Cyfrin-bethau Allt y Ceffylau

Pennod o gyfres STOLPIA, gan Steffan ab Owain

Yn ddiweddar, derbyniais nifer o luniau diddorol o hen strwythurau a godwyd ar lethr Allt y Ceffylau, Cwm Orthin oddi wrth Ray G. Jones (Ray Gwyn), Manod. Y mae’r ddau ohonom wedi bod yn pendroni braidd  beth ar y ddaear oedd eu diben. Bum yn meddwl tybed ai lloches bugeiliaid oeddynt yn y dyddiau gynt pan oedd ffermydd Cwm Orthin yn eu bri?

Gan fod Llyn Conglog ychydig uwchlaw yr hen adeiladau hyn, tybed ai lle ymochel i weithwyr a gododd yr argae oedd y rhain? 

 

Ond wedyn, oni byddai wedi bod yn llawer haws codi lle priodol yn nes at eu gwaith. 

 

Ysgwn i os mai corlannau cynefino oeddynt, sef corlan fach gyfyng a lle i roi defaid dieithr am ysbaid fel iddynt arfer a’u cynefin newydd, neu ai lle ar gyfer cynefino defaid a oedd wedi colli eu hŵyn ac iddynt dderbyn ŵyn amddifaid fel rai eu hunain oeddynt ?

Fel y dywedais, efallai mai lloches ar gyfer  bugeiliaid oeddynt.  

Gwn am un enghraifft o gaban bugail a geid nid ymhell oddi wrth Inclên Uchaf Rhiwbach. Defnyddid hwn gan fugeiliaid fferm Cwm Bowydd, sef Ellis Jones a Thomas Jones (Twm Cakes). Dyma lun ohonynt yn cneifio gyda Lewis Thomas, Cwm Bowydd ar y dde a Chaban y Bugail islaw.

Byddai’n braf cael clywed oddi wrth y darllenwyr  os ydynt ag esboniad gwahanol i’r rhai a nodir yn fy strytyn.

- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2026 

Blaenau ar y Sgrîn Fawr

Bydd ffilm hir yn yr iaith Gymraeg, gan S4C o’r enw Effi o Blaenau yn cael ei ryddhau mewn sinemâu ledled Cymru yr haf hwn.

Wedi ei gyd-ariannu gan Lywodraeth Cymru drwy law Cymru Greadigol, bu premiere byd y ffilm ar ddechrau mis Mawrth yng Ngŵyl Ffilm Glasgow, a bydd premiere Croeso’n Ôl yn caei ei gynnal ym Mlaenau ychydig cyn rhyddhau’r ffilm.

Bydd Effi o Blaenau yn cael ei ryddhau mewn sinemâu ledled Cymru ar Fehefin 19, cyn cael ei ddarlledu ar S4C, Clic ac iPlayer cyn diwedd y flwyddyn.

Mae’r ffilm yn addasiad o gynhyrchiad llwyfan hynod lwyddiannus Gary Owen, Iphigenia in Splott – ond, wedi ei adleoli i dirwedd mynyddog, agored Parc Cenedlaethol Eryri. Caiff ei gyfarwyddo gan Marc Evans (Mr Burton) a’i gynhyrchu gan Branwen Cennard (Tarian) yn ei ffilm hir gyntaf. 

 

Dilyna'r ffilm Effi, gyda pherfformiad caboledig yn y rôl deitl gan Leisa Gwenllian yr actores ifanc, sy’n prysur gwneud enw i hi ei hun. Yn brwydro yn erbyn y diweithdra wythnosol, clybio a’r pen mawr, mae'n cyfarfod milwr wedi ei anafu o’r enw Lee mewn clwb nos yn Llandudno ac mae o’n cilagor drws i rywbeth gwell. Am foment, caiff Effi gipolwg ar fywyd y gwnaeth hi erioed ddychmygu, ond mae’r realiti yn llawer anoddach.

Yn niwrnod rhagolwg Canolfan Ffilm Cymru, cafodd y ffilm adolygiadau positif, gydag aelodau o’r gynulleidfa yn ei ddisgrifio fel ‘atmosfferig’, ‘ffantastig’ ac ‘wedi ei seilio yn ei gymuned’ – fe wnaeth rhywun arall ganmol ei ‘stori rymus a chymeriadau realistig’

Dywedodd Pennaeth Ffilm a Drama S4C, Gwenllian Gravelle: “Mae S4C yn falch o gefnogi Effi o Blaenau ac yn werthfawrogol i’r tîm cynhyrchu ac i Cymru Greadigol am helpu ddod a’r ffilm i’r sgrin fawr yng Nghymru a thu hwnt. Mae’r ffilm yn brofiad sinematig sy’n hanu o fan penodol, ond yn atseinio’n emosiynol ymhobman. Wedi ei siapio gan dirlun cryf a manylion bywyd bob dydd, mae’r ffilm yma’n trawsffurfio y cyfarwydd i rywbeth dirdynnol ac epig”

Fe ychwanegodd MetFilm Distribution: “Rydym yn ymfalchïo i fod ar flaen y gad wrth gynorthwyo i ryddhau Effi o Blaenau ar draws Prydain. Mae’r tîm wedi creu addasiad hynod sinematig a ffyddlon i’r cynhyrchiad llwyfan gwreiddiol o waith Gary Owen, wedi ei angori gan berfformiad electrig gan Leisa Gwenllian. Gallwn ni ddim aros i gynulleidfaoedd ymhobman gwrdd ac Effi!”

- -

Wedi ei ffilmio yn gyfan gwbl yng Nghymru, yn bennaf yn Llangollen, Bethesda a Blaenau Ffestiniog, mae Tanau’r Lloer o waith y cwmni lleol, Opra Cymru yn creu hanes, wrth iddo dorri tir newydd gan fod y cynhyrchiad cyntaf i fod yn ‘simulcast’ (sef y term technolegol am raglen sy’n cael ei ddarlledu ar ddwy sianel yr un pryd) rhwng S4C a Channel 4. Wedi ei ysbrydoli’n fras gan un o’r nofelau sy’n aml yn cael ei weld fel un o oreuon yr iaith Gymraeg, Un Nos Ola Leuad o waith Caradog Pritchard, cyfunir sgôr Gareth Glyn, wedi ei berfformio gan Gerddorfa Opera Cenedlaethol Cymru a libreto Patrick Young ac Iwan Teifion Davies.

Golygfa yng Nghwmorthin

Mewn un erthygl, fe ysgrifennodd James Ellis, sy’n arbenigo mewn ysgrifennu ar gerddoriaeth glasurol, opera a chynyrchiadau theatr, “mae opera ar ffilm yn beth prin. Bu’r oes aur yn y 1980au, gyda La Traviata, Parsifal a Carmen yn cael fersiynau sinema wedi eu creu". Aeth ymlaen i ofyn os oedd yn parhau i weithio o’i gymharu a’i 400 mlynedd ar lwyfan ac oedd ffilm opera drwy gyfrwng y Gymraeg mewn du a gwyn yn anodd i’w werthu?

Yn dilyn y premiere byd yng Ngŵyl Ffilm Caeredin, a dangosiadau mewn sawl sinema ar draws Cymru llynedd, cafodd ei ddarlledu ar S4C a Channel 4 ar Ddydd Gŵyl Dewi ac mae’n deg dweud fod yna ateb wedi ei gael i’r cwestiwn a ofynnwyd yn yr erthygl a soniwyd am uchod, sef Ydi – mae’n gweithio ar ffilm o’i gymharu ac ar lwyfan a Na – bu hi ddim yn anodd i’w gwerthu. Mae’r ffilm yn wreiddiol ac yn ffres.

Roedd hi’n hynod braf i weld Tanau’r Lloer yn derbyn sylw yn rhai o bapurau newydd mwyaf Prydain ar benwythnos Gŵyl Ddewi, gyda’r Observer yn canmol faint o ffiniau sy’n cael eu gwthio gyda’r ffilm yma sy’n troedio sawl genre, y Telegraph yn ei alw’n ‘gloriously odd & wonderfully cinematic’ a’r Sunday Times yn sôn am y dynfa freuddwydiol a dirdynnol sy’n cael ei brofi o’r funud gyntaf.

I fynd nôl at erthygl James Ellis, mi soniodd o am neges y ffilm, sef un o obaith; mai efallai nid creadigrwydd artistig ac hunanfynegiant fydd yr ateb i bopeth, ond y gall ei ddefnyddio fel modd i gymedroli dioddefaint. Dywedodd ei fod yn aml wedi annog a chyflwyno pobl i opera, ac y gallai gweld Tanau’r Lloer ar y sgrin fawr arwain at ddod a mwy o bobl i mewn i fyd yr opera, drwy lygad nofel eiconig. 

Fel rhywun sydd wedi gweithio a theithio gyda Opra Cymru yn y gorffennol, hawdd fyddai hi i mi drio gwerthu’r ffilm hon i chi. Felly, dwi am adael i eiriau’r arbenigwr yn ei faes, sef awdur yr erthygl uchod wneud y gwaith yn ei le: ‘Take the plunge & go savour Tanau’r Lloer’ 

Bydd y ffilm ar gael i chi wylio ar iPlayer a Clic tan ddiwedd yr Haf ac mae’n werth gwylio!

Rhydian

- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2026 

> Cwmorthin yn Hollywood?

 

Antur Stiniog -Eiddo Cymunedol a Gŵyl Dewi

Rydym wedi cael gaeaf prysur iawn yma yn Antur Stiniog, Mae Eifion Stores wedi bod digon ffodus i dderbyn grant ar gyfer adnewyddu ambell i beth yn yr adeilad yn cynnwys ffenestri newydd, lloriau newydd a system wresogi. Ond y newid gorau un yw’r cownter newydd i’r siop. Mae wedi cael ei greu gan Hefin Hamer gydag amryw o goed gwahanol o lefydd gwahanol o gwmpas Blaenau a'r wlad! Hoffwn ddiolch iddo am y gwaith gwych ac unigryw.

Mae gwaith yn parhau ar adeiladau Bolton a Ephraim i adnewyddu’r adeiladau yn gyfan. Yn dilyn archwiliadau strwythurol diweddar, mae wedi dod i’r amlwg bod rhannau o’r ffasâd presennol bellach ddim yn ddiogel, felly mae angen tynnu’r ffasâd i lawr yn ofalus cyn ei hailadeiladu.

Rydym yn deall pa mor bwysig yw’r adeiladau yma i’r gymuned, ac felly hoffem eich sicrhau bod y gwaith yn cael ei wneud gyda gofal mawr. Bydd y ffasâd yn cael ei hailgodi yn yr un arddull a golwg, gan gadw’r cymeriad a’r manylion sy’n gwneud Bolton ac Ephraim mor adnabyddus. Mae gweithwyr arbenigol lleol yn goruchwylio’r prosiect er mwyn sicrhau bod y canlyniad terfynol yn parchu hanes ac ymddangosiad yr adeiladau, tra’n eu gwneud yn ddiogel ac yn gadarn ar gyfer y dyfodol.

Byddwn yn parhau i rannu diweddariadau wrth i’r prosiect fynd rhagddo. 

Os oes unrhyw gwestiwn mae croeso i chi yrru neges atom ar eiddo@anturstiniog.com

Arwydd newydd yr Aelwyd

 

I ddathlu Gŵyl Dewi, cafwyd bore braf yng nghwmni Melda Lois yn Tŷ Coffi ar fore 28ain o Chwefror, roedd ei cherddoriaeth swynol yn hyfryd i wrando arno yng nghwmni ffrindiau yn y caffi, diolch yn fawr iddi ddod draw atom.

Sioned Davies-Williams
Swyddog Marchnata Antur Stiniog Marketing

- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2026 

Chwareli Llechi y tu allan i Brydain

Y Gymdeithas Hanes

Daeth y Dr Dafydd Gwyn atom ar 25ain Chwefror i roi darlith ar ‘Chwareli Llechi y tu allan i Brydain’. Rydym yn byw mewn ardal sydd wedi bod yn ganolog i hanes cloddio llechi’r byd ac fe gynhyrchodd chwareli llechi Cymru 40% o’r llechi hynny! Mae cysgod y chwareli wedi bod yn drwm ar hanes Stiniog a thebyg na fyddai tref yma o gwbl oni bai am y diwydiant llechi. 

Crëwyd cymunedau unigryw, uniaith Gymraeg, yn yr ardaloedd llechi yng ngogledd Cymru nas gwelwyd erioed o’r blaen ac mae’r cymunedau hyn bellach yn waddol i’r diwydiant hwn…. Mae’r trefi wedi crebachu o ran poblogaeth ond rydym yma o hyd ac wedi addasu yn gymunedau ôl-ddiwydiannol. 

