Rhod y Rhigymwr -Hafau Meifod

Iwan Morgan yn dychwelyd i Faldwyn eto'r mis yma.

Bu Awst yn fis prysur. Cafodd Alwena a minnau fordaith hynod gofiadwy o gwmpas Ynysoedd Prydain yng nghwmni’n ffrindiau, Bryn a Gwenan a Phil a Janet, ac yn syth ar ôl dychwelyd bron, daeth Eisteddfod Meifod, lle cefais y fraint unwaith eto o feirniadu’n yr adran Cerdd Dant.

Ar y Sul cyntaf, cafwyd 41 yn cystadlu ar yr unawd o 12-16 oed, pryd y gofynnwyd i’r datgeiniaid gyflwyno cerdd gan Linda Griffiths (Plethyn). Un o gyffiniau Meifod ydy Linda, wrth gwrs, a cherdd yn nhafodiaith Maldwyn a de Meirionnydd ydy ‘Lle ti’n dod o?’ Addaswyd fersiwn ar gyfer mab a merch – neu ‘cog’ a ‘lodes’ fel y nodir. Gan mai yn y dafodiaith honno y cafodd Alwena Roberts, fy nghyd-feirniad a minnau ein dwyn i fyny ynddi, hwyrach mai addas oedd fod trefnydd yr Eisteddfod wedi rhoi’r gystadleuaeth i ni’n dau i’w thafoli. 
  

Llun gan Delyth Lloyd

Roedd y safon yn uchel, a’r un a ddaeth i’r brig oedd Modlen Alun, Bryniau Defaid, Ysbyty Ifan.

Roedd dydd Gwener, y 7fed o Awst yn un lloerig o brysur i mi, ond yn un hynod bleserus a chofiadwy. Cefais fy nerbyn i’r wisg werdd yng ngorsedd y beirdd am 11 o’r gloch, ac wedi seremoni urddasol a threfnus, rhaid oedd rhuthro i lawr i’r Pagoda i ragwrandawiad y corau cerdd dant, a’r partïon – 6 ohonyn nhw – yn syth wedyn!

Fel y nodais, wrth draddodi’r feirniadaeth ar y corau o’r llwyfan oddeutu 4 o’r gloch, mae tua 150 o ferched yng nghyffiniau Llangwm a Dinbych yn freintiedig iawn yn cael eu meithrin i gyflwyno cerddi i gyfeiliant y tannau gan ddwy arbenigwraig, sef Rhian Jones a Leah Owen – dwy sydd â gwir weledigaeth a gwir ddisgyblaeth, a dwy sy’n gwneud cymaint i gyfoethogi’n diwylliant yn eu hardaloedd.

Y dasg a osodwyd i’r corau oedd cyflwyno detholiad o Awdl ‘Y Ffin’ gan y diweddar Gerallt Lloyd Owen ar y gainc ‘Seiriol’ gan Gwennant Pyrs. Detholiad Gerallt ei hun ydyw, o’r awdl a enillodd iddo gadair Eisteddfod Powys, pan gynhaliwyd hi yn Llanrhaeadr ym Mochnant yn ôl yn 60au’r ganrif ddwytha. Dydy’r awdl gyfan erioed wedi ei chyhoeddi, ond llwyddodd fy nghyd-feirniad, Owain Siôn i gael gafael arni.

Mae’r awdl yn ymwneud â’r rhan ddwyreiniol honno o Gymru sy’n ‘ffin’ rhwng Powys a Sir Amwythig – rhan o’r wlad a welodd drais a gormes yn ôl yn y seithfed ganrif pan gipiwyd ‘Pengwern’ gan Offa, brenin Mercia – digwyddiad a goffeir yn y cerddi enwog sy’n adnabyddus i ni heddiw fel ‘Canu Llywarch Hen’.

Cyfeirio at y ‘gelyn ysgeler’ ac aberth y ‘gwŷr eofn’ fu’n ‘amddiffyn’ y tiroedd hyn a wna Gerallt, ac yn gorchymyn ar i ni fel cenedl sefyll yn gadarn dros gadw tir y ffin rhag cael ei ysbeilio ymhellach.
Dyma farddoniaeth a nodweddir gan ymdeimlad cryf o Gymreictod a phwyslais ar etifeddiaeth y Cymry i’w hamddiffyn.

Fel y clywsom yn ddiweddar, ar achlysur cyhoeddi ‘Y Gân Olaf’, roedd Gerallt yn gyndyn o ryddhau nifer o gerddi a gyfansoddodd o’i afael, a hynny, mae’n siŵr, am ei fod yn gymaint perffeithydd. Cyn belled â bod yr awdl arbennig hon yn y cwestiwn, credaf fod rhannau ohoni’n braenaru’r tir ar gyfer y campweithiau a welwyd yn ddiweddarach, sef, ‘Cerddi’r Cywilydd’ (Cadair yr Urdd, Aberystwyth 1969) ac Awdl ‘Cilmeri’ (Cadair Prifwyl Abertawe 1982). Cynhwysaf y detholiad i ddarllenwyr y golofn gael ei fwynhau.

