15.2.26

Blwyddyn Newydd y Cyngor Tref

Tydi’r blynyddoedd 'ma’n fflio dwch!

Mae’n haws dechrau’r erthygl yma ar ddechrau bob blwyddyn gan fod apêl am gynghorwyr newydd yn rhan annatod ohono bellach. 

Pa amser gwell i geisio cael gwaed newydd i ymuno na phan mae ganddynt adduned blwyddyn newydd – efallai yn bwriadu gwneud cyfraniad cadarnhaol yn y gymuned, helpu’r trigolion neu weld gwell trefn ar bethau yn lleol? 

Y gwir ydi, mae hi’n o arw o ran aelodau yn y Cyngor. Gormod o seddau gwag. Oherwydd prinder cynghorwyr, mae ambell gyfarfod yn cael ei ohirio gan fod diffyg aelodau i ffurfio cworwm. Dwi’n siŵr y cytunwch fod hyn yn sobor o beth mewn ardal gyda thua phedair mil o drigolion?

Nid yw’r 'chydig cynghorwyr sydd gennym yn gallu mynychu pob cyfarfod wrth reswm.
Fel arfer, dau gyfarfod sydd mewn mis – Arferol a Mwynderau, gydag ambell un Anarferol neu Is-bwyllgor bob hyn a hyn. Anaml bydd unrhyw gyfarfod yn cymryd hirach nag awr. Dim ots am unrhyw gefndir gwleidyddol na phrofiad chwaith. Mae ambell gynghorwr profiadol yn ein plith, ond mae’r rhan fwyaf ohonom yn gymharol newydd i’r Siambr ac yn raddol ffeindio ein traed. 

Mae gan y Cyngor Tref ddwy Glerc sy’n gyfrifol am weithredu penderfyniadau’r Siambr a sicrhau ein bod ni'n dilyn y drefn gywir – y pethau pwysicaf i’w cofio ydi bod yr holl gofnodion ar gael i’r cyhoedd a bod y clercod yno er mwyn rhwystro unrhyw dor-cyfraith. Nid oes angen poeni am weld eich enw yng ngholofn “Rotten Boroughs” – cylchgrawn Private Eye - heb ichi dwyllo yn fwriadol wrth gwrs! 

Mae pawb yno i geisio cael y gorau i drigolion Stiniog. Felly, da chi, os oes hanner awydd arnoch, cysylltwch â’r clercod am ragor o fanylion.

Prif bwyntiau cyfarfodydd Rhagfyr:
Daeth yr heddlu draw i gyflwyno eu “Diweddariad” – gwelwyd fod ffigyrau tor-cyfraith wedi gostwng ryw 7% ond fod troseddau trais a rhyw wedi cynyddu dros y naw mis diwethaf. Fe’u holwyd gan y cynghorwyr oedd yn bresennol a chlywyd fod cynlluniau ganddynt i daclo’r defnydd o gyffuriau yn yr ardal. Cawn fwy o fanylion yn fuan gobeithio.

Penderfynwyd cefnogi ceisiadau am arian gan y Clwb Pêl-droed Ieuenctid a hefyd i dalu’r costau i dri o blant o Stiniog gael mynd i wersyll ‘Cyfle i Bawb’, (Yr Urdd 2026).

Daeth Cynghorydd Sir ward Teigl, Geraint Parry atom i egluro ychydig am ei waith ar ran yr ardal yng Nghaernarfon. Roedd yn ddiddorol dros ben a diolchwyd iddo am ei drafferth i ddod atom a gobeithiwn ei weld eto yn y dyfodol agos. Derbyniwyd rhestr waith gan y Cynghorydd Sir Elfed Wyn ab Elwyn hefyd.
Mae’r ddau i weld yn weithgar iawn dros yr ardal.

Yn y cyfarfod Mwynderau, penderfynodd y Cyngor, er diogelwch, i gau’r Parc tra bod  cwmni North Wales Fencing yn codi rhwydi uwch o amgylch y cae aml-ddefnydd MUGA. Bu rhai pryderon pan oedd y cae’n cael ei osod, felly gwell cadw’r cyhoedd o’r ardal yn gyfangwbl tra bod y gwaith yn mynd yn ei flaen oedd y penderfyniad doethaf ym meddwl y Siambr.

Dywedodd y clercod fod adroddiad y Swyddog Llwybrau wedi ei yrru ymlaen at sylw Cyngor Gwynedd a bod arwyddion ar fin cael eu gosod – un, “Dim Baw Cŵn” yng nghae Baltic ac un “Perygl – Dŵr” i’r berllan.

