi ei beirdd:

Gwŷr iawn a garai’r heniaith,
Gwŷr hael a garai ei hiaith.

Ond roedd y sefyllfa erbyn cyfnod ysgrifennu’r awdl wedi dirywio’n enbyd:

Ein hiaith i’n bonedd heddyw,
‘Barb’rous jargon’ weithion yw,
Sŵn traws y ‘peasant’, a rhu
I’r ‘ignorant’ ei rygnu.

Cân wladgarol y bu llawer o ganu arni dros y blynyddoedd oedd un Eifion Wyn [1867-1926] - Eu Hiaith a Gadwant. Mae pendantrwydd hon yr un mor gyfoes o hyd:

Gwnawn, ni a’i cadwn. Os aed â’n gwlad,
Nid aed â’n heniaith oddi ar ein had;
A mefl ar dafod yr unben rhaith
A’i gwnelo’n gamwedd in garu ein hiaith.
O fannau Epynt i fannau Llŷn,
Mynnwn gael siarad ein hiaith ein hun.

Canodd W. Rhys Nicholas [1914-96], y barddbregethwr a’r emynydd oedd yn enedigol o Ogledd Penfro gerdd brydferth i’r Iaith Gymraeg:

Ti sy’n fy rhwymo wrth y tiroedd mwyn
Ac wrth dreftadaeth na all neb ei dwyn;
Dy briod-ddulliau sydd fel clychau clir
I’m galw’n daer at wleddoedd bras fy nhir …

Ti sy’n trysori rhin y dyddiau gynt
A’r hoen sydd heddiw’n afiaith yn y gwynt;
Os bydd fy sêl i’th arddel ‘fory’n llai,
Maddeued Crëwr pob rhyw iaith fy mai.

A dyma roi’r gair olaf i Roger Jones [1903-82], bardd-bregethwr arall ac englynwr sicr ei drawiad o Roshirwaun, Llŷn. Dyma fel y canodd yntau i’r Iaith Gymraeg:

Iaith fy nghân, iaith fy ngeni, - iaith olau,
Iaith aelwyd a chwmni;
Iaith ddi-nam fy mam i mi,
Iaith gyhoeddus, iaith gweddi.

Hanesion Hynod Anti Cein -Y Pannwr

Pennod arall o hanesion Ceinwen Roberts. Y tro hwn, hanes William Edwards (Y Pannwr), Gellilydan. 

Yn William Edwards cefais adnabod y dyn mwyaf gonest a gwreiddiol. Ar ddiwrnod ei angladd gofynnodd ei weinidog ‘Beth tybed yw gwreiddioldeb cymeriad?’ Gwyddom nad trwy addysg mo’i hanfod mewn oes fel hon, a’i phwys mawr ar werth addysg. Ceid llawer mwy o bobl wreiddiol yn yr oesoedd a fu. Pobl yn brin eu manteision addysgol oedd rhain i gyd. Un o’r dosbarth hwn oedd William Edwards, neu Y Pannwr oedd pawb yn ei adnabod yn ardal Gellilydan.

Nid oedd yn debyg i neb, na neb yn debyg iddo yntau. Pannwr ydoedd wrth ei grefft, ac felly ei daid a’i dad o’i flaen. Ganed ym Mhandy Gwylan yn y flwyddyn 1874, yma treuliodd rhan helaeth o’i oes cyn symud i fyw i Preswylfa, Gellilydan ac fe’i claddwyd ym mynwent Utica, a dyma driongl daearyddol ei fywyd.

Crib y pannwr. Llun- Paul W

Mae'r ardal lle ganwyd ef yn gyfoethog ei thraddodiadau a gwreiddiau ei diwylliant yn myned ymhell iawn yn ôl. Dyma ardal Edmwnd Prys, Lowri William, Pandy’r Ddwyryd, Huw Llwyd o Gynfal, y Twrne Llwyd o Gefn Faes a Phlas Penglannau, a’r hynod William Ellis, ac hefyd John Humphrey Gwylan, ffermdy mewn lled cae i Pandy Gwylan lle cerdda cristnogion i addoli yn y tŷ yma yn amser boreuol iawn a’r crefydd yn yr ardal yma dan arweiniad Lowri William. Hoffwn i roi enw William Edwards yn oriel yr Hen Gymeriadau yma hefyd.