Roedd ein darlithydd yn arbenigwr ar chwareli llechi a hefyd y rheilffyrdd a’r tramiau oedd wedi eu creu i hwyluso symud llechi a gwastraff, ac roedd gwastraff mawr yn y diwydiant hwn fel mae’r holl domennydd yn ei ddatgelu!

Roedd Dr Dafydd Gwyn yn aelod o Fwrdd Cwmni Rheilffordd Ffestiniog rhwng 2006 a 2016, gyda chyfrifoldeb am gyswllt â Chymdeithas Rheilffyrdd Ucheldir Cymru. Yn 2016 fe'i penodwyd yn Ymddiriedolwr Cwmni Rheilffordd Ffestiniog. 

Fe'i ganed a'i fagu'n rhannol ym Methesda, ac mae'n raddedig o Brifysgolion Caergrawnt a Choleg y Drindod, Dulyn. Mae'n byw ym Mhen-y-groes, ac yn ennill ei fywoliaeth fel archeolegydd annibynnol ac ymgynghorydd treftadaeth. Mae'n awdur sawl astudiaeth mewn archaeoleg o'r oes ddiwydiannol a'r cyfnod ôl-ganoloesol. Mae ganddo ddiddordeb arbennig yn hanes ac archaeoleg rheilffyrdd cyn 1840. 

Mae hefyd yn Gadeirydd Rheilffordd Llyn Tegid a bu’n un o’r arbenigwyr fu yn dadlau dros gael cydnabod ardaloedd llechi Cymru yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO ac fel rhan o’r ymgyrch cyhoeddwyd, yn 2015, lyfr arloesol Dafydd Gwyn sef Llechi Cymru: Archeoleg a Hanes (ceir fersiwn Saesneg o’r llyfr yn ogystal) gan Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru.

Mae’r llyfr yn sôn am dirwedd llechi gogledd orllewin Cymru ac yn y llyfr mae modd i chi weld, darllen a deall pob cam o’r diwydiant cloddio yn well na mewn unrhyw fan arall o’r byd. Y chwareli enfawr, pyllau dwfn, ceudyllau a thomennydd anferthol; melinau prosesu; systemau trafnidiaeth yn cynnwys inclêns serth, ffyrdd, rheilffyrdd a phorthladdoedd; cymunedau wedi eu creu ar gyfer y gweithlu a thai crand y perchnogion; defnydd o’r cynnyrch terfynol o’n cwmpas ym mhob man.  

Ar y noson, cawson glywed am ei ymchwil i ardaloedd cynhyrchu llechi led led Ewrop a’r Unol Daleithiau. Soniodd am leoliadau'r chwareli hyn ac roedd cysylltiadau agos wedi bod a rhai o chwareli gogledd Cymru ac ardaloedd cloddio llechi gogledd America megis Granville ar y ffin rhwng taleithiau Efrog Newydd a Vermont. Dangosodd luniau o’r chwareli hyn a sôn am y gwahanol dechnoleg oedd gan yr ardaloedd hyn i gloddio a thrin y llechi a sut o oedd y llechi yn cael eu symud a’u gwerthu. Ac roedd y prosesau hyn yn amrywio. Roedd ei wybodaeth yn llifo ac yn diddori ac roedd yn bleser gwrando arno. Noson lwyddiannus arall i’r Gymdeithas.

-

Heno cyhoeddwyd fod 'Cymdeithas Bro Ffestiniog' wedi darfod. Bu’n weithgar yn yr ardal hyd at ddyddiau Cofid pan ddaeth y gweithgareddau i ben a methwyd a’i hatgyfodi ar ôl saib o rai blynyddoedd. Mabwysiadodd y Gymdeithas hon enw’r Gymdeithas Gymraeg a ddaeth i ben rai blynyddoedd yn ôl a chynnig darlithoedd a nosweithiau yn Saesneg. Mae wedi gadael gwaddol ariannol a phenderfynodd pwyllgor y Gymdeithas gyfrannu £200 i’r Gymdeithas Hanes … ynghyd â rhoddion i rai cymdeithasau eraill, a Llafar Bro. Mynegodd ysgrifennydd y Gymdeithas Hanes, Gareth Tudor Jones, ei ddiolch i Gymdeithas Bro Ffestiniog am eu rhodd.

TVJ.  
- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2026 

 

Aethnen Goll Bro Ffestiniog?

Ydych chi erioed wedi gweld coeden sy’n troi’n felyn aur llachar yn yr hydref, ei dail yn crynu’n ysgafn yn y gwynt? Efallai eich bod wedi pasio aethnen – un o goed brodorol prinnaf Cymru – heb sylwi.

Aethnen ar lan Afon Bowydd ger Ysgol Maenofferen. Llun- Paul W

Credir bod yr aethnen wedi bod yn rhan o dirwedd Bro Ffestiniog ers miloedd o flynyddoedd. Heddiw, fodd bynnag, mae’n brin iawn. Mae’r goeden hynafol hon nid yn unig yn brydferth, ond hefyd yn hynod bwysig i fioamrywiaeth: mae’n cynnal pryfed, adar a chreaduriaid bach sy’n dibynnu arni am fwyd a lloches. Pan fyddwn yn colli aethnen, rydym yn colli darn o’n hetifeddiaeth naturiol – a’r bywyd gwyllt sy’n dod gyda hi.

Mae ambell aethnen yn tyfu ar dir Ysgol Maenofferen, ac o leiaf bedair arall wedi’u darganfod yn yr ardal. Nawr, mae prosiect cymunedol ar droed i’w hadfer. Bydd y coed yn cael eu clônio gan Dr Jenny Wong, yna eu eu magu ym Meithrinfa Goed Tanygrisiau, ac yna – os aiff popeth yn ôl y cynllun – byddant yn barod i’w plannu ar ein llethrau lleol erbyn Tachwedd eleni. Gan eu bod yn tyfu’n gyflym, gallent drawsnewid rhannau o’r dirwedd mewn ychydig flynyddoedd yn unig.

Ond mae angen eich help chi arnom.

Ydych chi’n gwybod am aethnen arall yn y fro? Edrychwch am ei dail crwn sy’n crynu yn y gwynt (gweler y llun o’r ddeilen). Cysylltwch â ni a helpwch i sicrhau bod yr “aethnen goll” yn dod o hyd i’w lle unwaith eto ym Mro Ffestiniog.  

Gyda’n gilydd, gallwn adfer coeden frodorol, cefnogi bioamrywiaeth, a gadael etifeddiaeth werdd i’r genhedlaeth nesaf.

Meg Thorman, Y Dref Werdd
- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2026 

> Darn blog am aethnen Stiniog o 2012

 

Senedd Stiniog -Mawrth 2026

Adnewyddu’r Parc Sglefrio
Fe gynhaliodd Cyngor Tref Ffestiniog gyfarfod arbennig ym mis Chwefror i bennu praesept ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf. Penderfynwyd neilltuo £100,000 i adnewyddu’r Parc Sglefrio, sydd wedi bod ar gau ac yn segur am sawl blwyddyn oherwydd fod yr hen offer wedi dirywio ac yn berygl. Mi fydd y Cyngor yn ariannu hwn trwy dynnu arian o’r balansau, gan gyfyngu’r codiad yn y praesept i 4%, sef mwy neu lai lefel chwyddiant. Mi fydd y Cyngor hefyd yn trio codi cymaint â phosibl o’r arian ar gyfer y Parc Sglefrio o grantiau, er mwyn cadw cymaint â phosibl o’r arian hwn ar gyfer gwelliannau a blaenoriaethau eraill yn y fro.   

Tref Ddiwylliant 2026
Roedd Gwenlli Evans o Gwmni Bro Ffestiniog wedi trefnu i fynychu’r cyfarfod i siarad am gyflwr Stryd Fawr y Blaenau. Wnaeth hi gyfeirio at Westy’r Queens yn ogystal a hen siop Lewis. Beth y gellir wneud eu cylch? Mi ofynnodd y Cyng. Dafydd Dafis ba hawliau sydd gan y Cyngor Tref i roi pwysau ar y bobl sy biau’r adeiladau hyn i’w defnyddio? Ydy’r waliau a’r toeau’n ddiogel? 

Roedd pob aelod o’r Cyngor yn awyddus i fynd i’r afael â’r broblem. Aethpwyd ymlaen i drafod y cyfle i Flaenau Ffestiniog gael ei dynodi fel Tref Ddiwylliant y DU, gan fod Llywodraeth y DU wedi gwahodd ceisiadau a’r Aelod Seneddol Liz Saville Roberts wedi tynnu sylw’r Cyngor at y cyfle hwn. A oes modd defnyddio’r cyfle hwn i sicrhau fod y safleoedd hyn yn cael eu datblygu a’u defnyddio? 

Yn y pendraw, cytunwyd i ffurfio is-bwyllgor arbennig i drafod hyn, gyda Chwmni Bro yn cymryd rhan. Dafydd Walter gynigiodd hwn gyda Morwenna Pugh yn eilio. Roedd pawb yn cytuno fod eisiau cydweithio i gael y gorau o hyn. 

Gwella bioamrywiaeth yn Sgwâr Ocli
Mae anghydfod wedi codi am gynlluniau’r Cyngor Tref i ddefnyddio grant o Bartneriaeth Natur Gwynedd i blannu coed ffrwythau ar ran o Sgwâr Ocli, yn ogystal â dôl flodau gwyllt a gwrych traddodiadol wedi ei blygu. Yn anffodus, doedd dim ymgynghoriad wedi digwydd gyda thrigolion y Sgwâr ymlaen llaw ac roedd nifer ohonyn nhw anhapus iawn i weld fod ffens ddwbl wedi ymddangos ar hyd un ochr y Sgwâr. Roedd hwn wedi cael ei godi i amddiffyn y gwrych newydd yn ystod ei flynyddoedd cyntaf. Roeddwn i, y Cyng. Rory Francis, wedi rhoi cynnig i lawr i drefnu cyfarfod safle gyda thrigolion a Hywyn Williams o’r Bartneriaeth i drafod hyn. Ddywedodd y Cyng. Mark Thomas fod y ffens yn y lle anghywir beth bynnag, gan y byddai rhan o’r polyn trydan o fewn y gwrych oni bai fod y ffens yn cael ei symud. Cytunwyd i drefnu cyfarfod safle.            

Pobl ifanc yn gwirfoddoli
Derbyniwyd llythyr oddi wrth yr elusen GISDA, sy’n cefnogi pobl ifanc rhwng 14-25 oed, yn gofyn a fyddai modd i rai o’r bobl ifanc wneud gwaith gwirfoddol gyda’r Cyngor Tref. Dywedodd y Cyng. Morwenna Pugh fod hwn yn syniad gwych a mi gynigiodd y Cyng. Dei Mur y dylid gwahodd rhywun o GISDA i ddod i gyfarfod efo’r Cyngor i drafod y manylion. Cafodd y syniad hwnnw ei gymeradwyo. 
- - - - - - - - - - 

Addasiad o'r golofn reolaidd a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2026

 

Gwneud y Pethau Bychain

Wrth ddweud ei bod yn braf cael ymuno yng Nghyfres Caban YesCymru Bro Ffestiniog, soniodd y canwr Arfon Wyn am ei obaith i efelychu’r gyfres a chynnal digwyddiadau tebyg ym Môn hefyd. Mae mor bwysig ‘gwneud y pethau bychain’ meddai, a hithau’n benwythnos Gŵyl Ddewi, i ddod at ein gilydd i ganu a thrafod. Dathlu ein treftadaeth a’n traddodiadau, a chadw’r ymgyrch am annibyniaeth i Gymru yn amlwg ym meddyliau pobl.

Hon oedd ail-noson-ar-bymtheg y gyfres, yn awyrgylch hyfryd Tŷ Coffi Antur Stiniog, ac yn ôl yr arfer, mi gawsom sét fer o ganeuon gan y cyfansoddwr-ganwr i ddechrau, ac un arall i gloi’r noson. “Rhywbeth hwyliog i gychwyn” meddai, “er mwyn cael c’nesu efo chydig o gyd-ganu”, a bwrw iddi efo Ar Lan y Môr. Bu chwerthin yn y gynulleidfa wrth iddo egluro ei fod wedi ychwanegu pennill am ysgariad -difôrs- i adlewyrchu’r byd modern!

Mi gawsom lawer o’i glasuron -rhai wedi bod yn llwyddianus yng nghystadleuaeth Cân i Gymru dros y blynyddoedd, fel Cae o Ŷd (2000) a geiriau’r gytgan dal yn berthnasol heddiw efo’r hil-laddiad erchyll ym Mhalesteina: ‘Mae sŵn y gynnau’n tanio/Dal i’w clywed yn y nos...’ 