Penderfynwyd archebu ychydig o halen ffordd i’w gadw ger y Cwt Canŵs rhag ofn i ambell stryd gael trafferthion cyn i Gyngor Gwynedd fedru eu cyrraedd.

DMJ (Barn fy hun yn unig).

- - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2026

 

14.2.26

Tywydd Stiniog, 2025

Am flwyddyn oedd hi i ddechrau cadw cofnodion! 

Yn ôl y Met Offis, 2025 oedd y flwyddyn fwyaf heulog, a’r cynhesaf ers iddyn nhw ddechrau cofnodi.

Rhywbeth arall oedd yn nodedig oedd ei bod yn sychach na’r arfer hefyd, efo ambell le yn cael llai na hanner y glawiad arferol yn y cyfnod Mawrth i Awst. 

Be’ oedd uchafbwyntiau tywydd y Blaenau ta..? 


> Darllenwch yr erthygl yn llawn:   'Wyt Ionawr yn Oer


 

26.1.26

Rhod y Rhigymwr- Gwylanod Digywilydd

Yn ystod fy nghyfnod o bron ugain mlynedd fel prif athro ar Ysgol Cefn Coch, Penrhyndeudraeth sefydlwyd Canolfan Hwyrddyfodiaid ar y campws. Dros y blynyddoedd, manteisiodd ysgolion cynradd gogledd Meirionnydd ar anfon disgyblion yno am dymor i ddysgu’r Gymraeg. O dan arweiniad athrawon disglair, ymroddgar fel Sulwen Edwards, Rowena Griffiths, Eifiona Rider a Gwenda Wyn, llwyddodd canran helaeth o’r rhai a fynychodd i ddod yn rhugl yn yr iaith ac yn hyderus i’w defnyddio. Gallaf feddwl am rai a dreuliodd gyfnod yno sydd wedi dod yn gyfathrebwyr arbennig ac wedi gwneud eu marc yn y Gymru gyfoes.

Ond o blith yr ugeiniau a fynychodd y Ganolfan, fe ddaeth un bachgen i’r cof yn ddiweddar. Fedra i ddim cofio’i enw, nag yn wir, o ba ysgol gynradd y cafodd ei anfon atom i’r Penrhyn. Yr unig ffeithiau gofiaf ydy mai un o ddinas Gdansk yng ngogledd Gwlad Pwyl ydoedd. Prin iawn oedd ei Saesneg, ond am ryw reswm, fe’i derbyniwyd i’r Ganolfan i geisio dysgu gymaint ag oedd posib o Gymraeg iddo. Roedd yn amlwg yn fachgen galluog, ac yn meddu ar ddawn arbennig i dynnu lluniau.

Cefais gyfle i ymweld â dinas hardd Gdansk, ar lan Môr y Baltic ym mis Mai 2019 ar un o deithiau Côr Meibion Ardudwy. Manteisiais ar y cyfle i edrych ar y lluniau a dynnais ac a gedwais ar fy nghyfrifiadur. Â hithau’n dywydd anarferol o braf, aeth criw ohonom am dro ar hyd un o’r traethau, ac wrth weld yr holl wylanod o gwmpas, dychwelodd yr hogyn bach o Gdansk i’r cof.

Oherwydd anallu’r Pwyliad i ddilyn ambell wers, cafodd ddod i’r swyddfa ata i. Buan y deuthum i wybod ei fod yn arlunydd tan gamp, a’i fod yn dangos diddordeb ysol mewn math arbennig o adar, a’i fod yn gallu tynnu lluniau ardderchog ohonyn nhw. Ac ie, gwylanod oedd yr adar rheiny.

Gwylan y penwaig. Llun gan Andreas Trepte, trwy drwydded Comin Creadigol CC BY-SA 2.5

Rhwng y llyfrau adar amrywiol oedd yn llyfrgell yr ysgol, yr hyn ganfuwyd ar y gwefannau perthnasol, a hefyd, dan arweiniad fy nisgybl, fe ddysgais lawer iawn am wylanod. Cyn hynny, gwylan oedd gwylan i mi, ond buan y canfyddais fod sawl math ohonyn nhw. Deuthum i wybod cryn dipyn am y wylan benddu, gwylan y penwaig, yr wylan gefnddu fwyaf a’r un leiaf, gwylan y gweunydd a’r wylan goesddu. 

Roedd yr hen bennill telyn cyfarwydd a ddysgais yn blentyn yn parhau yn y cof. Mae’n siŵr i chithau’r dearllenwyr adrodd hwnnw sawl gwaith tra’n ceisio rhagddweud y tywydd:

Yr wylan fach adnebydd
Pan fo'n gyfnewid tywydd;
Hi hed yn deg ar adain wen
O'r môr - i ben y mynydd.