Ar hyd erwau di-orwel Amwythig
‘Does ond myth o awel,
A thir mwyn y llaeth a’r mêl
Yn ddi-ddigwydd o ddiogel.

Ai yma y bu’r gaea’ gynt,
A’r drin yn rhu’r dwyreinwynt?
Un bedd diddiwedd oedd hi,
Un llinach yn ei llenwi.
Bu gwrid ar wyneb ei gro,
Hil Llywarch yn ei lliwio.

Yr henwr oedd ddewr unwaith a welaf
Ar orwelion eilwaith;
Yr hen ŵr chwyrn ei araith
Heddiw’n llesg a’i ruddiau’n llaith.

“Gelyn ysgeler sydd yn ein herwau,
Lluman gwŷr eraill ym min gororau;
Am hynny, dos, mae heno dy eisiau,
Amddiffyn derfyn â min dy arfau;
Yn adwyon y deau boed dy lid
Yn gyrru gwrid drwy gerrig y rhydau!”

Ai yma y bu ha’ fy hil,
A nodd yr hedyn eiddil?
Gaeaf hir aeth i gof hon,
Eira i’w gwythi oerion.
Ai fan hyn ‘roedd eofn wŷr
I’w ffin yn amddiffynwyr?

Wedi hen warth mae breuddwyd nerthol,
Wedi hir orwedd, cerdded arwrol;
Ar fin y bwlch terfynol mae gwerin
Yn ail greu ffin ar ddelw’i gorffennol.

Diolch i Owain Siôn ac Elen Ellis, trefnydd yr Eisteddfod, cefais fod yn bresennol ar y llwyfan yn fy ngwisg orseddol i fwynhau defod y cadeirio. Dyfarnwyd cadair hardd Prifwyl Maldwyn a’r Gororau i’r Dr Hywel Griffiths, am awdl neu ddilyniant o gerddi mewn cynghanedd gyflawn ar y testun ‘Gwe’.

Drwy gyfres o olygfeydd, mae’r cerddi’n ‘pendilio rhwng y presennol a’r gorffennol,’ yng ngeiriau Mererid Hopwood, un o’r tri beirniad. Ceir yma daid ar ei wely angau, sy’n cofio’n ôl i gyfnod y Rhyfel Cartref yn Sbaen (1936-39). Ymysg ei themâu, clywn am ‘y cyswllt a fu rhwng y Cymry a’r Sbaenwyr, a’r cydymdeimlad brawdol a arweiniodd gymaint i ymladd yn erbyn Ffasgaeth.’ Os nad ydych eisoes wedi gwneud hynny, ewch ati i’w darllen a’u gwerthfawrogi. Fel y noda Mererid, byddwch yng nghwmni ‘bardd y llinellau grymus a’r corddwr anesmwyth.’

Mae Hywel yn ddarlithydd yn Adran Daearyddiaeth a Gwyddorau Daear, Prifysgol Aberystwyth. Cafodd Alwena a minnau’r fraint o’i gyfarfod yn Neuadd Pritchard-Jones, Prifysgol Bangor, yn gynharach eleni, gan mai ef a ddyfarnwyd yn enillydd ‘Gwobr Goffa Eilir’ gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.
-----------------------------------


Rhan o erthygl a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Medi 2015. Gallwch ddilyn cyfres Rhod y Rhigymwr efo'r ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Rhod y Rhigymwr -Mwynder Maldwyn

Yn ogystal ag eleni a 2003, bu'r eisteddfod Genedlaethol ym Maldwyn hanner can mlynedd yn ôl hefyd. Yn rhifyn Gorffennaf, roedd Iwan Morgan yn trafod rhai o gyfansoddiadau'r ŵyl honno.

Wrth baratoi’r golofn, mae ‘Cyfansoddiadau a Beirniadaethau Maldwyn 1965’ o’m blaen. Testun awdl y gadair oedd ‘Yr Ymchwil’, a’r beirniaid oedd y ddau frawd - Geraint ac Euros Bowen, a Gwilym R. Tilsley. Roedd y tri o’r farn fod tair awdl o’r  un-ar-bymtheg a anfonwyd i’r gystadleuaeth yn cyrraedd y brig o ran ‘addewid.’ Roedd Geraint yn ‘siomedig’ nad oedd yr un o’r awdlau addawol hynny’n ei argyhoeddi’n llwyr o’r safon a ddisgwylid yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Ond ‘wedi ystyried yn fanwl holl agweddau’r grefft o farddoni’n gynganeddol i lunio cerdd ar destun gosodedig,’ ffafriodd awdl ‘Cil Dydd.’