Harbwr Diogel (2002) yn un arall adnabyddus; ond cafwyd ambell un llai cyfarwydd hefyd, fel Ni Welaf yr Haf, a ddaeth i’r brig ym 1979 pan oedd yn aelod o’r grŵp Pererin. Difyr oedd clywed ei brofiadau yn y byd cerddorol, a hanesion difyr a digri, wrth gyflwyno’r caneuon.

Yn dilyn egwyl fer, mi gawsom sgwrs ddifyr tu hwnt gan y bardd a’r awdur Haf Llewelyn. Un a fagwyd ar fferm Graig Isaf ym mhen uchaf Cwm Nantcol, dafliad carreg o Fwlch Drws Ardudwy a dalgylch Llafar Bro. 

“Mae gen’ i feddwl y byd o Stiniog” meddai, o’r dyddiau pan oedd yn dod i weld ‘y dyn llygaid’ yma. Soniodd Haf am gefndir hirhoedlog ei theulu yng Nhwm Nantcol, a’r newid enfawr sydd wedi dod i Ardudwy ers ei phlentyndod. Mae’n cofio’r plentyn di-Gymraeg cyntaf yn cyrraedd Ysgol Llanbedr, sy’n anodd credu erbyn heddiw tydi, ac yn gwaredu na chafodd unrhyw air o hanes Owain Glyndŵr, tra oedd yn Ysgol Ardudwy. Ysgol sydd yng nghysgod Castell Harlech fu’n gartref a phencadlys yr arwr a’i deulu am gyfnod yn ystod ei wrthryfel. 

Erbyn hyn mae hanes a threftadaeth yn agos iawn at ei chalon a’i hangerdd yn pefrio trwy ei gwaith- mae’n awdur nifer fawr o lyfrau plant, a nofelau i oedolion.

 

Mi enillodd ei nofel hanesyddol am Hedd Wyn -Diffodd y Sêr- wobr Tir Na N-og yn 2014. Darllenodd ambell gerdd deimladwy iawn o’i chyfrol o farddoniaeth, fel Llwybr y Pererin (ger Gellfechan, Ardudwy), sy’n dechrau fel hyn: 

Unwaith ar y llwybr hwn bu’r brodyr, ac eithin melyn Mai 
yn cydio ym mhlygiadau eu brethyn llwyd; a thybiais imi eu gweld
yn datod rywfodd rubanau’r niwl dros y Sarn, gan adael
Enlli’n gryndod yn y gwres – a’r môr cyn lased medden nhw,
A mantell sidan Branwen gynt.

Noson arbennig arall o adloniant, diwylliant, chwyldro! Dim ond un arall sydd i ddod yn y gyfres yma, a hynny ar nos Wener olaf mis Mawrth (27ain). Mae hanes yr actor/canwr/cyfarwyddwr theatr Arwel Gruffydd yn ein diddanu efo ambell gân a darlleniad, ac yn cael ei holi gan Ffion Dafis yn rhifyn Ebrill. 

PW
- - - - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Mawrth 2026 
 

Holi Prif Weithredwr Cymdeithas Bêl-droed Cymru

Sgŵp ardderchog i Llafar Bro, wrth i Dei Mur holi Noel Mooney ar gyfer ein rhifyn Chwefror 2026

Mae eleni yn flwyddyn fawr i Gymdeithas Bêl-droed Cymru, sydd yn dathlu 150 o flynyddoedd. Gobeithio hefyd y gwelan nhw ail yr Gwpan y Byd yn olynol, wrth i dîm y dynion frwydro am le yn y bencampwriaeth ddiwedd mis Mawrth. 

Prif Weithredwr Cymdeithas Bêl-droed Cymru ers pum mlynedd yw'r Gwyddel Noel Mooney, ac mae wedi rhoi yn hael o'i amser i gael ei gyfweld ar gyfer y papur bro. Daeth i ymweld â Chlwb Pêl-droed Ieuenctid Blaenau Ffestiniog yn 2024, ac yma mae'n ateb cwestiynau am fuddsoddiad yng nghyfleusterau'r fro, y gêm ddomestig yng Nghymru, y timau cenedlaethol a'i weledigaeth ef ar gyfer y Gymdeithas, a'r Gymraeg.

Rydych chi wedi bod yn Brif Weithredwr ar Gymdeithas Bêl-droed Cymru (FAW) ers 2021, gan ddathlu pum mlynedd yn y swydd eleni. Yw'r gwaith yr hyn oeddech chi yn ei ddisgwyl ac a yw'r rôl dal yn eich cyffroi?

Mae cael arwain pêl-droed Cymru ers 2021 wedi bod yn un o anrhydeddau (a chyfrifoldeb) mawr fy mywyd. Unwaith cyrhaeddais, roeddwn i yn gwybod y gallen ni lwyddo i wneud pethau mawr. Er bod nifer fawr o bethau i'w trwsio a digon o heriau, roeddwn i wir yn credu y gallen ni ail-beiriannu'r FAW a phêl-droed Cymru i fod yn well, cryfach a chyflymach. Rydyn ni wedi cyflwyno ein strategaeth bum mlynedd, 'Ein Cymru', yn llwyddiannus ac rydyn ni nawr yn symud at gam arall yn y datblygiad - rhywbeth dw i hyd yn oed yn fwy cyffrous i'w arwain. Fedar fy nghyffro na'r teimladau cadarnhaol sydd gen i tuag at bêl-droed Cymru, a beth sydd am ddigwydd yn y bennod nesaf, ddim â bod yn fwy.

 

Rŵan bod yr FAW wedi buddsoddi yng nghaeau’r ysgol, ydyn nhw yn bwriadu helpu’r timau ieuenctid i sicrhau les hirdymor am gae gwair?

Ydyn. Mae hyn yn hanfodol i’r gymuned. Mae’n rhaid i hyn ddigwydd ac mae’r FAW yn benderfynol o sicrhau bod gan bob plentyn yn Ffestiniog fynediad at gyfleusterau pêl-droed da, fe wnaethon ni fuddsoddi lot o arian yn y cae artiffisial newydd yn Ysgol y Moelwyn ond rydyn ni wir eisiau les hirdymor am gae gwair fel ei fod yn gallu cael ei ddatblygu yn iawn. Y tro diwethaf yr oeddwn i yma, roedd yn llawn dŵr ac yn amhosib chwarae yno, mae hyn yn siom fawr i’r gymuned a dw i yn synnu nad yw’r cyngor sir wedi sicrhau hyn eto. Mae e mor siomedig i’r gymuned ac rydyn ni yn galw ar y Cyngor i ymgysylltu gyda ni cyn gynted â phosib ar hyn.

Yw’r FAW yn bwriadu buddsoddi mwy o amser ac arian yn Ffestiniog?

Roedden ni yn falch iawn o fuddsoddi swm chwe ffigwr yn 2025, a nesaf rydyn ni eisiau cefnogi’r clwb a chefnogi’r datblygiad cymunedol gwych sydd yn digwydd yn hen eglwys y Llan gyda chefnogaeth bobol arbennig megis y teulu Morris, Mae Ffestiniog yn lwcus o gael pobol sydd efo diddordeb a bydd yr FAW yn cefnogi cymuned Ffestiniog i fod yn well, hapusach ac iachach dros y blynyddoedd nesaf.

Mae’r FAW wedi bod yn eiriolwyr cryf dros flaenoriaethu’r Gymraeg. Pa mor bwysig yw hyn i weledigaeth yr FAW ar gyfer y dyfodol ac ydych chi dal i drafod gydag UEFA ynglŷn ag ail-frandio’r tîm fel ‘Cymru’?

Rydyn ni yn credu yn gryf mewn hyrwyddo’r Gymraeg fel iaith fyw, ac wrth gwrs yng ngogledd-orllewin Cymru, y Gymraeg yw iaith gyntaf nifer ac mae hi yn rhan hanfodol o hunaniaeth. Mae’r Gymraeg a’i thwf yn rhan greiddiol o syniadaeth yr FAW, a bydd hynny o hyd yn wir. Rydyn ni yn gyfforddus yn defnyddio Cymru ac rydyn ni yn gyfforddus yn defnyddio Wales, naill ai/neu, nid dim ond un. Rydyn ni eisiau i bobol fwynhau’r iaith - dydyn ni ddim eisiau i’r heddlu iaith fod yn llym. Chwarae gyda’r iaith, cael hwyl â hi a gobeithio ei defnyddio hi - dw i yn trio fy ngorau, ond dw i yn bell o fod yn rhugl. Ond dw i wrth fy modd yn trio geiriau a gramadeg newydd bob dydd, mae hi yn iaith hyfryd. Mae’r newid ffurfiol i Cymru yn UEFA neu FIFA yn gysylltiedig â’r genedl ei hun yn newid ei henw (yn y Cenhedloedd Unedig), sydd reit gymhleth! Fodd bynnag, gadewch i ni gyd-drafod ac efallai y gallwn ni gael datrysiad da i’r dyfodol.

Fel rhywun efo profiad o weithio gyda phêl-droed Iwerddon a Chymru, pa heriau unigryw sydd yn wynebu'r FAW, a sut ydych chi yn bwriadu mynd i'r afael â nhw?

Mae yna sawl un:  1. Yng ngêm y dynion, am resymau hanesyddol, mae ein dinasoedd mwyaf yn chwarae mewn gwlad arall, gyda chanlyniadau cymysg, ond cadarnhaol ar y cyfan, i bêl-droed Cymru. Yn sgil hyn, mae'r diwydiant/mynychwyr yn gryf, ac rydyn ni yn datblygu gwell safon o chwaraewr cenedlaethol, ond mae e bendant yn hindro'r gêm ddomestig rhag cyrraedd ei llawn botensial o ran perfformiad ac elw. 

2. Roedd seilwaith pêl-droed Cymru angen gweledigaeth ac adnoddau. Roedd e'n wael. Rydyn ni wedi dechrau adeiladau stadia a chaeau ledled Cymru sydd yn caniatáu i bobol fwynhau pêl-droed dan amodau da. Mae hyn wedi bod yn her fawr, ond rydyn ni yn gwneud cynnydd enfawr. 

3. Mae’r tymor chwarae traddodiadol (Awst i Mai) wedi ei sefydlu yma, a ledled y Deyrnas Unedig, ond, yn bersonol, dw i yn hoffi model Iwerddon (Chwefror i Tachwedd) sydd yn rhoi mwy o brofiad i chwaraewyr a gweddill y staff. 

4. Mae yna ddiffyg hyder ledled Cymru mewn sawl peth, ac mae’r FAW yn trio gwneud ein rhan i newid hynny. Fe wnawn ni ddefnyddio pêl-droed i yrru Cymru fwy lwyddiannus, hyderus, modern a chynhwysol.

Beth yw eich barn bresennol am y tîm cenedlaethol a pha welliannau hoffech chi eu gweld?

O ran Tîm Cenedlaethol y Menywod, roedd cyrraedd EWRO UEFA 25 (pencampwriaeth fawr gyntaf ein menywod) yn wych. Mae Rhian Wilkinson wedi bod yn arbennig - roedd curo Gweriniaeth Iwerddon mewn dau gymal er mwyn cymhwyso ar gyfer yr Ewros yn llwyddiant eithriadol gan Rhian a’r grŵp. O ran tîm y dynion, daethon ni â Craig Bellamy mewn ac mae e wedi bod yn ffantastig - roedd y fuddugoliaeth 7-1 yna yn erbyn Gogledd Macedonia yn wefreiddiol. Fe wnaeth y tîm guro Twrci i gael dyrchafiad o gynghrair B i gynghrair A Cynghrair y Cenhedloedd UEFA lle byddwn ni'n wynebu timau gorau Ewrop yn yr hydref. Rydyn ni yn credu ein bod ni wedi ein paratoi yn dda i ennill y ddwy play-off ym mis Mawrth a chael lle yng Nghwpan y Byd - yr ail yn olynol ar ôl methu am 58 mlynedd! Rydyn ni yn gweithio nawr ar strategaeth Perfformiad Uchel deng mlynedd fydd yn amlinellu’r gwelliannau sydd eu hangen mewn meysydd megis adnabod talent, data a dadansoddi, a hyfforddi er mwyn sicrhau llwyddiant hirdymor cynaliadwy.

Sut ydych chi yn bwriadu adeiladu ar lwyddiant y blynyddoedd diwethaf, gan gynnwys cymhwyso ar gyfer pencampwriaethau mawr?

