Darn arall o hanes lleol

Erthygl gan Vivian Parry Williams

Daeth crair hynod i’m meddiant y dydd o’r blaen. Ei gael yn anrheg gan gyfeilles imi, sy’n arfer cerdded yr un llwybrau â minnau ar ambell daith Cymdeithas Edward Llwyd. Roedd Elinor yn gwybod fy mod yn ymwneud â’r Gymdeithas Hanes yma yn y Blaenau, ac yn meddwl y byddai gennyf ddiddordeb ynddo.

Roedd yn hollol gywir, a’r crair yn drysor arall o hanes y dref. Tysteb ydi’ o, a gyflwynwyd i ŵr a gwraig fu’n berchenogion ar westy’r North Western, neu’r ‘Ring Newydd’ ar lafar, ar eu hymadawiad â’r Blaenau. Mae’r dysteb wedi ei wneud o ledr caled iawn, a’r cas wedi ei addurno yn hardd, gyda phatrwm wedi eu hargraffnodi mewn aur o’i amgylch. Cawn y geiriau Saesneg, Presented to Mr & Mrs Westworth, hefyd mewn argraff  hardd aur yn y canol.

Oddi mewn gwelir, wedi ei osod mewn llawysgrifen liwgar, gain iawn y dysteb i’r ddau uchod. Yn y Saesneg eto, canmolir hwy i’r entrychion am eu hymddygiad, eu cyfeillgarwch a’u gwasanaeth wrth gadw’r gwesty safonol hwnnw yn y Blaenau am gyfnod o bum mlynedd. Ar y dudalen gyferbyn, cynhwysir hefyd gerdd ganmoliaethus, Saesneg, gan Bryfdir, ynghyd â chwpled bychan gwallus ei Gymraeg,

"Llwyddiant yn mhob dull iddoch, 
Lle bynnag, bynnag y bo’ch." 

Ar yr ochr chwith i’r ddogfen gosodwyd llun o’r gŵr, a llun o’r wraig ar yr ochr dde. Rhaid cynnwys y canlynol yn yr iaith yr ysgrifennwyd ef: Signed on behalf a circle of your well-wishers and admirers. Blaenau Ffestiniog, December 14 1899, gan gynnwys enwau’r sawl a drefnodd y dysteb - David Richards; Rob O.Jones; Lewis Thomas; W.E.Ffestin Williams; W.Vaughan Roberts a Richard Jones. 

Yr hyn sy’n fy nharo i yw i’r fath dysteb gael ei gyflwyno i bâr nad oeddynt ond wedi treulio pum mlynedd ymysg trigolion ‘Stiniog, a hynny trwy gadw busnes, digon llewyrchus y cyfnod, yma. Byddai’r dysteb wedi costio’n ddrud i’r rhai a’i dyfeisiodd, a’i chyflwyno i’r Westworths.

Pam tybed fod y ddau hyn yn haeddu clod o’r fath? Yn debygol, roedd y rhai sydd â’u henwau wedi’i arwyddo ar y dysteb yn gwsmeriaid cyson yn y Ring Newydd. Er chwilota tudalennau o bapurau newyddion y cyfnod, ni welais gyfeiriad o gwbl o enwau’r Westworths dros eu pum mlynedd yn y Blaenau. Yn rhyfeddach, ni cheir gair am hanes y cyflwyniad o’r dysteb urddasol, hardd i’r cwpl ar eu hymadawiad o’r dref. Beth bynnag y rheswm dros y cyflwyniad, bydd y dysteb yn cael lle haeddiannol yn arddangosfa’r Gymdeithas Hanes bob haf o hyn ymlaen. A diolchwn yn fawr iawn i Elinor am sicrhau bod darn bach arall o hanes ein tref ar gael ar gyfer dinasyddion heddiw a’r dyfodol.
-----------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2018

Symud Tŷ

Gohebydd Llafar Bro yn holi a gollwyd cyfle yn y nawdegau wrth symud tai Fron Haul i Lanbêr.

Mae rhywbeth rhyfedd yn digwydd i dai teras Fron Haul yn Nhanygrisiau.  Wrth gerdded heibio mi sylwch bod rhifau wedi ymddangos ar bob carreg, bob llechen bob ffenest a drws.  Y gwir yw, y bydd y gwaith yn dechrau yn fuan iawn, i symud pob darn o rifau 1-4 o’r teras o’u safle yn Nhanygrisiau a’u codi garreg wrth garreg yn eu cartref newydd yn Amgueddfa Lechi Cymru yn Llanberis.


Mae tai Fron Haul yn enghreifftiau gwych o dai chwarelwyr yng nghymunedau llechi Gwynedd ar anterth y diwydiant tua 1860.  Codwyd y tai tua’r adeg honno, ac mae llawer o nodweddion tai teras o’r fath yn dal i berthyn iddyn nhw.  Yr oedd rhifau 1-4 ar fin cael eu dymchwel gan Gyngor Gwynedd a symudwyd y trigolion olaf i gartrefi mwy clyd a chyfoes.  Bellach fe’u cyflwynwyd i Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru i’w sicrhau fel rhan o dreftadaeth y fro.

“Mae gan Amgueddfeydd ac Orielau Cenedlaethol Cymru gryn brofiad erbyn hyn o ddiogelu tai ac adeiladau hanesyddol yn arbennig yn Sain Ffagan,” meddai Gerallt Nash, Curadur Adeiladau Hanesyddol a Masnach (gw. llun), sydd yn gyfrifol am y gwaith o nodi pob elfen ar dai Fron Haul, ac unrhyw nodweddion arbennig.

Gwaith paratoi ar rif 2

“Rydym wedi darganfod dull anghyffredin lleol o doi yma, gan blastro oddi tan y llechi.  Pwy a wyr beth arall a ddaw i’r golwg wrth inni dynnu’r waliau a’r lloriau.”

Mae Mared Sutherland, Swyddog Ymchwil yn Sain Ffagan, wedi dod o hyd i enwau pob unigolyn a theulu a fu’n byw yn y tai ers eu codi y ganrif ddiwethaf, a’r bwriad yw eu haddasu yn Llanberis i gynrychioli cyfnodau pwysig yn hanes y diwydiant llechi.

“Bydd un o’r tai yn cael ei ddodrefnu fel y byddai tŷ chwarelwr a’i deulu ym 1860,” meddai Dr Dafydd Roberts, Curadur Amgueddfa Lechi Cymru, “Mi fydd yr ail yn union fel tŷ ym Methesda ar adeg y streic fawr ym 1901, ac fe fydd y trydydd fel tŷ ym 1969.  Mi fydd y pedwerydd yn llawn o weithgareddau i alluogi plant a’u rhieni i werthfawrogi’n well fywydau y chwarelwyr, eu gwragedd a’u plant.

Tydi o’n drueni na fyddai rhywun efo gweledigaeth wedi cynnig hyn yn brosiect treftadaeth yn y Blaenau (yn arbennig rwan fod y Gloddfa wedi cau fel atyniad, efo bythynod y chwarelwyr yno bron yn union yr un syniad a chynlluniau Fron Haul).  Oni fyddai safle’r Ring Newydd wedi bod yn ddelfrydo?

Beth am inni gyd ysgrifennu at yr amgueddfa i’w llongyfarch ar eu gwaith, ond erfyn arnynt i gadw elfen o Danygrisiau yn rhai 1 a 4; i gadw enw’r stryd; ac hefyd ei wneud yn amlwg o ble daeth y rhes ar eu hysbysfyrddau.
-------------------------------------------------

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mai 1998.