Fel hyn rwyf yn cofio y Pannwr. Yr oedd yn ddyn tal, tenau a’i war yn gwywo. Roedd edrychiad ei lygaid yn dreiddgar a bywiog, roedd yn ddyn ar ben ei hun hollol, ac hefyd roedd yn ŵr eang ei ddiddordebau ag anghyffredin ei arferion. Meddai ei Dad a’i Daid rhyw gyffur cyfrin i dynnu y “Ddafad Wyllt” ac fe etifeddodd William Edwards y gyfrinach ganddynt. Ar hyd ei oes bu yn defnyddion’r cyffyr hwn i wella rhai a ddioddefai oddiwrth yr anhwylder hwn.

Pwy yn ardal Gellilydan na chlywodd am “Eli Du Pannwr”? Deuai bobl ato o bell ac agos i gael meddyginiaeth, ac ni siomwyd neb. Cefais i dynnu “Dafad Wyllt” ar un o fysedd fy llaw dde ac mi fuodd yn llwyddiant, fel pob achos arall i bob un a gafodd y driniaeth. Dywedodd wrthyf fod tri math ar hugain o’r Ddafad Wyllt, a phob un yn gofyn triniaeth wahanol. Cyn iddo rhoi yr ‘Eli Du’ ar neb roedd rhaid iddo gael gwybod rhywbeth am drefn y corff y sawl oedd am ddefnyddio’r cyffyr yma. Roedd ganddo lawer o lyfrau ar iechyd y Ddynoliaeth, ac astudiodd rhain yn ofalus iawn.

Un tro meddyliodd y gallasai wella y ‘blood poison’ gyda chyffur y ‘Ddafad Wyllt’ ac fe wnaeth arbrofion trwy dorri darn o groen ei fawd a chyllell gan dywallt gwenwyn i’r toriad. Mewn byr iawn o funudau dyma’r gwenwyn yn dechrau treiglo i fyny ei fraich - yn lein goch a dioddefodd boenau ofnadwy, yna rhoddodd yr ‘Eli Du’ ar y toriad a mawr oedd ei lawenydd fod y gwenwyn yn cilio dan ddylanwad y cyffur, felly gwelodd y gallai rhoi trinfa ar bobl a oedd wedi cael gwenwyn yn eu gwaed.

Arferai ei Daid a’i Dad dynnu dannedd hefyd, cyn bod son am anaesthetic. Ni wn beth a feddyliai deintyddion modern ein hoes ni o’u harfau hwy sef tair gefail fawr o wahanol ffurf. Rwyf yn gwybod fod William Edwards wedi defnyddio’r rhain hefyd ar aml un o’r pentref yma ac yntau wedi ei eni a’i fagu yn swn peiriant y Pandy, naturiol oedd iddo gymryd diddordeb mewn peirianneg. Gwnaeth arbrofion lawer iawn gyda’r peiriannau melinau gwlan.

Ef hefyd oedd un o’r rhai cyntaf yn y cylch yma i brynu cerbyd modur, nid am ei fod yn ariannog nac yn rhodresgar, ond oherwydd ei hoffter o bob math o beiriant. Roedd y modur hwn yn gyfleus i gludo brethynnau o’r Pandy i wahanol ffatrioedd, a gyda’r modur yr aeth i briodi heb ddweud gair wrth neb, roedd y cerbyd yn llawn o flancedi rhag i’r cymdogion amau dim. Daeth yn ôl yr un noson gyda Margiad yn wraig iddo. Roedd pawb wedi rhyfeddu ei fod wedi priodi. Dyn fel yna oedd o, yn un fedr gadw cyfrinachau iddo ei hun.

Gwelwyd ef yn flaenor yng Nghapel Maentwrog Uchaf pan oedd yn gymharol ieuanc. Roedd Pannwr yn ŵr duwiol heb fod yn sych ddywiol. Gallai fwynhau ei hun yn dysgu drama i bobl ifanc. Cefais i y profiad yma gydag ef pan oeddwn yn byw yn Llech-y-Cwm ac wedi bod mewn amryw o’i ddramau. Cael digon o hwyl yn ymarfer yn festri’r capel. Rhoes ei orau i’r ardal.

Bu'n glerc y Cyngor Plwyf am gyfnod maith, hefyd bu'n aelod o Gyngor Dosbarth Deudraeth, ac hefyd yn aelod o fwrdd llywodraethwyr ysgolion cylch Ffestiniog. Roedd yn gymwynaswr, ac ato ef y rhedai bawb mewn argyfwng. Roedd bob amser yn ddoeth ei gyngor a chadarn ei farn. Bu farw fel y bu fyw, yn dawel. Rhoddwyd ef i orwedd ym mynwent Utica gyda Margiad eilun ei galon, ar Hydref 2il 1950.

----------------------------------------

Rhan o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Hydref 2005 sydd uchod. Dilynwch y gyfres efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.