Fe wnaeth cymhwyso ar gyfer y Gwpan y Byd ddiwethaf arwain at gynnydd mawr mewn adnoddau y gallon ni eu buddsoddi mewn pêl-droed lawr gwlad ledled Cymru. Pêl-droed yw’r gamp sydd yn denu’r mwyaf o ddiddordeb a chwaraewyr yn y wlad, ac mae’r FAW yn gweithio yn galed iawn mewn cymunedau ledled Cymru i sicrhau bod pawb yn gallu mwynhau’r gêm brydferth ym mha bynnag ffordd maen nhw yn ddymuno.

Beth yw eich prif flaenoriaethau i bêl-droed Cymru am y bum mlynedd nesaf a sut ydych chi yn bwriadu eu cyrraedd?

Perfformiad Uchel (llwyddiant cenedlaethol hirdymor), tyfu’r gêm ar lawr gwlad, rhoi’r cyfle gorau i’r gêm ddomestig elit lwyddo, troi’r FAW yn sefydliad effeithiol wedi ei yrru gan ddata, troi ni yn sefydliad chwaraeon world-class a defnyddio pêl-droed fel arf i wella Cymru. Dyna dw i am ganolbwyntio arno, a dyna’r meysydd y byddwn ni yn gweithio yn ddiflino arnyn nhw er mwyn cyrraedd ein potensial. Eleni byddwn yn 150 oed! Byddwn yn lansio strategaeth deng mlynedd fydd yn amlinellu ein cynlluniau mawr i sicrhau bod pêl-droed Cymru yn cyrraedd ei llawn botensial.

Mae’r Cymru Premier yn datblygu yn neis i weld, ond mae’n debyg bod cael Merthyr yn gwrthod y cytundeb mawr i ymuno wedi bod yn siom fawr. Pam ydych chi yn meddwl eu bod nhw wedi gwrthod y cytundeb a beth ellir ei wneud i ddenu timau fel Merthyr yn y dyfodol?

Roedd pobol yn dweud wrtha i yn aml ein bod ni angen Merthyr Town yn ôl yn y Cymru Premier - fydden nhw yn gallu bygwth ennill y gynghrair a chynrychioli Cymru mewn cystadlaethau UEFA fel Cynghrair y Pencampwyr (Champions League). Doedd yr FAW erioed wedi eu gwadd nhw yn ôl i Bêl-droed Cynghrair Cymreig. Roeddwn i yn hapus ein bod ni wedi gwneud ac wedi rhoi ein cynnig gorau ymlaen. Wnaethon ni ddim lobio o gwbl - dim ond rhoi cynnig deniadol iawn iddyn nhw chwarae yn y system Gymreig. Fe wnaeth eu haelodau ddewis sticio efo'r drefn bresennol, a fedra i ddweud yn bendant nad ydw i wedi meddwl am y peth ers iddyn nhw wneud y penderfyniad. Fy rôl yw gwella pêl-droed Cymru, ond nid i orfodi unrhyw un i wneud rhywbeth nad ydyn nhw eisiau ei wneud. Nes bod eu haelodau eisiau cynrychioli Cymru mewn pêl-droed Ewropeaidd, eu bod nhw eisiau chwarae yn ein gêm ddomestig, yna dyw hynny ddim yn fater i’r FAW. Mae gen i nifer o ffrindiau ym Merthyr Town, a byddwn ni yn eu cefnogi nhw ym mhopeth maen nhw yn wneud! Maen nhw yn gwneud mor dda, rydyn ni falch iawn drostyn nhw.

Pa bartneriaethau neu gynlluniau cydweithio mae’r FAW yn eu harchwilio ar gyfer gwella sylw a datblygiad y Cymru Premier?

Byddwn ni yn cyhoeddi cytundeb ddarlledu a phartneriaid newydd ar gyfer y gêm ddomestig dros y misoedd nesaf. Bydd Adran y Cymru Premier yn mynd o 12 i 16 tîm tymor nesaf, sydd yn gyffrous iawn. Rydyn ni yn gweld torfeydd enfawr - yn enwedig yng ngogledd Cymru - ac rydyn ni yn edrych ymlaen yn arw at weld y gêm ddomestig yn tyfu yn sydyn yn y blynyddoedd nesaf.

Allai Abertawe/Wrecsam/Caerdydd fyth gymhwyso ar wahân i Ewrop a pheidio cael eu lympio â thimau Lloegr?

Fe wnaethon ni weithio yn agos gyda’r clybiau y llynedd a gwneud datblygiad mawr gydag UEFA a’u tebyg ar hyn ond yn y pendraw, mae’r Gynghrair Bêl-droed Saesneg yn amgylchedd eithaf naval-gazing a dyw rhoi mantais i un clwb (neu clybiau Cymru yn yr achos yma) o ddiddordeb iddyn nhw ac felly rydyn ni wedi anghofio am y syniad. Fodd bynnag, ddylen ni gydnabod bod y rhain yn glybiau Cymreig, ac rydyn ni yn credu y dylen nhw gynrychioli Cymru mewn Cystadlaethau Ewropeaidd.

Pa bethau mae’r FAW yn eu gwneud i ddatblygu chwaraewyr ifanc Cymru a gwella safonau hyfforddi?

Rydyn ni wedi cyflwyno amrywiaeth eang o raglenni datblygu - fel ein academïau rhanbarthol - sydd yn sicrhau ein bod ni yn gweld y talent ddomestig orau. Rydyn ni hefyd wedi categoreiddio ein academïau domestig, ac maen nhw wedi datblygu chwaraewyr i’n timau cenedlaethol ieuengaf a’r clybiau yn barod. Fe wnaeth Fifa gydnabod y llwybr Merched (ac ein academïau) am eu safon uchel ac yn 2025, fe wnaethon nhw ddewis dathlu'r FAW am ei rhaglen academïau. Mae’r FAW yn enwog am ein rhaglen addysg hyfforddi world-class, ac mae hon yn mynd o nerth i nerth.

Sut ydych chi yn meddwl y gall pêl-droed Cymru gystadlu yn well gyda chenhedloedd Ewropeaidd o ran datblygu chwaraewyr ac adnabod talent?

Byddai cael Academi Categori 1 EPPP yn Wrecsam, Dinas Abertawe a Dinas Caerdydd yn gwneud gwahaniaeth mawr iddyn nhw ac i ni. Mae’n debyg mai dyma ein blaenoriaeth bennaf yn y blynyddoedd nesaf - perswadio nhw i fynd amdani. Byddai o werth anferth iddyn nhw ac i Gymru.

Mae’r FAW yn dathlu 150 mlynedd ers ei sefydlu eleni. Oni bai am gystadlu yng Nghwpan y Byd - fyddai yn wych - pa gynlluniau / syrpreisys sydd gennych chi i gefnogwyr Cymru?

Mae gennym ni raglen enfawr o ddathliadau ar gyfer y 150 mlwyddiant, gan ddechrau gyda chyfarfod Cyngor FAW yn yr Wynnstay ar Chwefror 2ail - union 150 o flynyddoedd ers ein cyfarfod cyntaf! Byddwch yn gweld lot o gwmpas Dydd Gŵyl Dewi ac yna nifer o ddigwyddiadau cyffrous ledled Cymru yr ydw i yn gobeithio y gallwch chi fod yn rhan ohonyn nhw.

Beth all ardal Ffestiniog ei wneud i hyrwyddo’r FAW?

Dylai’r gymuned gefnogi datblygiad yr eglwys yn Llan, a’r clwb pêl-droed oherwydd fe wnawn ni eich cefnogi chi i greu dyfodol llawer mwy disglair i’ch cymuned. Fe wnes i gwympo mewn cariad â Ffestiniog y tro cyntaf y gwnes i ymweld, ac mae gennym ni dîm gwych sydd yn barod i ddarparu pob math o gefnogaeth unwaith mae cymuned yn ein cefnogi ni.
DM
Diolch yn fawr iawn i Noel Mooney ar ran Llafar Bro
 

Stolpia- Teithio Byd a Ffrwydro

Pennod arall o gyfres Steffan ab Owain

Dwywaith o Amgylch y Byd
Dyna yw teitl cyfrol W.O.Thomas, a gyhoeddwyd yn 1882 yn Utica, U.D.A, ond pwy oedd y gŵr hwn? Dyma ychydig o’i hanes cyffrous. 

Ganwyd William Owen Thomas ym Maentwrog yn y flwyddyn 1845. Yna, pan oedd yn dair blwydd oed symudodd ei rieni i fyw i Flaenau Ffestiniog. Credaf mai yn un o dai Tre’r Ddôl a safai yng ngodre Inclên Holland gynt oedd ei gartref wedyn. Y mae’r tai wedi eu claddu o dan Domen Fawr Chwarel Oakeley ers blynyddoedd, bellach. 

Beth bynnag, dechreuodd weithio yn y chwarel pan oedd yn naw oed a bu yno hyd yr oedd yn 18 mlwydd oed. Tua’r adeg honno aeth i weithio i chwarel yn Bantry Bay, Iwerddon, a dyna ddechreuad ar ei ysfa i deithio. Dychwelodd yn fuan adref, ac ar ôl gweithio yno hyd 1865, ymfudodd i America yn ddiarwybod i'w rieni; a phan laniodd yn Efrog Newydd, nid oedd ganddo yn ei boced ond deg swllt. Gweithiodd ei ffordd o Efrog Newydd i Hydeville, Vermont; ac yno cafodd waith mewn chwarel gan Rowland Walter Ionoron Glan Dwyryd a oedd yn enedigol o ‘Stiniog. Symudodd o Hydeville i weithio yn ardal Middle Granville, ac oddi yno aeth i Maryland, yna i Virginia. 

Treuliodd naw mlynedd yn y Taleithiau Deheuol, megis Georgia, Alabama, Gogledd a De Carolina, Fflorida, Tecsas a Tennessee. Yna, symudodd i Califfornia yn 1875 ac agor chwarel lechi ger El Dorado, ardal sy’n enwog am ei gweithfeydd aur. Gyda llaw, hon oedd y chwarel lechi gyntaf i’w hagor yn y dalaith hon, sef mewn lle o’r enw Chili Bar, Placerville, heddiw. 

Ffurfiodd gwmni yno, ond o fewn dim gwerthodd ei gyfranddaliadau ac aeth i deithio mwy o wledydd y byd. Ymwelodd â Hawaii,Tahiti, Ffiji, Seland Newydd, Awstralia, Affrica, y Dwyrain Canol, India, Ceylon, Hong Cong, Tsieina, a sawl gwlad yn Ewrop. Ymfudodd ei rieni i’r Unol Daleithiau yn ddiweddarach, a bu chwaer iddo yn byw yn Efrog Newydd, ac un arall yn Vermont. Credaf iddo deithio byd am ryw 15 mlynedd. 

Pan oeddwn yn rhoi sgwrs yn Nantlle yn yr 1990au cyfarfum a pherthynas iddo, sef Mrs J. Kaufer, Gogledd Carolina, U.D.A. a bu’n ddigon caredig i anfon gwybodaeth am y teulu a rhai o chwareli llechi America imi ar ôl iddi fynd gartref. Gyda llaw, y mae enw W.O. Thomas ar garreg fedd ym mynwent Eglwys Llan Ffestiniog, ond yn anffodus y mae rhan o’r beddfaen wedi chwalu. Dyma oedd arni hi pan gwelais hi ddiwethaf 

Er Cof am William O. Thomas 

y teithydd Cymreig enwog a fu farw Ebrill 6ed, 1884

yn 39 mlwydd oed ac a gladdwyd yn Smithdown Lane cemetery, Liverpool 

Codwyd y golofn hon uwch ben bedd y teulu gan ei gyfeillion yn Ffestiniog. 

Er cof am Thomas O. Thomas Eryri Terrace, Penrhyn a brawd W. O. Thomas a fu farw Ionawr 2,1901 yn 59 mlwydd oed.

Hefyd ei anwyl briod Jane Thomas a fu farw Hydref 10fed, 1915 yn 59 mlwydd oed.

Y mae hi’n resyn gweld yr unig goffâd lleol iddo yn chwalfa heddiw. Fel y gwelwch, claddwyd ef yn Lerpwl lle’r oedd chwaer iddo yn byw. – Os hoffech gael golwg ar ei lyfr ewch i’r llyfgell leol, neu ar y we. Cewch y gyfrol gyfan ar wefan Archive.

  + + + + + +

Gweithred Beryglus

Ym mis Chwefror 1879 cafwyd adroddiadau lu yn y papurau newydd am ddigwyddiad bythgofiadwy yn ardal Glan y Pwll. Dyma’r hanes yn fras a godwyd o amrywiaeth o bapurau newydd:

Ffrwydriad Deinameit mewn tŷ. Diwedd mis Ionawr brawychwyd trigolion Glandwr yn aruthrol gan i ddeinameit ffrwydro yn nhŷ David Owen. 