Yn awdl ‘Manya’ y gwelodd Euros ‘y profiad o ymchwil,’ ynghyd â’i ‘seicoleg, ei foesoldeb, ei angerdd a’i amrywiaeth.’

Noda Tilsli mai ‘Cilmorcwm’ ydy’r ‘bardd mwyaf hudolus ei ddawn yn y gystadleuaeth’ a’r ‘cynganeddwr hyfrytaf ei drawiad.’ Wedi dweud hynny, teimla fod ‘awyrgylch dieithr hud a lledrith’ awdl ‘Cil Dydd’ yn ymdrin ag ymchwil dyn am ‘ystyr bywyd.’

Y bardd a gadeiriwyd oedd ‘Cil Dydd’ – sef, W.D.Williams, Y Bermo (1900-85). Ymchwil gwyddonwyr i ddirgelwch ogofau Lascaux, yn y Dordogne yng nghanolbarth Ffrainc oedd pwnc ei awdl. Roedd ‘W.D.’ yn 65 oed, ac wedi dod yn agos i’r gadair ar fwy nag un achlysur cyn hynny.

Dau fardd tipyn iau oedd y rhai eraill yr ystyriwyd eu hawdlau ar frig y gystadleuaeth. Roedd un ohonynt i ennill y gadair yn y flwyddyn ganlynol yn Aberafan, a’r llall ymhen blwyddyn wedyn, yn Y Bala. Emrys Roberts – ‘Emrys Deudraeth’ (1929-2012) oedd ‘Manya’ – a ffafriwyd gan Euros. Dilyn cofiant Marie Curie, a dreuliodd ei hoes mewn ymchwil wyddonol i briodoleddau radiwm a wnaeth. Yn Y Bala ym 1967, ei awdl i’r ‘Gwyddonydd’ gipiodd y wobr.

‘Cilmorcwm’ oedd Dic Jones – ‘Dic yr Hendre’ (1934-2009). Effaith yr ymchwil wyddonol ar gyrion Bae Ceredigion oedd y pwnc – ‘fel y mae’n creu arwswyd a dinistr yn Aber-porth’ ac yn ‘creu gobaith a bywyd newydd yng Ngogerddan.’ Ymhen y flwyddyn, ym Mhrifwyl Aberafan, lluniodd yr un bardd gampwaith a ystyrir yn un o awdlau mwyaf cofiadwy’r ganrif, sef, ‘Cynhaeaf.’

Wrth bori ymhellach yn y gyfrol o weithiau buddugol Maldwyn hanner canrif union yn ôl, sylwais mai’r un a ddaeth i’r brig am gyfansoddi ‘Darn i Gôr Adrodd’ oedd E. Wilson Jones, Dinbych. ‘Yn Rhydd’ oedd testun ei gerdd benrhydd, a cheir ynddi ddisgrifiad dramatig o yrru roced i’r gofod yn America, ac yna darlun byw o’r helynt rhwng y du a’r gwyn yn yr un wlad. Yn ôl y beirniad, Gwilym R. Jones, ceir yma ‘ddychanwr medrus’ a all ‘liwio’n greulon â geiriau.’ Barnodd y gellid cyflwyno’r gerdd yn rymus gan gôr adrodd, ac y gellid peri ‘i gynulleidfa deimlo i’r byw ias y gwewyr’ a gynhyrfai filiynau o bobl ledled y byd yn yr oes oedd ohoni.

Un o blant y Manod oedd y bardd a gipiodd y wobr - Elwyn Wilson Jones. Yn Haf 1965, symudodd o Dan-y-fron i fod yn brifathro Ysgol Rhewl, Rhuthun, a chafodd Alwena’r wraig y fraint o’i gael yn athro arni’n ystod ei blwyddyn olaf yno. Ymhen rhai blynyddoedd, apwyntiwyd ef yn brifathro Ysgol Frongoch, Dinbych.
Trist yw cofnodi marwolaeth Elwyn Wilson Jones ar y 13eg o Fehefin eleni, yn 86 mlwydd oed. Bu farw’n ei gartref yn Rhuthun. Mae llawer o drigolion dalgylch ‘Llafar Bro’ yn ei gofio, a’n dymuniad ydy anfon ein cydymdeimlad dwysaf at Bronwen, ei briod, ac at ei bedwar mab a’u teuluoedd.

------------------------------
Gallwch ddilyn y gyfres i gyd trwy glicio ar y ddolen isod, neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.

Celf gan Lleucu Gwenllian