Y Gymdeithas Hanes- Esgob William Morgan

Cyfarfu’r Gymdeithas Ionawr 21ain pan ddaeth Eryl Owain i’n hannerch yng nghyfarfod cyntaf 2026.  Cafwyd noson ddifyr yn gwrando ar y siaradwr yn rhoi braslun o fywyd Yr Esgob William Morgan, cyfieithydd y Beibl i’r iaith Gymraeg.

Mae Eryl yn hanu o’r Bont-ddu, Meirionnydd ond wedi byw ers amser ym Mhenmachno ac wedi ymddiddori yn hanes yr ardal honno gan gynnwys dyffryn y Wybrnant gerllaw lle ganwyd William Morgan. Cysylltir y Tŷ Mawr, Wybrnant â phlentyndod Williams Morgan er mai mewn tŷ cynharach ar yr un safle y’i ganwyd.

Clawr llyfr Eryl Owain

Bywyd a gwaith William Morgan oedd testun y ddarlith a rhoddwyd sylw i’w ysgolheictod, ei flynyddoedd fel ficer ac esgob a chyfieithu'r Beibl wrth gwrs. Cafwyd storïau am ei drafferthion yn y plwyfi y bu’n offeiriad ynddynt. Bu hefyd yn noddwr beirdd, yn hyfforddwr milwyr a chael ei gyhuddo o guro ei fam yng nghyfraith! Dyna rai o hanesion am ei fywyd personol a glywsom.

Bu’r darlithydd yn olrheinio hanes Tŷ Mawr a fu’n furddun ar un adeg ond adferwyd y tŷ i’w gyflwr gwreiddiol yn y 1980au gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol ar gyfer dathlu pedwar canmlwyddiant cyfieithu’r Beibl yn 1588. Mae’r Wybrnant ei hun yn gwm llawn rhamant a hanes. 

 Erbyn hyn mae copi o’r Beibl gwreiddiol yn cael ei arddangos yn y Tŷ Mawr dan amglychiadau arbennig ac mae yno gasgliad o feiblau o nifer o wledydd yn yr iaith frodorol.

Mae’r tŷ ar gau dros y gaeaf gan agor eto yn y gwanwyn a gellir cael gwybodaeth yma: 

ty-mawr-wybrnant  

TVJ 

- - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2026