Yn ôl y dystiolaeth roedd D.O wedi mynd a deinameit i’w dŷ, er mwyn iddo gael ei dymeru wrth y tân, a’i wneud yn fwy nerthol, a thra roedd wrthi yn gwneud hyn, ffrwydrodd nes roedd yr awyr i’w chlywed yn rhwygo, a thwrw fel taran fawr. 

O fewn dim aeth ugeiniau o bobl draw at y tŷ a gwelsant y ffenestri wedi eu chwythu ymaith, y corn simnai wedi ei hollti, a golwg ofnadwy ar yr hen dŷ. Tri pherson oedd yn y tŷ ar y pryd, sef D. Owen a'i wraig, a lletywr, yr hwn a neidiodd drwy ffenestr. Ni niweidiwyd neb ond D. O, yr hwn a losgwyd yn bur ddrwg. Roedd y dodrefn wedi eu malurio, a’r llestri yn chwilfriw i gyd. Bu ei wraig a’r lletywr yn ffodus na niweidwyd hwy. Lladdwyd y gath druan a llygoden fawr! 

Wedi ei ddarllen, bum yn meddwl tybed pa dŷ oedd hwn yng Nglandwr? 
- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2026 

 

Y Gymdeithas Hanes- Esgob William Morgan

Cyfarfu’r Gymdeithas Ionawr 21ain pan ddaeth Eryl Owain i’n hannerch yng nghyfarfod cyntaf 2026.  Cafwyd noson ddifyr yn gwrando ar y siaradwr yn rhoi braslun o fywyd Yr Esgob William Morgan, cyfieithydd y Beibl i’r iaith Gymraeg.

Mae Eryl yn hanu o’r Bont-ddu, Meirionnydd ond wedi byw ers amser ym Mhenmachno ac wedi ymddiddori yn hanes yr ardal honno gan gynnwys dyffryn y Wybrnant gerllaw lle ganwyd William Morgan. Cysylltir y Tŷ Mawr, Wybrnant â phlentyndod Williams Morgan er mai mewn tŷ cynharach ar yr un safle y’i ganwyd.

Clawr llyfr Eryl Owain

Bywyd a gwaith William Morgan oedd testun y ddarlith a rhoddwyd sylw i’w ysgolheictod, ei flynyddoedd fel ficer ac esgob a chyfieithu'r Beibl wrth gwrs. Cafwyd storïau am ei drafferthion yn y plwyfi y bu’n offeiriad ynddynt. Bu hefyd yn noddwr beirdd, yn hyfforddwr milwyr a chael ei gyhuddo o guro ei fam yng nghyfraith! Dyna rai o hanesion am ei fywyd personol a glywsom.

Bu’r darlithydd yn olrheinio hanes Tŷ Mawr a fu’n furddun ar un adeg ond adferwyd y tŷ i’w gyflwr gwreiddiol yn y 1980au gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol ar gyfer dathlu pedwar canmlwyddiant cyfieithu’r Beibl yn 1588. Mae’r Wybrnant ei hun yn gwm llawn rhamant a hanes. 

 Erbyn hyn mae copi o’r Beibl gwreiddiol yn cael ei arddangos yn y Tŷ Mawr dan amglychiadau arbennig ac mae yno gasgliad o feiblau o nifer o wledydd yn yr iaith frodorol.

Mae’r tŷ ar gau dros y gaeaf gan agor eto yn y gwanwyn a gellir cael gwybodaeth yma: 

ty-mawr-wybrnant  

TVJ 

- - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2026

 

Cerddi yn y Caban

Ar Nos Wener olaf Ionawr, a hithau’n noson oer a llwyd, daeth cynulleidfa dda eto i Dŷ Coffi Antur Stiniog ar gyfer noson ddiweddaraf Cyfres Caban YesCymru Bro Ffestiniog. Cyfres o nosweithiau hwyliog o sgwrs a chân, i godi ymwybyddiaeth am yr ymgyrch annibyniaeth i Gymru, dan faner Adloniant; Diwylliant; Chwyldro!

Wrth gyflwyno dymunodd Delyth wellhad buan i Gwenan Gibbard, oedd i fod efo ni, ond yn diolch ar yr un pryd i’r canwr talentog lleol Garry Hughes am sefyll yn y bwlch ar fyr rybudd, trwy gytuno i ganu ddau fis yn gynt na’r trefniant gwreiddiol! 

Mae Garry wedi cyrraedd rownd derfynnol Cân i Gymru ddwywaith, ac wedi bod yn ganwr i ddau grŵp lleol- Yr Oria a Jambyls, yn ogystal a bod yn ganwr-gyfansoddwr ar ei liwt ei hun. Mi ddewisodd ddetholiad o’i ganeuon yn y noson Caban sy’n adlewyrchu ei daith gerddorol hyd yma, a’i gefndir; y balchder sydd ganddo o’i filltir sgwâr, a sylwebaeth ar gyflwr y byd.

Dechreuodd ei sét gyntaf efo’i sengl Golau Stryd -cân am deulu bach, meddai... yn wynebu heriau o ddydd i ddydd fel pob teulu arall. Cân hyfryd, sy’n haeddu mwy o sylw ar y radio, a sain arbennig yn dod o’r gitâr yr oedd wedi dewis ar gyfer y noson. Braf oedd clywed ychydig o hanes a chefndir ei ganeuon ganddo, a’i hiwmor yn denu chwerthin a chydymdeimlad gan y gynulleidfa. Rhannodd ei fod ‘wedi mwynhau’r profiad ar Gân i Gymru, ond ei fod yn ddychrynllyd!’ gan ychwanegu fod canu’r gân -Gwydr Hanner Llawn- yn haws o lawer oddi wrth y camerâu!

Siaradwr y noson oedd yr awdur -a llysgennad Stiniog yn Lloegr- Simon Chandler. Mae darllenwyr Llafar Bro yn gyfarwydd iawn efo barddoniaeth Simon, a’i erthyglau yn cyflwyno ei ddwy nofel arbennig. Mae’r ddwy, Llygad Dieithryn (2023), a Hiraeth Neifion (2025) yn cynnwys golygfeydd a chymeriadau o Stiniog a chariad yr awdur at y Blaenau yn amlwg iawn. 

Wrth gael ei holi gan Delyth, disgrifiodd Simon ei hun yn blwmp ac yn blaen fel ‘Sais anwybodus’. Ond ychwanegodd mai ‘cyflwr dros dro ydi anwybodaeth’ ac yn ei ffordd ddi-hafal ei hun, aeth yn ei flaen i brofi hynny trwy swyno’r gynulleidfa efo’i iaith gyfoethog, yn llawn idiomau ffraeth, a’i angerdd dros bopeth Cymraeg yn gwbl amlwg i bawb oedd yno.

Er iddo ddod i’r Blaenau gyntaf dros ugain mlynedd yn ôl ac i’w chwifrydedd am ein hiaith gydio ynddo, darbwyllwyd o gan ryw lembo nad oedd modd i oedolyn ddysgu Cymraeg! Ond roedd 2016 yn flwyddyn allweddol meddai, efo thri pheth yn cyfuno i’w roi yn ôl ar y llwybr cywir i’w dynged fel Cymro! Cwrdd â Chymraes mewn grŵp cymdeithasol Almaenig oedd un -ac mi oedd hi yn gadarhaol ei barn fod oedolyn yn medru dysgu’r Gymraeg! Doedd Simon ddim wir yn teimlo fel Sais, ond mi oedd yn teimlo’n Ewropeaidd, felly roedd Brexit yn drychineb wnaeth ddwyn ei hunaniaeth oddi arno dros nos bron. A’r trydydd peth oedd ymgyrch wefreiddiol tîm pêl-droed Cymru yn yr Ewros!

Gorffenodd Simon efo cyfres o englynion yr oedd wedi eu llunio ar ôl derbyn gwahoddiad y gangen i siarad: cerdd sydd meddai yn ceisio ‘dangos dwyster y cariad rwyf yn ei deimlo tuag Fro Ffestiniog a’i phobl arbennig’. Roedd yn garedig iawn hefyd wrth ddiolch am gael cyfrannu at ‘un o nosweithiau chwedlonol Cyfres Caban’. Diolch o galon Simon am bob dim. Tyrd yn ôl yn fuan!

Ymddangosodd yr englynion yng ngholofn Rhod y Rhigymwr yn yr un rhifyn, ond roedd yn drawiadol ar y noson, i nodi fod Simon, fel Garry yn y gân ‘Bŵm Town’ (dyna o le daw pennawd yr erthygl yma) yn cyfeirio at gyfraniad Caban y chwarel i adloniant, diwylliant, a thrafodaeth wleidyddol ein bro. Dyna bwrpas Cyfres Caban heddiw hefyd! 

   Y Blaenau, fy Nghariad ...

   Ar wobr ar ochr y wybren y trawais,
     llecyn triw, gardd Eden,
   hud heb ergyd na bargen,
   glaw a niwl ond ffagl y nen.

   Hen swyn, cŷn yn atseinio yn y wlad
     anweledig, tanio’r
   ffrwydrad heb frad yn y fro,
   y gair oedd am flaguro.

   Daeth mewn saib rhwng caib a’r caban, o’i griw
     gerddi’r graig, du sidan
   fu’r llif, y dref fu’r llwyfan,
   ildio’i chaer i ledu’i chân.

   Naid i lwyth o’th genedlaethau, Gai Toms,
     mwg y tân a’i chwedlau,
   enw cylch fydd byth yn cau,
   hen diroedd dy nendyrau.


(Bydd hanes noson Caban Chwefror yn rhifyn Mawrth, ac mae un noson eto i ddod yn y gyfres, ar nos Wener olaf Mawrth, pryd bydd Ffion Dafis yn holi Arwel Gruffydd)

PW

- - - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2026 

 

Stolpia -Gaeafau y Dyddiau Gynt

Tybed sut fath o dywydd a fydd ar ein cyfer ar ddechrau’r flwyddyn newydd? Beth bynnag a ddaw, ni fedrwn ni wneud dim yn ei gylch, ond gallwn gael golwg ar ambell aeaf o’r dyddiau a fu. 

Y tro hwn rwyf am daflu golwg ar Ddyddiadur Daniel Williams a’i nodiadau parthed y tywydd oer a brofwyd yn nechrau’r flwyddyn 1895, yn ogystal ag ambell sylw arall. Un o Ddolwyddelan oedd Daniel yn wreiddiol a bu’n gweithio yn Chwarel Llechwedd am sawl blwyddyn a chadwai ddyddiaduron diddorol o tua 1872 hyd 1904. Gwnaed gaeaf eithaf caled y flwyddyn honno a’r enw a ddefnyddid gan fy nhaid a’i gyfoedion amdano oedd ‘Yr Heth Fawr’. Ystyr ‘heth’ yw tywydd caled o rew ac eira trwm. 

Dyfynnaf  rŵan o sylwadau Daniel Williams:

8 Ionawr 1895- Rhewi yn ffyrnig. Y llechi yn anodd i’w gweithio.
10 Ionawr- R Humphreys, Saer yn halltu yr olwyn ddŵr a’r cocos bob nos.
15 Ionawr -  Prynu tegell gan Elis o’r Nant am 4/6.
26 Ionawr  -  Diwrnod oer ac eira mawr. Smit yn y chwarelau i gyd heddiw.Trwch yr eira deg modfedd. [Ystyr  y term ‘smit’ yw  methu a gweithio oherwydd tywydd afrywiog neu cael eich trechu gan y tywydd].
29 Ionawr-  Mwy o eira heddiw yn mesur troedfedd.
30 Ionawr-  Glanhau eira yn yr Oakeley’s ond yn unlle arall.
1 Chwefror – Dim gweithio yn yr Oakeley’s.  
6 Chwefror  - Rhewi mwy o lawer heddiw ac i mewn tan y ddaear am 25 o lathenni. Pobman wedi ei gloi gan y rhew. Clywed nad oes un o chwarelau Sir Gaernarfon yn gweithio.
16 Chwefror -  Y smit yn parhau yn y chwarelau ers dros dair wythnos.
24 Chwefror-   Dechrau gweithio ar ôl smit er y 25 dydd o Ionawr. Caledi mawr yn y wlad. Dim gweithio yn Graig Ddu.

Cofier, os yr oedd y gwaith wedi ei atal yr adeg honno oherwydd tywydd drwg, ni fyddai’r  cwmni yn  talu cyflog i’r gweithwyr a byddai llawer ohonynt a’u teuluoedd yn dioddef prinder tan yr ail-ddechreuid gweithio. 

