Lloffion o’r Fro

Pytiau diddorol gan W. Arvon Roberts
 
Storm o fellt a tharanau
Teimlodd gymdogaeth Ffestiniog effeithiau y storm ddiweddar. Tarwyd dafad gan fellten, gan dynnu y gwlân oddi ar ei chefn a’i hochor; yna aeth i’r stabl, a lladdodd geffyl gwerthfawr, oddi yno aeth trwy dai Richard Jones a William Pearce: yn y tŷ olaf doluriwyd y fam ychydig ar ei throed, a niweidiwyd y dodrefn yn ddrwg. Ond, dihangodd y preswylwyr heb ragor o niwed. (1840)

Y llifeiriant diweddar
Yn Maentwrog, roedd llanc ifanc, tua deunaw oed, yn gyrru gwartheg ei feistr tuag adref drwy nant gyfagos, a thra roedd yn ymdrechu i’w gyrru trwodd, llithrodd i’r dŵr a chafodd ei gipio i ffwrdd gyda’r lli. (1841)

Pryddest fuddugol
“Y Nos” oedd pryddest fuddugol Eisteddfod Cwmorthin Ebrill 1885, gan John G Hughes (Ioan Moelwyn). Gwerthwyd hi am dair ceiniog, ac yr oedd ar werth gan yr awdur yn Ffestiniog. Meddai yr awdur yn ei golofn ‘At y Darllenydd’:

“Wele fi am y tro cyntaf yn cyflwyno pryddest o’m heiddo i sylw. Os y darllenir mewn ysbryd beirniadol, hyderaf y cedwir mewn cof nad yw yr awdur eto ond pedair ar bymtheg oed”

Yn yr ymgais hon o eiddo y cyfaill ieuanc, tybiwn y gwelwn brawf o un a ddaw yn sicr os y pery yn fardd. Y beirniaid oedd Gwilym Eryri. (1885)

O gylch Ffestiniog
Llwyddodd Richard Jones, Ffestiniog, yn ei arholiadau fel meddyg, yng Ngholeg Caeredin. Ysgrifennodd draethawd ar ‘Re-current Typhoid Pneumonia'

Yng nghyfarfod cystadleuol Bethel, dyfarnwyd fod Côr Bryn Bowydd dan arweiniad W. Davies, wedi curo Côr Ffestiniog ar ganu, am wobr o £1.10 swllt. Côr Meibion Trawsfynydd enillodd y wobr o £2.8 swllt.

Dihangfa gyfyng gafodd merch saith mlwydd oed i Owen Hughes, Walter Terrace, rhag boddi. Syrthiodd y fechan i’r gronfa ddŵr oedd yn cychwyn tua Melinau Coed Bowydd, a thynnwyd hi i lawr i’r bibell; aeth trwy bibellau am rai llathenni a nofiai yn y cafn i gyfeiriad y felin lifio pan y gwelwyd hi gan Mrs Humphreys, Park Square, yr hon a’i thynnodd allan o’r dŵr. Cludwyd hi adref gan gymdogion, a gweinyddwyd arni gan Dr. Evans. Yr oedd wedi derbyn niweidiau ar ei chorryn a’i gwegil, ac amryw friwiau eraill. (1891)
-----------------------------------------

Ymddangosodd yn rhifyn Ebrill 2018

(llun Paul W)

Bwrw Golwg a Lloffion

Cyfres achlysurol yn edrych ‘nôl ar rai o gymeriadau a sefydliadau hanesyddol ein bro. Y tro hwn, detholiad o erthyglau gan Clifford Jones, ac W.Arvon Roberts.

Richard Jones. Ap Alun Mabon.
Clifford Jones. 
 

Ganwyd Richard Jones ym Mryntirion, Glanypwll, Blaenau Ffestiniog yn 1903, yn fab i Alun Mabon Jones. O’i ddyddiau cynnar dioddefodd o iechyd bregus iawn. Gyda’i ddiddordeb yn y gynghanedd enillodd lawer o gadeiriau trwy ledled Cymru.

Roedd yn frawd yng nghyfraith i fy mam, felly yncl Dic oedd o i mi. Bu farw ym 1940 pan oedd ond 37 mlwydd oed a minnau o ddeutu dwy flwydd a hanner pryd hynny. Mae gennyf gof plentyn o eistedd ar ei lin wrth ffenestr y tŷ ac edrych allan pan oedd yn fy ngwarchod, ac yn canu ‘Gee ceffyl bach yn cario ni’n dau’. Cof pleserus iawn.

Mae rhywfaint o’i farddoniaeth i’w gweld yn ei gyfrol goffa, sef Gwrid a Machlud (1941).

Ap Alun Mabon.
Drwy ei boenus oes drybini – y bedd
Aeth a’i boen a’i dewi;
O’i hael fro fe hawli fri
Un cawr ymysg ein cewri.

--------------------------

LLOFFION FFESTINIOG
W. Arvon Roberts.

1776
Dywedir i ffarmwr yng nghymdogaeth Ffestiniog farw yn 1766, yn 105 oed, yr hwn o’i wraig gyntaf, a gafodd 30 o blant; o’i ail wraig 10; ac o ddwy ddynes arall y bu’n godinebu â hwy, 7 o blant. Roedd ei fab hynaf  81 mlynedd yn hŷn na’r plentyn ieuengaf.

Roedd 800 o’i hiliogaeth yn bresennol yn ei angladd. Gofynnai un o’r enw John E. Jones, Penybont, yn yr adran Ymholiadau, yn y cylchgrawn ‘Golud yr Oes’, yn y flwyddyn 1889, am enw yr hen ffarmwr, ac enw’r ffarm roedd yn byw ynddo, ynghŷd ac unrhyw fanyion pellach. Yn anffodus, er chwilio a phori sawl cyfrol o’r cylchgrawn hwnnw, ni chafwyd unhryw ateb gan neb.

1843
Dydd Gwener, Mawrth 24, fel yr oedd Robert Roberts, Dolau Dywenydd, yn tywallt pylor i’r graig yng ngwaith llechi Samuel Holland, ger Ffestiniog, cydiodd y pylor dân rhywsut nas gwyddai neb yn iawn sut, nes chwythwyd ef i fyny amryw lathenni i ffwrdd, a disgynnodd yn ôl ar ei ben ar y graig, a bu farw yn y fan. Roedd yn aelod gyda’r Methodistiaid ym Metws y Coed; ac ystyrid ef bob amser yn addurn i’w broffes, yn siriol a difyr ei gyfeillach, ac yn gerddor rhagorol.
---------------------------------------

Cyhoeddwyd yn wreiddiol yn rhifyn Gorffennaf 2016.
Dilynwch gyfres Bwrw Golwg efo'r ddolen isod neu yn y Cwmwl Geiriau ar y dde.