Bron i saith gant o flynyddoedd yn ôl, yn un o’i gywyddau, dewisodd Dafydd ap Gwilym yr wylan i fynd yn negesydd serch, neu’n ‘llatai’, drosto at ferch ddienw a oedd yn byw mewn tref gastellog ar lan y môr. 

Yr unig beth a ddysgwn am y ferch yma ydy fod ganddi wallt coch a’i bod yn byw wrth ymyl castell yn un o drefi glan môr Cymru yn y bedwaredd-ganrif-ar-ddeg. Yn ôl ysgolheigion, gallasai’r castell fod naill ai’n gastell Aberystwyth neu gastell Cricieth. Mae’r cywydd hwn yn agor yn uniongyrchol drwy gyfarch yr wylan a’i chanmol:

Yr wylan deg ar lanw di-oer,
Unlliw a'r araf wenlloer,
Dilwch yw dy degwch di,
Darn fei haul, dyrnfol heli;
Ysgafn ar don eigion wyd,
Esgud-falch edn bysgod-fwyd.

A dyma englyn gan yr un bardd sy’n disgrifio gwynder plu’r aderyn:  

Lliw eira mewn mantell arian - ar don
Hwyr y dydd, yn cwynfan;
Ewyn môr yn y marian,
A chwaer i luwch ar y lan.

Ond os mai clodfori’r wylan wnaeth Dafydd ap Gwilym gynt, wedi dau brofiad diweddar, ei melltithio wnes i.

A minnau’n cerdded ar hyd y prom yn Llandudno dro’n ôl, gwelais wylan yn ymosod yn haerllug ar sgodyn a sglodion rhyw wraig. Daeth nifer o wylanod eraill heibio wedyn i grio’n aflafar wrth glirio’r gweddill a’i gleuo hi.

Ceisiais ddarlunio’r olygfa mewn hir a thoddaid:

Tra’n gwylio’r ymwthgar donnau arian
Cyson a chry’n diferu ar farian,
Yn ddigywilydd cyrhaeddodd gwylan
I ddihysbyddu cinio rhyw druan;
Yn uchel seiniau’r sgrechian – llwyddodd fflyd
I ddianc hefyd, gan ddwyn y cyfan.


Yn ddiweddar, â minnau’n gyrru troli llawn neges y tu allan i Archfarchnad ym Mhorthmadog, oedais i gael sgwrs efo ffrind. Yn sydyn, dyma wylan ddigywilydd yn cyrraedd o rywle gan ymosod ar y pecyn briwgig [minced meat] oedd ynddo:

I’n nhroli’n slei gythreulig – o rywle
Daeth rhyw wylan flysig;
Yn flêr â phŵer ei phig
Rhwygodd fy mhecyn briwgig. 

- - - - - - - 

Rhan o erthygl Iwan Morgan, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2025  

24.1.26

Gwladfa Gethin

Dyma rai o luniau o Gethin Roberts -enillydd Ysgoloraeth Rawson 2024 gan Gyngor Tref Ffestiniog ym Mhatagonia ym mis Tachwedd 2024. 


Bu’n gwneud cysylltiadau â Chlwb Rygbi Bigornia yn Rawson a hefyd yn ymarfer gyda’r tîm. Cafodd Clwb Bigornia ei sefydlu yn 1971, ac mae’r clwb yn cymryd rhan mewn pencampwriaethau lleol yn ogystal â rhai rhanbarthol. Cafodd amser gwych dan nawdd y clwb a threfnwyd asado ffarwél iddo. 

Cafodd gyfle i gyflwyno crys rygbi Clwb Rygbi Bro Ffestiniog i gyfarwyddwr chwaraeon Bwrdeistref Rawson, Gastón Williams, a rhoddodd Mauro De Nicola het Boca Juniors i Gethin. 

Bu Gethin yn ymweld â Chapel Berwyn Rawson a dysgodd am hanes sefydlu Trerawson. Cymerodd ran yn y cwrs Cymraeg hefo Ivone (yr athrawes) a'r myfyrwyr. Cafodd groeso cynnes gan gymuned Gymraeg Capel y Berwyn a diolchwyd iddo am ei ymweliad.

Cerddodd Gethin gyda chriw lleol i ardal El Sombrerito-Rawson a dyma lun ohono ger y traeth yn Senderos de Sur.

- - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2024 

 Dolenni at hanes yr enillwyr eraill yn fan hyn 

 

22.1.26

Senedd Stiniog- Newyddion o'r Cyngor Tref

Cadair Eisteddfodol arall yn dychwelyd i Ffestiniog ar ôl oes ar wasgar!
Roedd y Cyng. Peter Jones wedi gweld y gadair Eisteddfodol ar werth ar y we. Cynigiodd y dylai’r Cyngor ei phrynu, i sicrhau y gall ddychwelyd i Fro Stiniog. Enillwyd y gadair yn 1897 gan Isaac Jones yn Eisteddfod Ebenezer, Blaenau Ffestinog. Cytunwyd i brynu’r gadair am £550, ac erbyn hyn, mae hi’n sefyll yn falch yn Siambr y Cyngor yn y Ganolfan.

 

Ystâd y Goron yn lleihau lefel y dŵr yn Llyn Dubach am resymau diogelwch
Daeth Ross Evans o Stâd y Goron i roi gwybod i’r Cyngor am gynlluniau’r corff hwnnw, sydd piau’r gronfa, i leihau lefel y dŵr 100mm y flwyddyn, a hynny am resymau diogelwch gan fod y strwythur yn wan. Maent yn bwriadu gwneud ffordd dros dro i wneud hyn, a’i symud wedyn. Maent wedi derbyn cyngor ecolegol ac archaeolegol, o gofio ei fod o fewn tirwedd llechi Gogledd Orllewin Cymru. Gofynnodd y Cyng. Marc Lloyd Griffiths am gopi o’r arolwg ecolegol. Cytunwyd i ddarparu hwn. Lleisiodd y Cyng. Mark Thomas bryder am yr effaith posibl ar stoc pysgod, gan nodi fod rhai’n dal i bysgota yno. Atebodd Mr Evans y dylai fod yna ddigon o ddŵr ar gyfer y pysgod sydd ar ôl. Erbyn i’r rhifyn yma o Lafar Bro ymddangos, mae’n debyg y bydd y gwaith hwn wedi dechrau a bydd yn parhau am rai wythnosau.

Clwb Amaturiaid y Blaenau yn cael grant am offer fideo newydd
Ystyriwyd cais gan y clwb i brynu VEO, sef peiriant recordio i alluogi pobl i wylio gemau o’u cartrefi. Cost yr offer fydd £2,500. Cytunwyd i gyfrannau £1,000 tuag at hwn. Cytunwyd hefyd i gyfrannu £1,000 tuag at Ambiwlans Awyr Cymru a £1,000 tuag at fudiad Dawns i Bawb, sy’n cynnig cyfleoedd dawnsio i bobl o bob cefndir trwy Wynedd, Conwy ac Ynys Môn.

Cefnogi troi’r llwybr llechi yn llwybr Cenedlaethol
Llwybr 83 milltir yw hwn, o Fangor, trwy ardaloedd llechi Eryri, gan gynnwys Tanygrisiau, y Blaenau, a Llan Ffestiniog. Roedd y Llwybr Llechi wedi ysgrifennu at y Cyngor yn gofyn am gefnogaeth i ddynodi’r llwybr fel Llwybr Cenedlaethol, fel Llwybr yr Arfordir. Nodwyd fod ymchwil gan y Ramblers fod twristiaeth cerdded yng nghefn gwlad ac arfordir Cymru yn cyfrannu dros £550 miliwn i'r economi a bod llwybrau cerdded yn rhoi cymhareb budd i gôst o 20:1. Cytunwyd i gefnogi’r cais.

Adroddiad Cadi am ei hymweliad â Rawson, Patagonia
Derbyniwyd adroddiad gan Cadi Dafydd, enillydd Ysgoloriaeth Patagonia 2025, am ei hamser yn Rawson. Dwi’n meddwl fod fersiwn fyrrach o hwn yn ymddangos yn Llafar Bro. Mi gafodd Cadi ei chanmol am hwn. Mae’n werth ei ddarllen!

Gwaharddiadau Parcio Tan y Manod
Ystyriwyd cynlluniau gan Gyngor Gwynedd am waharddiadau parcio yn Nhan y Manod. Roedd swyddog o Gyngor Gwynedd wedi trafod y mater efo’r Cyng Glyn Daniels ac wedi gofyn am farn y Cyngor Tref. Cytunwyd i gefnogi’r cais hwn, a hynny oherwydd pryder na allai’r gwasanaethau brys basio ar adegau, petai’r angen.

Dod â byd natur i Sgwâr Oakeley 

Yn olaf, adroddwyd fod cynlluniau’n mynd rhagddi ar gyfer cynllun bioamrywiaeth y Sgwâr. Gwerir £1,300 ar 50m o ffens er mwyn gallu plannu coed.

Rory Francis
- - - - - - - -

Ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2025