Tref y Blaenau a'r Moelwynion dan eira yn 2021- Llun Helen McAteer

COELION
Gyda llaw, ceir amryw o hen goelion parthed y tywydd ym mis Ionawr. E.e. gelwid eira yn ‘Faeth Ionawr’ gan yr hen bobl oherwydd credid ei fod yn llesol i’r ddaear yn nechrau’r flwyddyn. Un arall yw- Gwanwyn yn Ionawr argoela blwyddyn ddrwg. Hefyd -Haf yn Ionawr gaeaf ym Mai; - Os tyf porfa yn nechrau’r flwyddyn, fe dyf lai ym mis Mehefin.

Gaeafau Eraill - Dyma ambell enghraifft eto o aeafau o eira a rhew a brofwyd yn y cyffiniau tros y blynyddoedd.

Clirio'r Eira- Yn ei adroddiad am y mis hysbysodd y Peiriannydd (sef y Cyngor Tref) fod clirio yr eira oddi ar yr heolydd wedi costio dros £30 (Y Rhedegydd, 18 Ionawr 1902).

Y Rhew- Yr oedd yn anodd iawn cerdded yr heolydd bore ddydd lau oherwydd y rhew a chafodd llawer o'r gweithwyr godwm wrth fyned at eu gwaith (Y Rhedegydd, 11 Ionawr 1908).

Cafwyd tywydd o eira ym misoedd Chwefror a Mawrth 1937 a cheir adroddiadau amdano yn y papurau newydd, megis -Amryw yn methu mynd o’r Blaenau i gystadlu yn Eisteddfod Llawrplwy, Trawsfynydd oherwydd yr eira ar y ffyrdd. Yna, ceid y sylw hwn am yr wythnos gyntaf ym mis Mawrth- Storm o eira yn atal pobl i fynd i’r oedfaon. A’r ail wythnos- Eira yn rhwystro gwaith yn y chwareli a chwmni Crosville yn methu a mynd a’r bws i Drawsfynydd. Methwyd a chael trên  y GWR drwodd i’r Blaenau, hefyd. 

- - - - - - - -

Colofn reolaidd Steffan ab Owain. Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2026

 
 

Hogyn o'r Manod yn Hwylio'r Byd

Mis Awst diwethaf cychwynodd Jade Edwards o Manod a Lisa Berger o Awstria ar y ras hwylio Globe 40 o amgylch y byd.

Ras 6 cam ydyw, a man cychwyn y ddau oedd Pwllheli -gan hwylio i Ffrainc yn eu cwch o'r enw Wilson Around the World.

Ymlaen i Cadiz, Sbaen lle oedd cychwyn swyddogol y ras ym Medi, ac anelu am Cape Verde trwy Gefnfor yr Iwerydd, y cam 1af, a chyrraedd yno fis Hydref.

Cymal 2 - Cape Verde i Ynys Reunion, oedd yn golygu hwylio trwy'r Doldrums a'r Cape of Good Hope, y ddau'n adnabyddus am eu cerrynt peryglus. Cyrhaeddant yno ganol Tachwedd.

Cymal 3 - O Ynys Reunion i Sydney, Awstralia, trwy gefnfor India a'r Môr Tawel (Pacific).

Cymal 4 - Sydney i Valparaiso, Chile 

Cymal 5 - Chile i Recife, Brasil, gan rowndio'r Horn -yr enwog Cape of Good Horn

Cymal 6 - Brasil i Lorient, Ffrainc (An Orient yn Llydaw)

Y gobaith ydi bod yn ôl yng Nghymru fis Ebrill.

Mae'n anodd dychmygu beth mae fel ond dau ohonynt yn brwydro yn erbyn y môr a'r tywydd 24 awr y dydd am yr holl fisoedd. Tra mae un yn cysgu mae'r llall yn rheoli'r gwch, y tonnau sy'n uwch na'n tai, y cerrynt a'r gwynt, y gwlypter a'r oerni. Dim ond bwyd sych ar gael, yr unigrwydd a bod i ffwrdd o'u teuluoedd am yr holl amser. 

Edrychwn ymlaen i groesawu'r ddau mewn edmygedd o'u dewrder pan byddant yn ôl yng Nghymru Fach!

- - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol ar dudalen flaen rhifyn Rhagfyr 2025

Os wyt Gymro hoff o’th Sant

Pennod arall o gyfres Rhod y Rhigymwr, gan Iwan Morgan, o rifyn Mawrth 2025

Dwn i ddim faint ohonoch chi fanteisiodd ar y cyfle i ymweld â’r Gadeirlan yn Nhŷ Ddewi erioed? Fe fu hon yn gyrchfan i sawl pererin dros y canrifoedd. Roedd ‘pererindod’, neu ‘daith i le sanctaidd’ yn elfen bwysig iawn i Gristnogion, fel ag i nifer eraill o grefyddau’r byd. 

Yn yr Oesoedd Canol, roedd pererindod i Rufain yn boblogaidd iawn. Yma yng Nghymru, roedd tair pererindod i Ynys Enlli yn cael eu hystyried yn gyfwerth ag un pererindod i Rufain.

Yr adeg yma o’r flwyddyn, ar Galan Mawrth yn benodol, fe fydd cymdeithasau crefyddol a seciwlar o bob math yma yng Nghymru a thu hwnt,  yn cofio Dewi Sant, ac yn dathlu mewn amrywiol ffyrdd. Mae ‘na rai sefydliadau yn cynnal nosweithiau llawen ac eisteddfodau, tra bo eraill yn trefnu swper ac yn gwahodd person arbennig i siarad. 

Pa ffordd bynnag yr awn ni ati i ddathlu’r ŵyl arbennig yma, fe ddylen ni o leia atgoffa’n gilydd o’n dyled i’r gorffennol ... i’r gwŷr a’r gwragedd da hynny a wnaeth gymaint inni fel cenedl.

Un o uchafbwyntiau’r flwyddyn i mi yn ystod fy saith mlynedd yn Ysgol Tywyn oedd yr Eisteddfod a gynhaliwyd ar y cyntaf o Fawrth bob blwyddyn. Fe fydden ni’r digyblion yn cael ein hannog i gymryd rhan a chael cyfle drwy hynny i geisio disgleirio fel cantorion a llefarwyr, offerynwyr ac arlunwyr, beirdd a llenorion. Roedd pedwar ‘Tŷ’ yn cystadlu’n frwd yn erbyn ei gilydd ... y ‘Dreigiau’ coch, y ‘Derwyddon’ glas, y ‘Telynnau’ gwyrdd a’r ‘Beirdd’ melyn. 

Digon Seisnig oedd Ysgol Tywyn yn y 1960au, ond ar ddiwrnod arbennig yr ‘Eisteddfod’, gellid ymdeimlo â’r balchder o fod yn Gymry oddi mewn i furiau’r hen neuadd. Ac o edrych yn ôl ar y dyddiau hynny, does dim dwywaith na lwyddodd y cyfle i gael cymryd rhan yn ei gweithgarwch i gyfrannu at fy nghariad innau at fy Iaith a’i diwylliant.

Cyn hynny, yn yr ysgol fach yng Nghorris, cofiaf y farddoniaeth gafodd ei chyflwyno i ni’r plant ar yr adeg yma o’r flwyddyn.  Un o’r ffefrynnau, a arhosdd ar y cof ar hyd y blynyddoedd, er bod ei harddull yn dra hen ffasiwn erbyn heddiw, oedd y berl fach yma gan Eifion Wyn:

Os wyt Gymro hoff o’th wlad,
A hoff o’th dadau dewrion,
Cadw ŵyl er mwyn dy had -
Ni waeth beth ddywed estron, -
Gwisg genhinen yn dy gap,
A gwisg hi yn dy galon.

Os wyt Gymro hoff o’th iaith,
A hoff o’i bardd a’i phroffwyd;
Heddiw twng y filfed waith
I’w chadw fel ei cadwyd:
Boed yn amlaf ar dy fin,
Boed olaf ar dy aelwyd.

Os wyt Gymro hoff o’th Sant,
A hoff o’r cysegredig;
Cadw ŵyl, er mwyn dy blant,
I Ddewi, ŵyr Ceredig; -
Cas yw gŵr na châr ei wlad,
Boed dlotyn neu bendefig.

Mewn cystadleuaeth yn un o gyfarfodydd bach ardal y Ganllwyd yn nechrau’r 1980au, gosdwyd ‘Emyn Gŵyl Dewi’ yn destun. Ychydig gofia i am amgylchiadau ei lunio, ond fe ddes i ar ei draws ymysg ambell beth a gedwais ar ddisg galed fy nghyfrifiadur. 

‘Canmolwn yn awr y gwŷr enwog’ meddai adnod gynta’ pennod 44 o Lyfr Ecclesiasticus yn yr Apocryffa. 

Yn ogystal â Dewi, ein Nawddsant, cofiwn hefyd am nifer o seintiau eraill a gyrhaeddodd Gymru yn eu cychod cyntefig i ledaenu’r efengyl. Cofiwn am William Morgan, yn unigrwydd ei fyfyrgell yn Ficerdy Llanrhaeadr-ym-Mochnant, ac am Griffith Jones, yn llwydni festri ei eglwys yn Llanddowror, Sir Gaerfyrddin: 

O Dduw a sicrheaist
Gyflwyno d’Air i’n hiaith,
Canmolwn y gwŷr hynny
Fu’n ffyddlon i dy waith,
A boed i ni ar Ddydd ein Sant
Gyflwyno’u henwau hwy i’n plant.

Y seintiau gwrol deithiodd
Mewn badau dros y don,
Gan herio llid corwyntoedd
A dychrynfeydd o’r bron
Wrth gario’r Newydd Da am Grist
I lonni gwedd paganiaid trist.

Y gannwyll yn y parlwr
A’i golau gwan ynghyn
Yn cyfarwyddo’r cwilsyn
Hyd ddail y papur gwyn;
Rhown glod i’r Esgob am ei waith
O droi Gair Duw yn fêl i’n hiaith.

Yr awydd a’r amynedd,
Yr ynni mawr a’r nwyd,
Gwireddu ei arddeliad
Yn yr ysgoldy llwyd
Wnaeth yr offeiriad yn ddi-ball
Er achub enaid gwerin ddall.

Yn nyddiau yr edwino
Ymysg dy bethau Di,
A’r mynych fygythiadau
Sydd ar ein heniaith ni;
O! tyred, Iôr, â’th Ysbryd Glân
I gynnau eto ‘Ngwlad y Gân.

Yn sicr, mae hi’n ddyletswydd arnom ninnau barchu iaith ein cenedl, nid oherwydd fod yr Iaith Gymraeg yn well nag unrhyw iaith arall, ond oherwydd mai’r Iaith Gymraeg a roddwyd yn rhodd i ni.
Ac ar ben hynny, fe gawson ni wlad hardd i fyw ynddi, a diwylliant. Ein braint a’n cyfrifoldeb ni ydy sicrhau hynny i’n plant, ac i blant ein plant. 

Fel y llefarodd Emrys Wledig yn ei araith a welir yn nrama Saunders Lewis - ‘Buchedd Garmon’ ... a ddarlledwyd gyntaf ar Ŵyl Dewi 1937:

Gwinllan a roddwyd i’m gofal yw Cymru fy ngwlad,
 i’w thraddodi i’m plant ac i blant fy mhlant yn dreftadaeth dragwyddol;
 ac wele’r moch yn rhuthro i’w maeddu.
 Minnau yn awr, galwaf ar fy nghyfeillion, cyffredin ac ysgolhaig,
 Deuwch ataf i’r adwy, sefwch gyda mi yn y bwlch,
 Fel y cadwer i’r oesoedd a ddêl y glendid a fu.

Yn ei englyn diweddaraf, mae Simon ap Lewis yntau’n pryderu dros ddyfodol yr Iaith. Fe’i hysbrydolwyd gan gân olaf 'Shimli' - albwm newydd ‘Cynefin’ (prosiect cerddorol y canwr a'r hanesydd, Owen Shiers) sef, ‘Faerdre Fach.’ Hwyrach i chithau gofio gwarth ‘Happy Donkey Hill’ -  pryd y disodlwyd enw hanesyddol Cymraeg gan enw erchyll, chwerthinllyd ac ansensitif - enw busnes llety a brecwast newydd yng nghyffiniau Llandysul. Dyma enghraifft arall o’r ‘moch yn rhuthro’ i faeddu’r winllan!

Lladdodd byddin y gyfrinach, o’i llwch
     Codwyd lloches afiach
I fusnes ac i fasnach,
Doedd dim lle i Faerdre Fach.
 

Blwyddyn Newydd y Cyngor Tref

Tydi’r blynyddoedd 'ma’n fflio dwch!

Mae’n haws dechrau’r erthygl yma ar ddechrau bob blwyddyn gan fod apêl am gynghorwyr newydd yn rhan annatod ohono bellach. 

Pa amser gwell i geisio cael gwaed newydd i ymuno na phan mae ganddynt adduned blwyddyn newydd – efallai yn bwriadu gwneud cyfraniad cadarnhaol yn y gymuned, helpu’r trigolion neu weld gwell trefn ar bethau yn lleol? 

Y gwir ydi, mae hi’n o arw o ran aelodau yn y Cyngor. Gormod o seddau gwag. Oherwydd prinder cynghorwyr, mae ambell gyfarfod yn cael ei ohirio gan fod diffyg aelodau i ffurfio cworwm. Dwi’n siŵr y cytunwch fod hyn yn sobor o beth mewn ardal gyda thua phedair mil o drigolion?

Nid yw’r 'chydig cynghorwyr sydd gennym yn gallu mynychu pob cyfarfod wrth reswm.
Fel arfer, dau gyfarfod sydd mewn mis – Arferol a Mwynderau, gydag ambell un Anarferol neu Is-bwyllgor bob hyn a hyn. Anaml bydd unrhyw gyfarfod yn cymryd hirach nag awr. Dim ots am unrhyw gefndir gwleidyddol na phrofiad chwaith. Mae ambell gynghorwr profiadol yn ein plith, ond mae’r rhan fwyaf ohonom yn gymharol newydd i’r Siambr ac yn raddol ffeindio ein traed. 

Mae gan y Cyngor Tref ddwy Glerc sy’n gyfrifol am weithredu penderfyniadau’r Siambr a sicrhau ein bod ni'n dilyn y drefn gywir – y pethau pwysicaf i’w cofio ydi bod yr holl gofnodion ar gael i’r cyhoedd a bod y clercod yno er mwyn rhwystro unrhyw dor-cyfraith. Nid oes angen poeni am weld eich enw yng ngholofn “Rotten Boroughs” – cylchgrawn Private Eye - heb ichi dwyllo yn fwriadol wrth gwrs! 

Mae pawb yno i geisio cael y gorau i drigolion Stiniog. Felly, da chi, os oes hanner awydd arnoch, cysylltwch â’r clercod am ragor o fanylion.

Prif bwyntiau cyfarfodydd Rhagfyr:
Daeth yr heddlu draw i gyflwyno eu “Diweddariad” – gwelwyd fod ffigyrau tor-cyfraith wedi gostwng ryw 7% ond fod troseddau trais a rhyw wedi cynyddu dros y naw mis diwethaf. Fe’u holwyd gan y cynghorwyr oedd yn bresennol a chlywyd fod cynlluniau ganddynt i daclo’r defnydd o gyffuriau yn yr ardal. Cawn fwy o fanylion yn fuan gobeithio.

Penderfynwyd cefnogi ceisiadau am arian gan y Clwb Pêl-droed Ieuenctid a hefyd i dalu’r costau i dri o blant o Stiniog gael mynd i wersyll ‘Cyfle i Bawb’, (Yr Urdd 2026).

Daeth Cynghorydd Sir ward Teigl, Geraint Parry atom i egluro ychydig am ei waith ar ran yr ardal yng Nghaernarfon. Roedd yn ddiddorol dros ben a diolchwyd iddo am ei drafferth i ddod atom a gobeithiwn ei weld eto yn y dyfodol agos. Derbyniwyd rhestr waith gan y Cynghorydd Sir Elfed Wyn ab Elwyn hefyd.
Mae’r ddau i weld yn weithgar iawn dros yr ardal.

Yn y cyfarfod Mwynderau, penderfynodd y Cyngor, er diogelwch, i gau’r Parc tra bod  cwmni North Wales Fencing yn codi rhwydi uwch o amgylch y cae aml-ddefnydd MUGA. Bu rhai pryderon pan oedd y cae’n cael ei osod, felly gwell cadw’r cyhoedd o’r ardal yn gyfangwbl tra bod y gwaith yn mynd yn ei flaen oedd y penderfyniad doethaf ym meddwl y Siambr.

Dywedodd y clercod fod adroddiad y Swyddog Llwybrau wedi ei yrru ymlaen at sylw Cyngor Gwynedd a bod arwyddion ar fin cael eu gosod – un, “Dim Baw Cŵn” yng nghae Baltic ac un “Perygl – Dŵr” i’r berllan.

Penderfynwyd archebu ychydig o halen ffordd i’w gadw ger y Cwt Canŵs rhag ofn i ambell stryd gael trafferthion cyn i Gyngor Gwynedd fedru eu cyrraedd.

DMJ (Barn fy hun yn unig).

- - - - - - 

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Ionawr 2026

 

Tywydd Stiniog, 2025

Am flwyddyn oedd hi i ddechrau cadw cofnodion! 

Yn ôl y Met Offis, 2025 oedd y flwyddyn fwyaf heulog, a’r cynhesaf ers iddyn nhw ddechrau cofnodi.

Rhywbeth arall oedd yn nodedig oedd ei bod yn sychach na’r arfer hefyd, efo ambell le yn cael llai na hanner y glawiad arferol yn y cyfnod Mawrth i Awst. 

Be’ oedd uchafbwyntiau tywydd y Blaenau ta..? 

> Darllenwch yr erthygl yn llawn:   'Wyt Ionawr yn Oer' 

 

Rhod y Rhigymwr- Gwylanod Digywilydd

Yn ystod fy nghyfnod o bron ugain mlynedd fel prif athro ar Ysgol Cefn Coch, Penrhyndeudraeth sefydlwyd Canolfan Hwyrddyfodiaid ar y campws. Dros y blynyddoedd, manteisiodd ysgolion cynradd gogledd Meirionnydd ar anfon disgyblion yno am dymor i ddysgu’r Gymraeg. O dan arweiniad athrawon disglair, ymroddgar fel Sulwen Edwards, Rowena Griffiths, Eifiona Rider a Gwenda Wyn, llwyddodd canran helaeth o’r rhai a fynychodd i ddod yn rhugl yn yr iaith ac yn hyderus i’w defnyddio. Gallaf feddwl am rai a dreuliodd gyfnod yno sydd wedi dod yn gyfathrebwyr arbennig ac wedi gwneud eu marc yn y Gymru gyfoes.

Ond o blith yr ugeiniau a fynychodd y Ganolfan, fe ddaeth un bachgen i’r cof yn ddiweddar. Fedra i ddim cofio’i enw, nag yn wir, o ba ysgol gynradd y cafodd ei anfon atom i’r Penrhyn. Yr unig ffeithiau gofiaf ydy mai un o ddinas Gdansk yng ngogledd Gwlad Pwyl ydoedd. Prin iawn oedd ei Saesneg, ond am ryw reswm, fe’i derbyniwyd i’r Ganolfan i geisio dysgu gymaint ag oedd posib o Gymraeg iddo. Roedd yn amlwg yn fachgen galluog, ac yn meddu ar ddawn arbennig i dynnu lluniau.

Cefais gyfle i ymweld â dinas hardd Gdansk, ar lan Môr y Baltic ym mis Mai 2019 ar un o deithiau Côr Meibion Ardudwy. Manteisiais ar y cyfle i edrych ar y lluniau a dynnais ac a gedwais ar fy nghyfrifiadur. Â hithau’n dywydd anarferol o braf, aeth criw ohonom am dro ar hyd un o’r traethau, ac wrth weld yr holl wylanod o gwmpas, dychwelodd yr hogyn bach o Gdansk i’r cof.

Oherwydd anallu’r Pwyliad i ddilyn ambell wers, cafodd ddod i’r swyddfa ata i. Buan y deuthum i wybod ei fod yn arlunydd tan gamp, a’i fod yn dangos diddordeb ysol mewn math arbennig o adar, a’i fod yn gallu tynnu lluniau ardderchog ohonyn nhw. Ac ie, gwylanod oedd yr adar rheiny.

Gwylan y penwaig. Llun gan Andreas Trepte, trwy drwydded Comin Creadigol CC BY-SA 2.5

Rhwng y llyfrau adar amrywiol oedd yn llyfrgell yr ysgol, yr hyn ganfuwyd ar y gwefannau perthnasol, a hefyd, dan arweiniad fy nisgybl, fe ddysgais lawer iawn am wylanod. Cyn hynny, gwylan oedd gwylan i mi, ond buan y canfyddais fod sawl math ohonyn nhw. Deuthum i wybod cryn dipyn am y wylan benddu, gwylan y penwaig, yr wylan gefnddu fwyaf a’r un leiaf, gwylan y gweunydd a’r wylan goesddu. 

Roedd yr hen bennill telyn cyfarwydd a ddysgais yn blentyn yn parhau yn y cof. Mae’n siŵr i chithau’r dearllenwyr adrodd hwnnw sawl gwaith tra’n ceisio rhagddweud y tywydd:

Yr wylan fach adnebydd
Pan fo'n gyfnewid tywydd;
Hi hed yn deg ar adain wen
O'r môr - i ben y mynydd.

Bron i saith gant o flynyddoedd yn ôl, yn un o’i gywyddau, dewisodd Dafydd ap Gwilym yr wylan i fynd yn negesydd serch, neu’n ‘llatai’, drosto at ferch ddienw a oedd yn byw mewn tref gastellog ar lan y môr. 

Yr unig beth a ddysgwn am y ferch yma ydy fod ganddi wallt coch a’i bod yn byw wrth ymyl castell yn un o drefi glan môr Cymru yn y bedwaredd-ganrif-ar-ddeg. Yn ôl ysgolheigion, gallasai’r castell fod naill ai’n gastell Aberystwyth neu gastell Cricieth. Mae’r cywydd hwn yn agor yn uniongyrchol drwy gyfarch yr wylan a’i chanmol:

Yr wylan deg ar lanw di-oer,
Unlliw a'r araf wenlloer,
Dilwch yw dy degwch di,
Darn fei haul, dyrnfol heli;
Ysgafn ar don eigion wyd,
Esgud-falch edn bysgod-fwyd.

A dyma englyn gan yr un bardd sy’n disgrifio gwynder plu’r aderyn:  

Lliw eira mewn mantell arian - ar don
Hwyr y dydd, yn cwynfan;
Ewyn môr yn y marian,
A chwaer i luwch ar y lan.

Ond os mai clodfori’r wylan wnaeth Dafydd ap Gwilym gynt, wedi dau brofiad diweddar, ei melltithio wnes i.

A minnau’n cerdded ar hyd y prom yn Llandudno dro’n ôl, gwelais wylan yn ymosod yn haerllug ar sgodyn a sglodion rhyw wraig. Daeth nifer o wylanod eraill heibio wedyn i grio’n aflafar wrth glirio’r gweddill a’i gleuo hi.

Ceisiais ddarlunio’r olygfa mewn hir a thoddaid:

Tra’n gwylio’r ymwthgar donnau arian
Cyson a chry’n diferu ar farian,
Yn ddigywilydd cyrhaeddodd gwylan
I ddihysbyddu cinio rhyw druan;
Yn uchel seiniau’r sgrechian – llwyddodd fflyd
I ddianc hefyd, gan ddwyn y cyfan.

Yn ddiweddar, â minnau’n gyrru troli llawn neges y tu allan i Archfarchnad ym Mhorthmadog, oedais i gael sgwrs efo ffrind. Yn sydyn, dyma wylan ddigywilydd yn cyrraedd o rywle gan ymosod ar y pecyn briwgig [minced meat] oedd ynddo:

I’n nhroli’n slei gythreulig – o rywle
Daeth rhyw wylan flysig;
Yn flêr â phŵer ei phig
Rhwygodd fy mhecyn briwgig. 

- - - - - - - 

Rhan o erthygl Iwan Morgan, a ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Chwefror 2025  

Gwladfa Gethin

Dyma rai o luniau o Gethin Roberts -enillydd Ysgoloraeth Rawson 2024 gan Gyngor Tref Ffestiniog ym Mhatagonia ym mis Tachwedd 2024. 

Bu’n gwneud cysylltiadau â Chlwb Rygbi Bigornia yn Rawson a hefyd yn ymarfer gyda’r tîm. Cafodd Clwb Bigornia ei sefydlu yn 1971, ac mae’r clwb yn cymryd rhan mewn pencampwriaethau lleol yn ogystal â rhai rhanbarthol. Cafodd amser gwych dan nawdd y clwb a threfnwyd asado ffarwél iddo. 

Cafodd gyfle i gyflwyno crys rygbi Clwb Rygbi Bro Ffestiniog i gyfarwyddwr chwaraeon Bwrdeistref Rawson, Gastón Williams, a rhoddodd Mauro De Nicola het Boca Juniors i Gethin. 

Bu Gethin yn ymweld â Chapel Berwyn Rawson a dysgodd am hanes sefydlu Trerawson. Cymerodd ran yn y cwrs Cymraeg hefo Ivone (yr athrawes) a'r myfyrwyr. Cafodd groeso cynnes gan gymuned Gymraeg Capel y Berwyn a diolchwyd iddo am ei ymweliad.

Cerddodd Gethin gyda chriw lleol i ardal El Sombrerito-Rawson a dyma lun ohono ger y traeth yn Senderos de Sur.

- - - - - - -

Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2024 

 Dolenni at hanes yr enillwyr eraill yn fan hyn 

 

Senedd Stiniog- Newyddion o'r Cyngor Tref

Cadair Eisteddfodol arall yn dychwelyd i Ffestiniog ar ôl oes ar wasgar!
Roedd y Cyng. Peter Jones wedi gweld y gadair Eisteddfodol ar werth ar y we. Cynigiodd y dylai’r Cyngor ei phrynu, i sicrhau y gall ddychwelyd i Fro Stiniog. Enillwyd y gadair yn 1897 gan Isaac Jones yn Eisteddfod Ebenezer, Blaenau Ffestinog. Cytunwyd i brynu’r gadair am £550, ac erbyn hyn, mae hi’n sefyll yn falch yn Siambr y Cyngor yn y Ganolfan.

 

Ystâd y Goron yn lleihau lefel y dŵr yn Llyn Dubach am resymau diogelwch
Daeth Ross Evans o Stâd y Goron i roi gwybod i’r Cyngor am gynlluniau’r corff hwnnw, sydd piau’r gronfa, i leihau lefel y dŵr 100mm y flwyddyn, a hynny am resymau diogelwch gan fod y strwythur yn wan. Maent yn bwriadu gwneud ffordd dros dro i wneud hyn, a’i symud wedyn. Maent wedi derbyn cyngor ecolegol ac archaeolegol, o gofio ei fod o fewn tirwedd llechi Gogledd Orllewin Cymru. Gofynnodd y Cyng. Marc Lloyd Griffiths am gopi o’r arolwg ecolegol. Cytunwyd i ddarparu hwn. Lleisiodd y Cyng. Mark Thomas bryder am yr effaith posibl ar stoc pysgod, gan nodi fod rhai’n dal i bysgota yno. Atebodd Mr Evans y dylai fod yna ddigon o ddŵr ar gyfer y pysgod sydd ar ôl. Erbyn i’r rhifyn yma o Lafar Bro ymddangos, mae’n debyg y bydd y gwaith hwn wedi dechrau a bydd yn parhau am rai wythnosau.

Clwb Amaturiaid y Blaenau yn cael grant am offer fideo newydd
Ystyriwyd cais gan y clwb i brynu VEO, sef peiriant recordio i alluogi pobl i wylio gemau o’u cartrefi. Cost yr offer fydd £2,500. Cytunwyd i gyfrannau £1,000 tuag at hwn. Cytunwyd hefyd i gyfrannu £1,000 tuag at Ambiwlans Awyr Cymru a £1,000 tuag at fudiad Dawns i Bawb, sy’n cynnig cyfleoedd dawnsio i bobl o bob cefndir trwy Wynedd, Conwy ac Ynys Môn.

Cefnogi troi’r llwybr llechi yn llwybr Cenedlaethol
Llwybr 83 milltir yw hwn, o Fangor, trwy ardaloedd llechi Eryri, gan gynnwys Tanygrisiau, y Blaenau, a Llan Ffestiniog. Roedd y Llwybr Llechi wedi ysgrifennu at y Cyngor yn gofyn am gefnogaeth i ddynodi’r llwybr fel Llwybr Cenedlaethol, fel Llwybr yr Arfordir. Nodwyd fod ymchwil gan y Ramblers fod twristiaeth cerdded yng nghefn gwlad ac arfordir Cymru yn cyfrannu dros £550 miliwn i'r economi a bod llwybrau cerdded yn rhoi cymhareb budd i gôst o 20:1. Cytunwyd i gefnogi’r cais.

Adroddiad Cadi am ei hymweliad â Rawson, Patagonia
Derbyniwyd adroddiad gan Cadi Dafydd, enillydd Ysgoloriaeth Patagonia 2025, am ei hamser yn Rawson. Dwi’n meddwl fod fersiwn fyrrach o hwn yn ymddangos yn Llafar Bro. Mi gafodd Cadi ei chanmol am hwn. Mae’n werth ei ddarllen!

Gwaharddiadau Parcio Tan y Manod
Ystyriwyd cynlluniau gan Gyngor Gwynedd am waharddiadau parcio yn Nhan y Manod. Roedd swyddog o Gyngor Gwynedd wedi trafod y mater efo’r Cyng Glyn Daniels ac wedi gofyn am farn y Cyngor Tref. Cytunwyd i gefnogi’r cais hwn, a hynny oherwydd pryder na allai’r gwasanaethau brys basio ar adegau, petai’r angen.

Dod â byd natur i Sgwâr Oakeley 

Yn olaf, adroddwyd fod cynlluniau’n mynd rhagddi ar gyfer cynllun bioamrywiaeth y Sgwâr. Gwerir £1,300 ar 50m o ffens er mwyn gallu plannu coed.

Rory Francis
- - - - - - - -

Ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2025

  

‘Tyrd a’r haul yn ôl efo chdi’

Roedd y diweddaraf o nosweithiau Cyfres Caban gan YesCymru Bro Stiniog yn wledd arall, ac fel dyweddodd Delyth, ein compère dawnus, wrth gloi’r noson, roedd yn enghraifft berffaith o’n harwyddair Adloniant; Diwylliant; Chwyldro!

Roedd hon yn noson dairieithog: Cymraeg, Norwyeg, a Saesneg. Ond ar ben hynny, roedd yn noson aml-gyfrwng hefyd, efo pytiau o ffilm, cwis, sgwrs a chân a barddoniaeth... ond hefyd, ein profiad cyntaf yn y gyfres, o ddawns greadigol!

Un o feibion y Manod, yr actor Gwyn Vaughan Jones a’i bartnar Siri Wigdel, oedd y siaradwyr gwadd ar y noson, ond cafwyd llawer mwy na hynny ganddyn nhw. Un o Norwy ydi Siri, ond mae wedi bod yng Nghymru ers dros 30 mlynedd, yn rhugl ei Chymraeg ac yn cyfrannu at ein diwylliant ers blynyddoedd. Roedd y cwis fer ar y dechrau am Llychlyn -neu Sgandinafia- a’r gwledydd Nordig, yn agoriad llygad, a Gwyn yn ei gweld yn ddifyr iawn cymharu efo sefyllfa Cymru yn cael ei rheoli gan wlad arall. Cawsom ein hatgoffa gan yr ystadegau NAD ydi Cymru’n rhy fach, NAC yn rhy dlawd ein hadnoddau, i fod yn annibynol! Sweden ydi’r fwyaf o’r gwledydd efo poblogaeth dros 10 miliwn; rhwng 5 a 6 miliwn sydd yn Norwy, Denmarc a’r Ffindir. Mae dros dair miliwn o bobl yng Nghymru wrth gwrs, ond ystyriwch Wlad yr Iâ a’i 380 mil o bobl! Ia, poblogaeth debyg i Gaerdydd, ond eto mae Gwlad yr Iâ ymysg gwledydd gorau’r byd o ran iechyd, addysg a chyfoeth GDP. Ac Ynysoedd y Ffaro wedyn, sy’n wlad annibynol efo llai na 60,000 o boblogaeth. Maen nhw’n cydweithio ag eraill o ran amddiffyn a materion tramor, ond yn hunanlywodraethol fel arall. Mae Cymru’n hen ddigon tebol hefyd!

 

Mae Gwyn yn amlwg wedi gwirioni efo Norwy. Yn debyg i Eryri o ran tirwedd er yn fwy creigiog; gwladwriaeth les anhygoel yno, ac yn cael ei hadnabod fel un o wledydd hapusaf y byd! Gwlad fodern iawn ond sy’n parchu ei thraddodiadau a’i diwylliant. Mwy felly nag ydym ni yma yng Nghymru.

Gwlad hir iawn ydi Norwy, dros fil o filltiroedd o’r de i’r gogledd, a’r gogledd yn teimlo fod ei hadnoddau’n cael eu hecsbloetio a’r de yn elwa ar eu traul. Roedd diffyg parch at y bobl Sámi, diwylliant cynhenid yr ardal Arctig, yn y gorffennol. Daeth Siri i sylweddoli ei bod yn rhannol o dras Sámi, ac mae hi’n gweithio ar sioe ar sail hynny. Gwelsom ffilm fer ohoni yn dehongli barddoniaeth trwy ddawns, mewn tirlun llawn eira -lleoliad efo dim ond 2-3 awr o olau dydd yr adeg yma o’r flwyddyn.

Yn ail hanner y noson, mi gawsom wledd gan Gai Toms, a’r cyfansoddwr-ganwr lleol ar ei orau o flaen cynulleidfa oedd yn gwrando’n astud a gwerthfawrogi pob gair a chân. Dechreuodd trwy ddiolch i Siri am ‘agor ei ddychymyg’ am y celfyddydau creadigol, a bod yn ddylanwad mawr ar ei yrfa (bu’n ddarlithydd iddo yng Ngholeg Meirion Dwyfor -darllenwch lyfr Gai, Llechan yn y Gwaed, am fwy o fanylion). Rhoddodd Gai deyrnged i’w fam hefyd, yn son am fynd i weld y wawr o ben y Manod Mawr, ond y lle yn niwl dopyn a dim byd i’w weld! Yn ystod y cyfnod clo aeth ati i addasu cân Galway Bay i sôn am y gorwel pell na welodd ei fam bryd hynny. “Os gewch chi gyfle, ewch i ben y Manod, ar noson braf o haf, does nunlla gwell”. Mae’n gobeithio gwelith y gân olau dydd ar albwm Y Filltir Gron sydd ar y gweill ganddo.

Roedd Gai yn chwerthin bod pobl Tanygrisiau byth yn gweld y machlud ‘chwaith, gan fod y Moelwyn yn y ffordd! ‘Tra bod pobl Manod a Llan yn llygad yr haul, mae’r gwybaid bach allan yn poenydio pobl Tangrish!’

Albym ddiweddara’ Gai ydi ‘Baiaia!’ ac mi gawsom ddatganiad arbennig o’r gân hyfryd Agorydd, lle mae’n galw: Tyrd â’r haul yn ôl efo chdi, agorydd sy’n dywyll ac oer hebddat ti. 

Yn ystod ei set, bu Gai’n cyfeilio i ddarlleniad angerddol o Under Milk Wood gan Gwyn, tra oedd Siri’n dehongli trwy ddawns ymysg y gynulleidfa! Cyflwynodd y gân Fiskesteinen (o albwm Mim Twm llai, Yr Eira Mawr) trwy egluro ei fod -tra ar ymweliad â Norwy, wedi clywed rhywun yn canu cân werin yno ar yr alaw hyfryd ddaeth yn adnabyddus yng Nghymru fel Llongau Caernarfon! Efo Siri’n adrodd a chanu Norwyaidd, cyfeiliodd Gai efo addasiad o’r alaw. Ewch i dudalen facebook YesCymru Bro Ffestiniog i gael blas. Diolch Gai am ofalu am y sain ar nosweithiau Cyfres Caban, ond diolch arbennig am ddiddanu efo casgliad syfrdanol hardd o ganeuon y tro hwn, a chrefft arbennig ar y gitâr. Braf oedd cael rhagolwg o gân newydd Nadoligaidd sydd ar y gweill, ac er iddo’i chyflwyno fel “cân anorffenedig” roedd yn werth ei chlywed yng nghysgod coeden nadolig fawr caffi Antur!

Cafwyd Tafarn yn Nolrhedyn i gloi, a phawb wedi eu plesio! ‘Melys Gybolfa’ go iawn o noson; adloniant rhagorol ar noson dywyll, aeafol. Diolch am gefnogaeth wych ein cynulleidfa, ac roedd yn braf gweld wynebau newydd y tro hwn hefyd. Cofiwch nad oes raid i chi fod yn aelod o YesCymru i fynychu’r gyfres, ac mae pob noson am ddim!

Nos Wener olaf Ionawr fydd y nesa’ efo’r awdur Simon Chandler- cyfaill Llafar Bro a llysgenad Stiniog ym Manceinion! Y delynores a’r gantores werin amryddawn Gwenan Gibbard, aelod o’r grŵp hynod boblogaidd Pedair, fydd yn canu ar y noson. Edrychwn ymlaen i’ch gweld eto. PW

- - - - - -

Ymddangososdd yn wreiddiol yn rhifyn Rhagfyr 2025

Hanes noson Dafydd Iwan